Khi ngón tay bị đứt rời, gọi 115 hoặc đưa người bị đến bệnh viện ngay; trong lúc chờ, ép cầm máu ở vết thương và bảo quản phần ngón bị đứt đúng cách: bọc phần đứt trong gạc hoặc khăn sạch hơi ẩm, cho vào túi ni lông kín, rồi đặt túi vào một túi hay bát khác chứa nước lẫn đá. Không để phần đứt chạm trực tiếp vào đá hay ngâm thẳng vào nước.
Có nối lại được hay không do bác sĩ phẫu thuật quyết định, dựa trên vị trí đứt, mức dập nát, thời gian và tình trạng người bệnh. Việc của người sơ cứu là giữ người bị an toàn, giữ phần đứt trong điều kiện tốt nhất có thể và đến nơi có khả năng xử trí càng sớm càng tốt.
Bài này cũng áp dụng cho đứt rời một phần đầu ngón, ngón chân, và cho những ca ngón bị dập nát còn dính một phần da.
Việc làm ngay trong những phút đầu
Giữ bình tĩnh, chia việc nếu có nhiều người. Thứ tự ưu tiên là an toàn, cầm máu, gọi cấp cứu, rồi mới đến phần ngón bị đứt:
- An toàn trước: tắt máy, rút điện, cất dao, đưa người bị ra khỏi chỗ nguy hiểm. Người sơ cứu đeo găng nếu có.
- Gọi 115, nói rõ có người bị đứt rời ngón tay, địa chỉ chính xác, tình trạng chảy máu.
- Cho người bị ngồi hoặc nằm xuống, vì có thể choáng, ngất.
- Đặt gạc hoặc khăn sạch dày lên mỏm ngón còn lại, ép trực tiếp, liên tục; nâng bàn tay lên cao hơn tim.
- Nếu máu thấm qua gạc, đặt thêm lớp gạc lên trên và ép tiếp, không gỡ lớp cũ ra.
- Tháo nhẫn, vòng ở bàn tay bị thương trước khi tay sưng.
- Trong lúc một người ép cầm máu, người khác tìm và bảo quản phần ngón bị đứt.
Với vết thương ngón tay, ép trực tiếp và nâng cao thường đủ để kiểm soát chảy máu. Garô chỉ dành cho chảy máu nguy hiểm tính mạng không cầm được bằng ép trực tiếp, và nên do người đã được huấn luyện thực hiện.
Khi chỉ có một mình
Nếu người bị chỉ có một mình, ưu tiên gọi 115 hoặc gọi to nhờ người xung quanh trước, rồi ép chặt mỏm ngón bằng khăn sạch và giữ tay cao. Không cố tự lái xe đi viện. Nếu còn đủ sức, đặt phần đứt vào túi sạch, buộc kín, và nhờ người đến giúp hoàn tất việc làm mát.
Bảo quản phần ngón bị đứt
Làm đúng các bước dưới đây giúp phần đứt giữ được trong tình trạng tốt nhất có thể cho đến khi tới bệnh viện:
- Tìm đủ các phần bị đứt, kể cả mẩu nhỏ. Cầm nhẹ, không chà xát.
- Nếu phần đứt dính đất cát, có thể tráng nhẹ bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý để bỏ bẩn lớn; không cọ rửa, không ngâm.
- Bọc phần đứt trong gạc hoặc khăn sạch được làm ẩm nhẹ bằng nước muối sinh lý hoặc nước sạch, vắt ráo để không sũng nước.
- Cho phần đã bọc vào một túi ni lông sạch, buộc kín hoặc kéo khoá kín.
- Đặt túi đó vào một túi hoặc bát lớn hơn chứa hỗn hợp nước và đá; phần đứt được làm mát nhưng không tiếp xúc trực tiếp với đá.
- Ghi tên người bị và giờ xảy ra tai nạn lên túi hoặc giấy kèm theo, đưa túi đi cùng người bị.
Mục đích là giữ phần đứt mát chứ không làm đông lạnh. Mô bị đông đá sẽ hỏng và không thể nối lại.
Không có túi ni lông, nước đá thì sao
Dùng bất kỳ túi, hộp sạch đóng kín được: túi đựng thực phẩm có khoá kéo, hộp nhựa có nắp. Nước đá có thể lấy từ tủ lạnh, quán nước, cửa hàng gần đó; nếu chỉ có nước lạnh, vẫn dùng được để làm mát túi. Nếu hoàn toàn không có gì làm lạnh, vẫn bọc phần đứt bằng gạc ẩm, cho vào túi kín và đi ngay; đừng để mất thời gian đi tìm đá.
Những sai lầm làm hỏng phần đứt
Ngâm phần đứt trực tiếp vào nước, nước đá hay cồn. Mô ngấm nước sẽ trương phồng, tổn thương; cồn và chất sát khuẩn mạnh làm hỏng mô.
