Khi búa đập trúng ngón tay hay vật nặng rơi vào ngón chân, sơ cứu đầu tiên là chườm lạnh có lót khăn, nâng phần bị dập lên cao hơn tim và tháo nhẫn, giày chật trước khi sưng to. Đa số trường hợp là bầm dập phần mềm và tụ máu dưới móng, đỡ dần trong vài ngày đến vài tuần.
Cần đi khám khi ngón biến dạng, đau không chịu được hoặc tăng dần, không cử động hay không chịu lực được, vết rách sâu, móng bật, hoặc tụ máu dưới móng làm đau nhói theo nhịp mạch. Vật nặng rơi vào bàn chân như bình gas, viên gạch, bao xi măng có thể làm gãy xương đốt ngón hay xương bàn chân mà ban đầu tưởng chỉ bầm.
Điều gì xảy ra khi ngón bị dập
Lực va đập mạnh và tập trung vào một diện nhỏ làm dập mô mềm, vỡ các mạch máu nhỏ, có khi làm nứt hoặc gãy xương đốt cuối. Ở đầu ngón, máu chảy ra thường tụ lại dưới móng vì không có chỗ thoát: móng chuyển sang đỏ thẫm, tím đen, và áp lực của khối máu đè lên nền móng giàu dây thần kinh gây đau nhói theo nhịp mạch.
Ngón chân cái và ngón út hay chịu trận nhất khi vật rơi, vì chúng ở rìa bàn chân và ít được che. Người đi dép lê, dép tông khi khuân vác, làm vườn, sửa nhà là nhóm hay gặp. Ở tay, ngón cái và ngón trỏ cầm đinh là nạn nhân quen thuộc của cú búa trượt.
Sưng và bầm thường tăng trong vài giờ đầu đến ngày thứ hai. Biết diễn tiến này giúp không hoảng khi thấy ngón to hơn vào sáng hôm sau, nhưng cũng giúp nhận ra khi nào sưng đau vượt mức bình thường.
Vì sao ngón chân cái cần được chú ý hơn
Ngón chân cái chịu một phần lớn lực đẩy khi bước đi. Gãy xương hay tổn thương khớp ở ngón cái nếu lành lệch có thể làm đau khi đi lại lâu dài. Vì vậy, với ngón cái bị vật nặng rơi trúng, sưng đau nhiều hay khó bước, nên đi khám sớm thay vì tự dán vào ngón bên cạnh như với ngón út.
Sơ cứu ngay tại chỗ
Áp dụng khi không có chảy máu nhiều, không có phần ngón bị đứt rời hay xương lòi ra (những trường hợp đó gọi cấp cứu ngay):
- Dừng việc, bỏ dụng cụ, ngồi xuống chỗ an toàn. Cú đau dữ dội có thể làm choáng; ngồi giúp tránh ngã.
- Tháo nhẫn ở ngón tay bị dập và ngón bên cạnh; với bàn chân, tháo giày, tất chật.
- Nếu có vết rách chảy máu, ép bằng gạc hoặc khăn sạch, nâng cao.
- Chườm lạnh bằng đá bọc khăn hoặc túi chườm, khoảng mười lăm đến hai mươi phút mỗi lần, lặp lại vài lần trong ngày đầu.
- Nâng tay lên cao hơn tim, hoặc nằm kê chân lên gối.
- Sau mười lăm phút, kiểm tra hình dạng ngón, khả năng cử động, màu và cảm giác đầu ngón; với chân, thử đặt nhẹ chân xuống và bước vài bước nếu không quá đau.
Ghi nhớ giờ bị thương và vật gây thương tích (búa, gạch, sắt gỉ, gỗ bẩn): thông tin này cần khi đi khám, nhất là để quyết định chuyện phòng uốn ván nếu có vết rách.
Nếu bị ở chỗ làm, công trường
Báo ngay cho người phụ trách hoặc người làm cùng, dùng hộp sơ cứu của nơi làm việc, ghi lại sự việc. Không tiếp tục khuân vác, leo giàn giáo hay vận hành máy khi ngón đang đau nhói, vì phản xạ rút tay, co chân có thể gây tai nạn thứ hai. Tai nạn lao động nên được ghi nhận theo quy định hiện hành của nơi làm việc.
Bầm máu dưới móng: theo dõi hay cần làm thoát máu
Tụ máu nhỏ dưới móng, ít đau, móng còn bám chắc thường chỉ cần theo dõi. Vết đen sẽ đi dần ra theo móng mọc, có thể mất nhiều tháng với móng chân. Không cần làm gì thêm ngoài giữ sạch và tránh va chạm.
