Dằm nhỏ nằm nông dưới da, thấy rõ một đầu nhô ra, thường lấy được ở nhà: rửa sạch tay người lấy và vùng da của trẻ, dùng nhíp sạch kẹp sát mặt da và kéo theo đúng hướng dằm đã đâm vào. Sau đó rửa lại bằng nước sạch, xà phòng, để khô và theo dõi vài ngày.
Nên để nhân viên y tế xử lý khi dằm nằm sâu, dài, gãy vụn, nằm dưới móng, gần mắt, là mảnh thuỷ tinh hoặc kim loại, khi trẻ quá sợ không giữ yên được, hoặc khi đã thử mà không lấy được. Moi khoét lâu làm vết thương rộng ra, đau thêm và dễ nhiễm trùng hơn chính cái dằm.
Bài này đi theo từng bước: chuẩn bị, giữ trẻ yên, lấy dằm, chăm vết sau khi lấy, những việc không nên làm và dấu hiệu phải đưa đi khám.
Dằm gây chuyện gì và vì sao cần lấy ra
Dằm là bất kỳ mảnh vật lạ nhỏ nào đâm xuyên vào da: mảnh gỗ từ bàn ghế, cán chổi, đũa tre; gai cây xương rồng, gai hoa hồng, gai bưởi; dằm sợi thuỷ tinh, mảnh kính, mảnh kim loại, cả mảnh vỏ hàu, vỏ ốc. Trẻ nhỏ hay bị ở lòng bàn tay, đầu ngón tay vì thích sờ nắm mọi thứ, và ở bàn chân khi chạy chân đất.
Dằm nhỏ, sạch, nằm nông đôi khi tự trồi ra theo lớp da bong trong vài ngày. Nhưng phần lớn dằm gỗ, tre, gai cây mang theo vi khuẩn và chất hữu cơ; để lâu trong da có thể gây sưng đỏ, đau, mưng mủ. Dằm gỗ, tre còn ngấm nước và mủn ra theo thời gian nên càng khó lấy trọn.
Vì thế, nguyên tắc là lấy sớm nếu lấy được an toàn, còn không thì đưa đi khám sớm, chứ không chờ “tự ra” với dằm hữu cơ đang gây đau.
Dằm gỗ, dằm kim loại và mảnh kính khác nhau thế nào
Dằm gỗ, tre, gai cây là vật liệu hữu cơ, dễ mang vi khuẩn và gây phản ứng viêm quanh nó; chúng mềm, dễ gãy khi kẹp. Mảnh kim loại, mảnh kính nhỏ ít gây viêm hơn nhưng sắc, khó nhìn thấy hết, có thể cứa thêm khi bóp, và đôi khi phải chụp phim mới biết còn sót không. Biết mình đang đối mặt với loại nào giúp quyết định tự lấy hay đưa đi khám.
Chuẩn bị trước khi lấy
Chuẩn bị đủ trước khi cầm vào tay trẻ giúp việc lấy nhanh và ít đau hơn. Những thứ cần có:
- Chỗ đủ sáng: gần cửa sổ ban ngày hoặc dưới đèn bàn; kính lúp nếu dằm rất nhỏ.
- Nhíp đầu nhọn, khít, đã rửa sạch bằng xà phòng và nước, lau khô; có thể lau thêm bằng cồn y tế rồi để khô.
- Xà phòng, nước sạch, khăn sạch hoặc gạc.
- Băng cá nhân.
- Một người lớn thứ hai để giữ và dỗ trẻ, hoặc một món đồ chơi, đoạn phim ngắn để trẻ tập trung vào đó.
Người lấy dằm rửa tay kỹ. Rửa vùng da có dằm bằng nước sạch và xà phòng nhẹ, lau khô bằng cách thấm, không chà mạnh vì có thể làm dằm gãy hoặc đâm sâu hơn.
Khi trẻ bị nhiều dằm nhỏ cùng lúc
Trẻ ôm phải chậu xương rồng, nắm vào bó cỏ có gai hay sợi bông thuỷ tinh có thể bị hàng chục gai nhỏ li ti. Đừng cố gắp từng chiếc trong lúc trẻ đang khóc. Gắp trước những gai to nhìn thấy rõ, sau đó thử áp nhẹ băng dính lên vùng da rồi gỡ ra để kéo bớt gai mịn. Nếu vùng bị rộng, gai ở lòng bàn tay sâu, hoặc trẻ đau nhiều, đưa đến cơ sở y tế; đừng chà xát vùng da vì làm gai gãy và đâm sâu hơn.
Các bước lấy dằm nông
Áp dụng cho dằm nhỏ, nông, có một đầu nhô ra hoặc nhìn rõ ngay dưới da, ở trẻ hợp tác được:
- Quan sát hướng của dằm: đầu nào đã đâm vào trước, thân dằm nằm chéo theo hướng nào.
- Giữ ngón tay hoặc bàn tay trẻ chắc nhưng nhẹ, căng nhẹ da quanh dằm bằng ngón tay của mình.