Đặt phần đứt trực tiếp lên đá hoặc vào ngăn đá tủ lạnh. Gây bỏng lạnh, đông đá mô, làm mất cơ hội nối lại.
Để khô ngoài không khí. Mô khô nhanh và chết, nhất là trong thời tiết nóng.
Chà rửa mạnh, cắt gọt cho “gọn”. Làm tổn thương mạch máu, thần kinh nhỏ mà bác sĩ cần để nối.
Đắp lá, rắc thuốc lào, thuốc nam lên mỏm ngón. Gây nhiễm bẩn vết thương, làm khó cho việc xử trí sau đó.
Chờ xem có cần đi viện không. Thời gian là yếu tố quan trọng. Đi ngay kể cả khi nghĩ “chỉ là đầu ngón”.
Một mẹo cần nhớ
Hãy nhớ quy tắc “ẩm, kín, mát”: phần đứt bọc ẩm, nằm trong túi kín, túi đặt trong nước đá. Ba chữ này đủ để tránh hầu hết sai lầm thường gặp.
Đứt một phần, dập nát, ngón còn dính
Không phải tai nạn nào cũng làm ngón đứt rời hoàn toàn. Có khi ngón còn dính vào bàn tay bằng một dải da, hoặc bị dập nát. Trong trường hợp này, không cắt rời phần còn dính. Đặt ngón về vị trí gần tự nhiên nhất có thể mà không kéo căng, che bằng gạc sạch hơi ẩm, cố định nhẹ bằng một nẹp tạm như tấm bìa cứng hay thìa gỗ, băng không chặt, nâng tay lên cao.
Không chườm đá trực tiếp lên ngón còn dính. Có thể đặt túi chườm lạnh có lót khăn bên ngoài lớp băng để giảm đau, nhưng ưu tiên là đưa đi viện nhanh.
Với đứt rời một mẩu nhỏ đầu ngón, ví dụ khi thái rau, cắt hành, nguyên tắc vẫn như trên: ép cầm máu, bảo quản mẩu da hay đầu ngón nếu tìm được, và đi khám ngay. Bác sĩ sẽ quyết định cách xử trí tối ưu cho từng trường hợp.
Vết cắt sâu chưa đứt rời
Vết cắt sâu ở ngón mà ngón vẫn dính nhưng không gập được, tê đầu ngón hoặc chảy máu phun thành tia có thể đã tổn thương gân, thần kinh hay động mạch ngón. Ép cầm máu, cố định nhẹ, nâng cao và đến cơ sở y tế ngay, vì những tổn thương này cần được sửa sớm.
Trên đường tới bệnh viện
Nếu chờ xe cấp cứu, giữ người bị nằm hoặc ngồi ở nơi thoáng, tiếp tục ép cầm máu và nâng tay. Theo dõi các dấu hiệu sốc: da tái, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh, lơ mơ. Nếu có, cho người bị nằm, kê chân cao nếu không có chấn thương chân, giữ ấm, báo lại cho tổng đài 115.
Nếu tự đưa đi, một người lái xe, một người ngồi cạnh tiếp tục ép cầm máu và giữ túi đựng phần đứt. Người bị không nên tự lái xe hay đi xe máy một mình. Không cho người bị ăn uống trong lúc chờ, vì có thể cần phẫu thuật.
Mang theo giấy tờ tuỳ thân, danh sách thuốc người bị đang dùng (nhất là thuốc chống đông), thông tin tiêm phòng uốn ván nếu có, và kể rõ cơ chế tai nạn: dao, máy cưa, máy ép, cửa, dây xích.
Giữ tinh thần cho người bị
Người vừa mất một phần ngón tay thường hoảng loạn, run, buồn nôn. Nói chuyện bình tĩnh, giải thích việc đang làm, đừng để họ nhìn chằm chằm vào vết thương. Giữ ấm, cho ngồi tựa hoặc nằm. Sự bình tĩnh của người sơ cứu giúp người bị hợp tác giữ tay cao, ép gạc đúng.
Những gì thường diễn ra ở bệnh viện
Khi đến nơi, nhân viên y tế kiểm tra tình trạng chung của người bị, cầm máu, giảm đau, chụp phim bàn tay và phần bị đứt, hỏi về thời điểm tai nạn, cơ chế, bệnh và thuốc đang dùng, tiêm phòng uốn ván. Phần đứt được kiểm tra xem còn có thể nối lại không.
Không phải mọi ngón đứt rời đều được nối. Bác sĩ cân nhắc vị trí đứt, mức dập nát, ngón nào, nghề nghiệp và mong muốn của người bệnh, tình trạng sức khoẻ chung. Khi không nối được, bác sĩ sẽ xử lý mỏm ngón để lành tốt, đỡ đau và giữ chức năng tối đa có thể.