Khi tụ máu lớn, đau nhói dữ dội theo nhịp mạch trong một hai ngày đầu, nhân viên y tế có thể tạo một lỗ nhỏ trên móng trong điều kiện vô khuẩn để máu thoát ra, giảm áp lực gần như ngay lập tức. Quyết định làm hay không, và có cần chụp phim tìm gãy xương hay kiểm tra rách nền móng, là việc của nhân viên y tế sau khi khám.
Tự hơ đỏ kim, kẹp giấy rồi chọc vào móng là mẹo lan truyền nhiều nhưng có nguy cơ bỏng, nhiễm trùng, và làm tổn thương nền móng — nơi móng mới mọc ra. Không nên làm ở nhà.
Một lưu ý khác: vệt đen dưới móng xuất hiện mà không nhớ có va đập, hoặc không di chuyển ra theo móng mọc sau vài tuần, cần được khám, vì không phải vệt đen nào cũng là máu bầm.
Dấu hiệu nghi gãy xương cần chụp phim
Phân biệt bầm dập với gãy xương ở ngón đôi khi khó, kể cả với người có kinh nghiệm. Những dấu hiệu dưới đây làm khả năng gãy cao hơn và nên đi khám để bác sĩ quyết định có chụp phim không:
| Dấu hiệu | Ở ngón tay | Ở ngón chân, bàn chân |
|---|---|---|
| Hình dạng | Ngón cong, xoay, ngắn đi so với bên kia | Ngón lệch hướng, chồng lên ngón bên cạnh |
| Đau | Đau chói khi ấn vào một điểm trên xương | Đau chói một điểm, nhất là trên mu bàn chân hoặc ngón cái |
| Chức năng | Không gập duỗi được, không cầm nắm được | Không đứng hay bước được vài bước |
| Sưng, bầm | Sưng lan rộng cả ngón, bầm lan xuống bàn tay | Sưng lan lên mu bàn chân |
| Vết thương | Vết rách gần chỗ đau nhất, móng bật | Vết rách, móng bật, xương lộ |
Gãy ngón chân út đơn giản đôi khi chỉ cần cố định bằng cách dán vào ngón bên cạnh và đi giày đế cứng, nhưng gãy ngón cái hay gãy xương bàn chân thường cần điều trị kỹ hơn. Điều đó chỉ biết được sau khi khám.
Chăm sóc trong những ngày sau
Hai ngày đầu: chườm lạnh vài lần mỗi ngày, nâng cao khi nghỉ, hạn chế dùng ngón bị dập. Với ngón chân, đi giày rộng mũi hoặc dép hở mũi có quai giữ chắc, tránh dép mỏng để ngón không bị va thêm.
Sau khi đỡ sưng, có thể cử động nhẹ ngón trong giới hạn không đau. Nếu đã được hướng dẫn dán ngón bị thương vào ngón bên cạnh, đặt một miếng gạc mỏng giữa hai ngón để da không bị ẩm loét, thay băng khi ẩm và kiểm tra màu đầu ngón.
Theo dõi nhiễm trùng ở vết rách quanh móng: đỏ lan, sưng nóng, mủ, đau tăng, sốt. Người đái tháo đường hoặc có bệnh mạch máu chân nên đi khám sớm dù vết thương nhỏ, vì vết thương ở bàn chân lành chậm hơn.
Giày dép khi ngón chân đang lành
Ngón chân bị dập cần không gian và sự bảo vệ: giày mũi rộng, đế cứng vừa phải để ngón không gập nhiều khi bước, hoặc dép có quai hậu giữ chắc. Tránh giày mũi nhọn, giày cao gót, dép tông kẹp ngón trong vài tuần. Nếu ngón đau khi bước, đi chậm, bước ngắn và tránh đứng lâu cho đến khi đỡ.
Người cần đi khám sớm hơn dù vết thương có vẻ nhỏ
Người đái tháo đường, nhất là khi bàn chân đã kém cảm giác, có thể không thấy đau tương xứng với tổn thương. Một cú dập ngón chân tưởng nhẹ có thể kèm gãy xương hay rách da bên dưới móng, và vết thương ở bàn chân người đái tháo đường lành chậm, dễ nhiễm trùng. Với nhóm này, nên đi khám trong ngày khi ngón chân bị dập có rách da, móng bật hay sưng bầm nhiều.
Người đang dùng thuốc chống đông dễ tụ máu lớn hơn, chảy máu lâu hơn. Người cao tuổi có xương giòn hơn, dễ gãy với lực nhỏ hơn. Người có bệnh mạch máu chân, người hút thuốc lâu năm có vết thương lành chậm.
Ở những người này, ngưỡng đi khám nên thấp hơn: không chờ hai ba ngày xem có đỡ không. Kể rõ bệnh đang có và thuốc đang dùng khi đến cơ sở y tế.