- Dùng nhíp kẹp sát mặt da, càng gần chỗ dằm chui vào da càng tốt, kẹp chắc vào thân dằm.
- Kéo ra từ từ theo đúng góc và hướng mà dằm đã đi vào, không bẻ ngang, không giật.
- Nhìn kỹ dằm vừa lấy ra xem có đủ không, có gãy để lại một phần không.
- Rửa lại vùng da bằng nước sạch và xà phòng, thấm khô, dán băng cá nhân nếu chỗ đó dễ bẩn.
Nếu dằm nằm ngang ngay dưới lớp da mỏng và không có đầu nhô ra, nhiều hướng dẫn mô tả việc dùng kim sạch khẽ hé lớp da trên dằm để lộ đầu dằm. Với trẻ nhỏ hay cựa quậy, việc này dễ làm rách da và đâm sâu thêm; nếu không chắc tay, đưa trẻ đến cơ sở y tế.
Giữ trẻ yên mà không làm trẻ sợ
Giải thích ngắn, thật. Nói với trẻ rằng có một mẩu gỗ nhỏ trong tay, lấy ra sẽ hơi nhói một chút và nhanh thôi. Hứa “không đau đâu” rồi làm đau dễ khiến lần sau trẻ sợ hơn.
Chọn tư thế an toàn. Trẻ nhỏ ngồi trong lòng người lớn, lưng tựa vào ngực người lớn; người lớn ôm và giữ cánh tay trẻ, người còn lại lấy dằm.
Làm trẻ phân tâm. Cho trẻ đếm, hát, xem một đoạn phim ngắn, thổi bong bóng tưởng tượng.
Làm ấm da trước nếu cần. Ngâm tay trong nước ấm sạch vài phút có thể làm da mềm hơn, dằm dễ lộ hơn. Lau khô trước khi lấy.
Biết dừng. Nếu sau vài lần thử trẻ khóc thét, giãy mạnh, đừng cố giữ chặt và khoét tiếp. Dằm nông không phải cấp cứu, có thể nghỉ, dỗ trẻ, hoặc đưa đi khám.
Loại dằm nào nên để nhân viên y tế lấy
Không phải dằm nào cũng hợp để lấy ở nhà. Bảng dưới gom những trường hợp nên đưa trẻ đến cơ sở y tế thay vì tự xử lý:
| Trường hợp | Vì sao không nên tự lấy |
|---|---|
| Dằm sâu, dài, chỉ thấy bóng đen dưới da, không có đầu nhô ra | Khoét tìm dễ làm rách da, đẩy dằm sâu thêm, sót mảnh |
| Dằm dưới móng tay, móng chân | Vùng nhiều đầu dây thần kinh, rất đau, khó lấy trọn; đôi khi cần cắt bớt móng |
| Mảnh thuỷ tinh, kim loại, sợi thuỷ tinh mịn | Dễ vỡ, dễ cứa, khó nhìn thấy hết; có khi cần chụp phim tìm mảnh |
| Dằm ở gần mắt, mặt, khớp, gan bàn tay sâu | Gần cấu trúc quan trọng như gân, mạch, thần kinh |
| Gai cây có nhiều gai nhỏ, gai cá, vỏ hàu | Dễ gãy vụn, dễ nhiễm trùng |
| Đã thử mà không lấy được hoặc nghi còn sót | Moi tiếp làm tổn thương thêm |
| Trẻ có bệnh làm vết thương lâu lành hoặc dễ nhiễm trùng | Cần đánh giá kỹ hơn |
Đến cơ sở y tế, nhân viên y tế có thể gây tê tại chỗ, rạch nhỏ để lấy dằm trọn vẹn, và đánh giá việc tiêm phòng uốn ván.
Chăm sóc sau khi lấy dằm
Sau khi lấy, giữ vùng da sạch và khô. Rửa nhẹ bằng nước sạch và xà phòng mỗi ngày, thấm khô. Có thể dán băng cá nhân khi trẻ đi chơi, đi học để tránh bẩn, tháo ra khi về nhà cho da thoáng. Cảm giác hơi đau nhẹ trong một hai ngày là bình thường.
Để ý trong vài ngày: chỗ dằm có đỏ lan rộng ra, sưng, nóng, đau tăng dần, có mủ, có vệt đỏ chạy dọc cánh tay, trẻ sốt — đó là dấu hiệu nhiễm trùng, cần đưa đi khám. Nếu vẫn thấy một chấm đen dưới da hoặc ấn vào thấy cộm, đau nhói, có thể còn sót dằm.
Hỏi lại lịch tiêm chủng của trẻ, nhất là với dằm bẩn, gai cây, mảnh gỗ cũ, vết đâm sâu. Việc có cần tiêm thêm mũi phòng uốn ván hay không do nhân viên y tế quyết định dựa trên loại vết thương và các mũi trẻ đã tiêm.
Những việc không nên làm
Nặn bóp mạnh hai bên dằm. Có thể làm dằm gãy làm đôi, đẩy phần còn lại sâu hơn và làm dập mô xung quanh.