Người nhà nên chuẩn bị tinh thần cho việc có thể phải chuyển đến nơi có chuyên khoa phẫu thuật bàn tay, vi phẫu. Giữ bình tĩnh, mang theo túi đựng phần đứt khi chuyển viện.
Phòng tai nạn đứt ngón ở nhà và nơi làm việc
Những tai nạn đứt ngón hay gặp nhất đến từ dao bếp, máy xay, máy cắt, máy cưa, máy ép, dây xích xe, cánh quạt, cửa sắt. Nhiều ca có thể tránh được:
- Bếp: dao sắc, thớt chống trượt, ngón tay gập vào khi thái; không thái khi đang vội, đang nói chuyện; rút điện máy xay trước khi gỡ lưỡi dao.
- Máy cắt, máy cưa, máy mài: dùng thanh đẩy phôi, che chắn lưỡi; không tháo bộ phận bảo vệ; không đeo găng vải khi làm với máy quay vì găng có thể bị cuốn.
- Xe máy, xe đạp: không để trẻ ngồi sau thò chân, thò tay gần nan hoa, dây xích; không sửa xích khi máy còn nổ.
- Không đeo nhẫn khi làm việc với máy móc, khi trèo leo, bốc vác — nhẫn mắc vào vật có thể kéo toạc ngón.
- Ở nơi làm việc, tuân thủ quy trình an toàn lao động và huấn luyện theo quy định hiện hành; tắt và khoá nguồn máy trước khi sửa chữa, vệ sinh.
- Để hộp sơ cứu có gạc, băng, găng tay, túi kín ở chỗ dễ lấy trong bếp, xưởng.
Trẻ nhỏ cần được giữ xa khu vực có máy móc đang chạy, quạt không có lồng bảo vệ và cửa sắt, cửa cuốn đang vận hành.
Khi nào gọi 115 và những gì cần nói
Mọi trường hợp ngón tay, ngón chân bị đứt rời hoặc gần rời đều cần gọi 115 hoặc đến bệnh viện ngay. Cũng gọi 115 khi chảy máu không cầm được dù đã ép liên tục, khi người bị choáng, ngất, khó thở, hoặc khi tai nạn do máy móc kèm các vết thương khác.
Khi gọi, nói rõ: địa chỉ, số người bị, ngón nào bị đứt, đứt rời hoàn toàn hay còn dính, chảy máu nhiều hay ít, người bị còn tỉnh không. Làm theo hướng dẫn của tổng đài viên trong lúc chờ.
Sau khi xử trí ở bệnh viện, quá trình hồi phục chức năng bàn tay có thể kéo dài và cần hướng dẫn của bác sĩ, kỹ thuật viên phục hồi chức năng. Bài viết là thông tin sơ cứu ban đầu phổ thông, không thay khoá huấn luyện sơ cấp cứu và không thay việc khám của nhân viên y tế.
Câu hỏi thường gặp
Ngón tay bị đứt rời giữ được bao lâu?
Thời gian phần đứt còn khả năng nối lại phụ thuộc vào vị trí, mức tổn thương và cách bảo quản; giữ mát đúng cách giúp kéo dài thời gian này. Không có con số áp dụng cho mọi trường hợp, vì vậy luôn đi viện ngay, đừng chờ.
Có nên ngâm ngón tay đứt vào nước đá cho tươi không?
Không. Ngâm trực tiếp làm mô ngấm nước và có thể đông đá, hỏng mô. Bọc trong gạc ẩm, cho vào túi kín, rồi mới đặt túi vào nước đá.
Đứt một mẩu nhỏ đầu ngón khi thái rau có cần đi viện không?
Nên đi khám. Ngay cả mẩu nhỏ cũng cần được đánh giá để chọn cách xử trí giúp đầu ngón lành tốt, ít đau và giữ cảm giác. Cầm máu, bảo quản mẩu đứt nếu tìm được và đi ngay.
Có nên buộc dây chặt ở gốc ngón cho cầm máu không?
Không nên tự buộc dây chặt ở gốc ngón. Ép trực tiếp bằng gạc dày và nâng tay cao thường cầm được máu ở ngón tay. Buộc chặt kéo dài có thể làm hỏng phần ngón còn lại.
Ngón tay nối lại có cử động bình thường được không?
Kết quả rất khác nhau tuỳ vị trí và mức tổn thương. Nhiều người lấy lại được phần lớn chức năng sau thời gian tập phục hồi, một số người còn hạn chế cử động hay cảm giác. Bác sĩ điều trị sẽ giải thích cụ thể cho từng trường hợp.
Ngón chân bị đứt rời có xử lý giống ngón tay không?
Nguyên tắc sơ cứu giống nhau: cầm máu, bảo quản phần đứt trong túi kín đặt trong nước đá, đi viện ngay. Việc có nối lại hay không do bác sĩ quyết định.