Phòng tai nạn khi làm việc tay chân
Phần lớn tai nạn búa đập, vật rơi xảy ra khi làm nhanh, làm vội, hoặc dùng sai dụng cụ. Vài thói quen giúp giảm đáng kể:
- Giữ đinh bằng kìm, kẹp hoặc cắm đinh qua một mẩu bìa cứng thay vì giữ bằng ngón tay khi đóng.
- Dùng búa vừa tay, cán chắc; đóng nhẹ vài nhát đầu cho đinh đứng rồi mới bỏ tay ra.
- Đi giày kín mũi, đế chắc khi khuân vác, làm vườn, sửa nhà; ở công trường, xưởng, kho hàng, dùng giày bảo hộ theo quy định an toàn lao động hiện hành.
- Khi bê vật nặng, giữ sát người, nhìn đường đi, không bê quá sức; hai người khiêng vật cồng kềnh.
- Xếp hàng hoá chắc chắn, vật nặng ở dưới thấp.
- Không làm việc nặng khi đang mệt, đang dùng thuốc gây buồn ngủ hay sau khi uống rượu.
Găng tay giúp bảo vệ khỏi trầy xước, dằm, nhưng không chống được cú búa trượt; dụng cụ giữ đinh mới là thứ cứu ngón tay.
Khi nào phải đi viện hoặc gọi 115
Đi khám trong ngày khi có dấu hiệu nghi gãy xương ở bảng trên; khi tụ máu dưới móng gây đau nhói nhiều; khi móng bật hoặc rách quanh móng; khi vết rách sâu, bẩn hoặc do vật gỉ sét; khi đau không giảm sau một hai ngày chườm lạnh và nâng cao; khi người bị có đái tháo đường hay đang dùng thuốc chống đông.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay khi một phần ngón bị đứt rời hay dập nát; khi chảy máu không cầm được dù ép liên tục; khi xương lộ ra ngoài; khi đầu ngón trắng bệch, tím, lạnh, mất cảm giác; hoặc khi vật nặng đè lâu lên bàn chân, cẳng chân và chân sưng căng, đau dữ dội tăng dần sau khi đã được giải phóng.
Bài viết là thông tin sơ cứu ban đầu phổ thông, không thay khoá huấn luyện sơ cấp cứu và không thay việc khám của nhân viên y tế.
Vật nặng đè lâu: một tình huống đặc biệt
Khi bàn chân, cẳng chân bị vật nặng đè trong thời gian dài, ví dụ bị kẹt dưới đống hàng đổ, sau khi gỡ ra có thể xuất hiện sưng căng tăng dần, đau dữ dội không tương xứng, tê, da căng bóng. Đây là tình huống cần cấp cứu ngay vì áp lực trong khoang cơ tăng cao có thể làm hỏng cơ và thần kinh; không băng ép chặt, không kê chân quá cao, gọi 115 và để nhân viên y tế xử trí.
Câu hỏi thường gặp
Ngón chân bị vật nặng rơi vào vẫn đi được thì có gãy không?
Vẫn có thể gãy, nhất là gãy nhỏ ở đốt ngón. Đi được không loại trừ gãy xương. Nếu đau chói ở một điểm, sưng bầm lan lên mu bàn chân hoặc ngón lệch hướng, nên đi khám để bác sĩ quyết định có chụp phim không.
Móng chân đen sau khi bị dập bao lâu thì hết?
Vết đen đi ra theo tốc độ mọc của móng. Móng chân mọc chậm nên có thể mất nhiều tháng mới thay hết. Nếu vết đen không di chuyển hoặc xuất hiện không rõ lý do, nên đi khám.
Có nên tự lấy kim chọc móng cho ra máu bầm không?
Không nên. Việc làm thoát máu dưới móng cần dụng cụ vô khuẩn và đánh giá có kèm gãy xương hay rách nền móng không. Tự làm có thể gây bỏng, nhiễm trùng và tổn thương nền móng.
Búa đập vào tay có cần tiêm uốn ván không?
Nếu da không rách thì thường không phải vấn đề. Nếu có vết rách, nhất là vết bẩn, sâu, do vật gỉ sét, nên hỏi nhân viên y tế; việc tiêm hay không tuỳ vết thương và các mũi đã tiêm trước đó.
Bao lâu thì ngón bị dập hết đau?
Bầm dập phần mềm thường đỡ nhiều sau vài ngày và gần hết sau một hai tuần. Gãy xương hay tổn thương móng mất lâu hơn. Đau tăng dần thay vì giảm là dấu hiệu nên đi khám.
Ngón tay bị dập nên bó chặt cho đỡ đau không?
Không nên bó chặt. Ngón sẽ sưng thêm trong băng, có thể bị thiếu máu nuôi. Chỉ băng nhẹ để giữ gạc nếu có vết thương, và kiểm tra màu đầu ngón thường xuyên.