Ngón tay bị bẻ ngược hay lệch hẳn khỏi trục sau một cú ngã, va đập là dấu hiệu nghi trật khớp, có thể kèm gãy xương. Sơ cứu đúng là giữ ngón yên ở tư thế đang có, tháo nhẫn ngay, chườm lạnh có lót khăn, nâng tay cao và đi khám để được chụp phim, nắn chỉnh đúng cách.
Không tự kéo hay giật ngón cho “vào khớp”. Kéo sai có thể làm gãy thêm mảnh xương, kẹt gân hay tổn thương mạch, thần kinh; kể cả khi kéo “vào” được, khớp vẫn cần được kiểm tra xem có gãy, có đứt dây chằng hay không. Nhiều người kéo xong thấy đỡ rồi bỏ qua, và vài tháng sau ngón vẫn sưng cứng, lệch.
Trật khớp ngón tay là gì và hay xảy ra thế nào
Mỗi ngón tay (trừ ngón cái) có ba đốt xương nối với nhau bằng hai khớp nhỏ, cộng với khớp nối ngón vào bàn tay. Các khớp này được giữ bởi bao khớp, dây chằng hai bên và một tấm sụn sợi ở mặt lòng. Khi ngón bị bẻ quá mức, thường là bẻ ngược về phía mu tay, các cấu trúc này rách và đầu xương trượt khỏi vị trí — đó là trật khớp.
Trong đời thường, trật khớp ngón hay xảy ra khi ngã chống tay, khi ngón bị vướng vào quần áo, dây túi lúc đang kéo, khi bắt đồ vật rơi, khi đỡ người khác. Ngón trông như bị gập lệch thành bậc, sưng nhanh, đau, không gập duỗi bình thường được.
Ngón cái có cấu trúc khác: tổn thương dây chằng ở khớp gốc ngón cái khi bị bẻ dạng ra (ví dụ ngã khi đang cầm vật) rất hay gặp và dễ bị xem nhẹ. Ngón cái lỏng lẻo khi kẹp đồ, đau ở gốc ngón sau chấn thương cần được khám.
Khớp giữa ngón tay dễ cứng
Khớp giữa của ngón tay — khớp nối đốt thứ nhất với đốt thứ hai — có cấu trúc chật, nhiều dây chằng bao quanh. Tổn thương ở đây, kể cả bong gân tưởng nhẹ, dễ để lại sưng to và cứng khớp nếu không được cố định và tập đúng. Đây là lý do tổn thương khớp ngón nên được nhìn nhận nghiêm túc dù kích thước nhỏ.
Vì sao không nên tự kéo ngón vào khớp
Không biết có gãy xương hay không. Trật khớp ngón tay thường đi kèm gãy một mảnh nhỏ ở mép khớp. Kéo mạnh có thể làm mảnh gãy di lệch thêm.
Có thể kẹt mô mềm vào khớp. Gân, dây chằng hay tấm sụn có thể bị kẹt giữa hai đầu xương; kéo không đúng không đưa được khớp về mà còn làm tổn thương thêm.
Có thể làm tổn thương mạch máu, thần kinh. Hai bên mỗi ngón có bó mạch và dây thần kinh nhỏ chạy sát xương.
Kéo được vào khớp chưa phải là xong. Sau khi nắn, khớp cần được chụp phim kiểm tra, đánh giá độ vững và thường cần nẹp, tập đúng cách. Bỏ qua bước này dễ để lại sưng cứng, lệch ngón lâu dài.
Đau và sưng tăng sau những lần thử. Mỗi lần kéo thất bại làm mô xung quanh dập thêm, sưng nhiều hơn, khiến việc nắn ở cơ sở y tế khó hơn.
Sơ cứu đúng cách
Áp dụng cho ngón bị lệch, sưng đau sau chấn thương, không có vết thương hở lớn hay chảy máu nhiều:
- Ngừng mọi hoạt động dùng bàn tay đó.
- Tháo nhẫn ở ngón bị thương và các ngón bên cạnh ngay, trước khi sưng to; nếu không tháo được, nói với nhân viên y tế ngay khi đến nơi.
- Giữ ngón ở tư thế đang có, không cố duỗi thẳng hay gập lại.
- Cố định tạm: đặt ngón và bàn tay lên một tấm bìa cứng, thước gỗ hoặc tạp chí cuộn, lót khăn mềm, băng nhẹ; hoặc đơn giản là đỡ tay bằng khăn gấp, giữ bàn tay yên.
- Chườm lạnh: túi đá hoặc túi chườm bọc khăn đặt quanh ngón khoảng mười lăm đến hai mươi phút.
- Nâng bàn tay cao hơn tim; có thể dùng khăn quàng làm dây treo tay.
- Đi khám trong ngày.