Dùng kim, dao không sạch để khoét. Mang vi khuẩn vào vết thương; khoét sâu làm vết thương lớn hơn nhiều so với cái dằm.
Đắp lá, bôi dầu, bôi kem đánh răng, đắp cơm nóng “cho dằm trồi ra”. Không có bằng chứng giúp lấy dằm, có thể gây bỏng, kích ứng, bẩn vết thương và làm chậm việc đi khám.
Chích lể, đốt kim trên lửa rồi chọc. Kim nóng có thể gây bỏng da, và kim đã hơ lửa vẫn có thể dính muội than.
Bỏ mặc dằm hữu cơ đang đau sưng. Dằm gỗ, tre, gai để lâu dễ mưng mủ và khó lấy hơn.
Nếu đã lỡ khoét sâu mà vẫn chưa lấy được
Dừng lại. Rửa vùng da bằng nước sạch và xà phòng, thấm khô, che bằng băng sạch, dỗ trẻ cho bình tĩnh. Ghi nhớ loại dằm và thời điểm bị đâm. Đưa trẻ đến cơ sở y tế trong ngày để được lấy dằm trong điều kiện có gây tê và dụng cụ phù hợp. Đừng tiếp tục thử thêm lần nữa tối hôm đó, vì vết thương càng rộng càng dễ nhiễm trùng.
Khi nào phải đưa trẻ đi khám ngay
Đưa trẻ đến cơ sở y tế trong ngày khi dằm thuộc các trường hợp ở bảng trên; khi vết đâm sâu, bẩn (đất, phân, gỉ sét); khi đã lấy mà vẫn nghi còn sót; khi có dấu hiệu nhiễm trùng như đỏ lan, sưng nóng, mủ, vệt đỏ chạy dọc tay, sốt; hoặc khi không nhớ rõ lịch tiêm phòng uốn ván của trẻ.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay khi vật đâm lớn còn cắm sâu (đừng tự rút, giữ cố định vật và đưa đi); khi chảy máu nhiều không cầm được dù đã ép; khi vật đâm vào hoặc gần mắt; khi trẻ không cử động được ngón tay, tê đầu ngón sau khi bị đâm; hoặc khi trẻ sốt cao, li bì, co cứng cơ, khó há miệng sau một vết thương.
Bài viết là thông tin sơ cứu ban đầu phổ thông, không thay khoá huấn luyện sơ cấp cứu và không thay việc khám của nhân viên y tế.
Mang gì theo khi đi khám
Mang theo sổ tiêm chủng của trẻ, mảnh dằm đã lấy ra nếu nghi còn sót (để nhân viên y tế xem nó gãy ở đâu), và kể rõ vật đâm là gì, bị lúc nào, đã làm gì ở nhà. Những thông tin này giúp quyết định nhanh có cần chụp phim tìm mảnh sót hay cần tiêm phòng không.
Câu hỏi thường gặp
Dằm nhỏ không lấy ra thì có tự ra không?
Dằm rất nhỏ, nằm nông, không đau đôi khi tự trồi ra khi da bong. Tuy vậy, dằm gỗ, tre, gai cây dễ gây viêm và mưng mủ nếu để lâu. Nếu không lấy được mà dằm gây đau, đỏ, nên đưa trẻ đi khám thay vì chờ.
Có nên dùng băng dính để lấy dằm không?
Với những sợi dằm rất mịn, nhiều, nằm sát mặt da như sợi thuỷ tinh hay lông gai cây, áp nhẹ một miếng băng dính rồi gỡ ra có thể kéo bớt được. Cách này không dùng được với dằm cắm sâu hay dằm lớn.
Bé bị dằm dưới móng tay thì làm sao?
Dằm dưới móng rất đau và khó lấy trọn. Nếu thấy rõ đầu dằm nhô ra ngoài mép móng có thể thử kẹp nhẹ, còn nếu dằm nằm sâu dưới móng thì nên đưa trẻ đến cơ sở y tế. Không tự cắt móng sâu hay khoét dưới móng.
Lấy dằm xong có cần bôi thuốc gì không?
Thường chỉ cần rửa sạch bằng nước và xà phòng, giữ khô. Việc dùng thuốc bôi sát khuẩn hay thuốc khác nên theo hướng dẫn của dược sĩ hoặc nhân viên y tế. Không bôi kem đánh răng, dầu gió, lá cây.
Bị dằm có cần tiêm phòng uốn ván không?
Tuỳ vết thương và lịch tiêm của trẻ. Vết đâm sâu, bẩn, dằm gỗ cũ, gai cây là những trường hợp nên hỏi nhân viên y tế. Mang theo sổ tiêm chủng khi đi khám để được tư vấn đúng.
Làm sao để trẻ ít bị dằm?
Kiểm tra bàn ghế, đồ chơi gỗ có xơ, chà nhẵn hoặc bỏ đi; cho trẻ đi dép khi chơi ngoài sân, trên sàn gỗ cũ; đeo găng khi trẻ phụ làm vườn; dạy trẻ không nắm vào gai cây, hàng rào tre.