Dán ngón bị thương vào ngón bên cạnh (với miếng đệm mỏng giữa hai ngón) là cách cố định hay được dùng sau khi đã khám, nhưng với ngón đang lệch rõ thì không nên tự dán ép vào vị trí thẳng.
Với trẻ em
Trẻ nhỏ hiếm khi trật khớp ngón đơn thuần; lực tương tự thường gây gãy qua vùng sụn tăng trưởng ở đầu xương. Vì vậy, trẻ bị bẻ ngón, sưng đau, không chịu dùng tay cần được khám và chụp phim, không xoa bóp, không kéo nắn. Cố định nhẹ, chườm lạnh có lót khăn, đưa trẻ đến cơ sở y tế.
Trật khớp, bong gân, gãy xương: vì sao cần chụp phim
Ba tổn thương này có thể trông giống nhau trong giờ đầu, và có khi xảy ra cùng lúc. Bảng chỉ nêu xu hướng để người đọc hiểu vì sao bác sĩ thường yêu cầu chụp phim:
| Tổn thương | Hay thấy gì | Điều chỉ phim hoặc khám mới biết |
|---|---|---|
| Trật khớp | Ngón lệch thành bậc rõ ở một khớp, không cử động được | Có kèm gãy mép khớp không, khớp nắn xong có vững không |
| Bong gân (rách dây chằng) | Sưng, đau ở một khớp, ngón vẫn thẳng, cử động được nhưng đau | Mức độ rách, có mảnh xương nhỏ bị bứt ra không |
| Gãy xương đốt ngón | Đau chói một điểm trên thân đốt, sưng, có thể cong, xoay | Đường gãy, độ lệch, có vào mặt khớp không |
| Tổn thương gân | Không gập hoặc không duỗi được một đốt dù không lệch rõ | Đứt gân hay bứt điểm bám gân |
Ngón tay nhỏ nhưng rất cần độ chính xác: một độ xoay nhỏ ở đốt ngón có thể làm ngón chồng lên ngón bên cạnh khi nắm tay. Đó là lý do “nắn dân gian” cho thẳng mắt không đủ.
Thử kiểm tra độ xoay của ngón
Sau khi đã đỡ đau, có thể thử nhẹ nhàng khép các ngón lại và gập nửa chừng: các móng tay nên cùng nhìn về một hướng và các ngón không đè chéo lên nhau. Ngón chĩa lệch hay chồng lên ngón cạnh là dấu hiệu xoay, cần khám sớm. Dừng ngay nếu thao tác gây đau.
Sau khi đã được nắn và cố định
Tuỳ tổn thương, bác sĩ có thể nẹp ngón trong một thời gian, hoặc dán ngón vào ngón bên cạnh để vẫn cử động được trong giới hạn an toàn. Giữ nẹp đúng như hướng dẫn, không tự tháo sớm vì thấy đỡ đau. Kiểm tra màu và cảm giác đầu ngón mỗi ngày; nẹp, băng làm ngón tím, tê, đau tăng thì cần quay lại cơ sở y tế.
Sưng quanh khớp ngón sau trật khớp có thể kéo dài nhiều tuần, thậm chí vài tháng, nhất là ở người lớn. Điều đó không nhất thiết là dấu hiệu nắn hỏng. Tuy vậy, cứng khớp là vấn đề hay gặp nếu để ngón bất động quá lâu hoặc không tập đúng; khi được phép, tập cử động theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng.
Tránh dùng ngón bị thương để mang xách nặng, chơi thể thao có bóng, hay bẻ, kéo ngón trong thời gian lành.
Trở lại làm việc
Người làm văn phòng thường làm việc lại được sớm với ngón đang nẹp, chỉ cần gõ phím bằng các ngón còn lại. Người làm nghề dùng lực bàn tay, cầm dụng cụ nặng nên hỏi bác sĩ về thời gian nghỉ hoặc việc nhẹ hơn. Bảo vệ ngón khỏi va đập, nước bẩn, và đừng tháo nẹp để làm cho nhanh.
Phòng trật khớp ngón tay trong sinh hoạt
Phần lớn tai nạn bẻ ngón xảy ra trong những tình huống bình thường. Những thói quen sau giúp giảm nguy cơ:
- Khi té ngã, cố gắng không chống thẳng bàn tay xoè ngón xuống đất; người lớn tuổi nên phòng ngã bằng giày dép vừa, sàn khô, đèn đủ sáng.
- Khi kéo đồ nặng bằng quai, dây, dùng cả bàn tay, không móc bằng một hai ngón.
- Không bắt vật rơi từ trên cao bằng đầu ngón tay.
- Không đeo nhẫn khi làm việc nặng, bốc xếp, trèo leo.
- Đùa giỡn kéo tay, bẻ ngón nhau — kể cả trẻ con với nhau — nên được nhắc dừng.
- Khi chơi bóng với trẻ, dạy trẻ đón bóng bằng lòng bàn tay, ngón hơi chụm.
Ngón đã từng trật khớp có thể yếu hơn trong một thời gian; bảo vệ ngón trong vài tuần đầu sau khi được bác sĩ cho bỏ nẹp.
Những cách xử lý dân gian nên tránh
Kéo giật ngón cho “kêu cái rắc”. Như đã nói, có thể làm tổn thương thêm và không cho biết có gãy xương hay không.
Bó thuốc lá, thuốc nam, bó chặt bằng vải. Che mất việc theo dõi sưng, màu da; bó chặt có thể làm thiếu máu nuôi ngón; thuốc đắp có thể gây kích ứng, phồng rộp.
Xoa bóp, day mạnh khớp đang sưng. Làm tăng sưng, chảy máu trong khớp, đau thêm.
Chờ vài ngày xem có tự hết không. Trật khớp không tự vào lại; gãy xương lệch để lâu sẽ liền lệch, khó chỉnh hơn.
Vì sao “nắn” đôi khi có vẻ thành công
Một số trật khớp đơn giản có thể trở về vị trí khi bị kéo, và người kéo thấy ngón thẳng lại thì tin là đã xong. Nhưng nhìn thẳng không có nghĩa là khớp vững, không có mảnh gãy, không có dây chằng đứt. Chỉ khám và chụp phim mới trả lời được, và đó là thông tin quyết định ngón có cần nẹp, nẹp bao lâu.
Khi nào phải đi viện hoặc gọi 115
Mọi trường hợp ngón tay lệch rõ, không cử động được, sưng đau nhiều sau chấn thương đều nên đi khám trong ngày để được chụp phim và xử trí. Đi khám cả khi ngón đã “vào lại” sau khi tự kéo, khi ngón cái lỏng lẻo, đau ở gốc sau khi bị bẻ dạng ra, khi đầu ngón gập xuống không tự duỗi được.
Đến cấp cứu ngay hoặc gọi 115 khi có vết thương hở ở khớp, thấy xương; khi chảy máu không cầm; khi đầu ngón trắng, tím, lạnh hoặc mất cảm giác; khi bàn tay, cổ tay cũng biến dạng hoặc người bị có chấn thương khác do ngã.
Bài viết là thông tin sơ cứu ban đầu phổ thông, không thay khoá huấn luyện sơ cấp cứu và không thay việc khám của nhân viên y tế.
Chuẩn bị khi đi khám
Kể rõ cơ chế: ngón bị bẻ về phía nào, có nghe tiếng kêu không, đã ai kéo nắn chưa, sau đó ngón thẳng lại hay vẫn lệch. Mang theo nhẫn đã tháo hoặc báo nếu chưa tháo được. Nói nghề nghiệp và tay thuận, vì điều đó ảnh hưởng đến lựa chọn cố định và kế hoạch tập.
Câu hỏi thường gặp
Ngón tay bị trật khớp tự kéo vào được rồi có cần đi khám không?
Có. Khớp có thể kèm gãy mảnh xương nhỏ hoặc rách dây chằng cần nẹp đúng cách. Không khám, ngón dễ sưng cứng kéo dài hoặc lỏng lẻo, trật lại về sau.
Trật khớp ngón tay bao lâu thì lành?
Khớp được nắn đúng thường cần vài tuần để mô mềm lành, nhưng sưng và cứng nhẹ có thể còn trong nhiều tuần sau đó. Thời gian cụ thể phụ thuộc mức tổn thương và cách tập, bác sĩ sẽ hướng dẫn.
Có nên đi bó thuốc nam cho ngón trật khớp không?
Không nên thay việc khám và chụp phim bằng bó thuốc. Bó chặt có thể gây thiếu máu nuôi ngón, và thuốc đắp có thể gây kích ứng da. Sau khi đã được xử trí ở cơ sở y tế, mọi phương pháp bổ sung nên hỏi bác sĩ điều trị.
Ngón tay sưng cứng mãi sau khi trật khớp là sao?
Sưng kéo dài nhiều tuần khá thường gặp sau tổn thương khớp ngón. Nếu ngón vẫn cứng, đau, lệch hoặc không nắm được tay hoàn toàn, nên tái khám để được đánh giá và hướng dẫn tập phục hồi phù hợp.
Ngón cái bị bẻ ra sau khi ngã, vẫn cử động được thì sao?
Vẫn nên đi khám. Tổn thương dây chằng ở gốc ngón cái làm kẹp, cầm nắm yếu và có thể cần nẹp hoặc can thiệp. Cử động được không loại trừ tổn thương.
Chườm lạnh hay chườm nóng cho ngón tay trật khớp?
Trong hai ngày đầu nên chườm lạnh có lót khăn để giảm sưng đau. Chườm nóng ngay sau chấn thương có thể làm sưng tăng. Việc chườm không thay việc đi khám để nắn chỉnh.