Khi giẫm phải đinh hay vật nhọn, nếu vật đã ra khỏi chân và chỉ là vết đâm nhỏ, hãy rửa vết thương dưới vòi nước sạch vài phút, rửa xung quanh bằng xà phòng, để máu chảy ra một chút rồi ép nhẹ cho cầm, che bằng gạc sạch. Sau đó hỏi nhân viên y tế về phòng uốn ván, nhất là khi đinh gỉ, bẩn đất hay không nhớ lần tiêm gần nhất.
Nếu vật đâm lớn còn cắm sâu trong chân, không tự rút ra: giữ cố định vật, hạn chế cử động, gọi 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế. Vết đâm ở gan bàn chân trông nhỏ nhưng có thể sâu, đưa vi khuẩn và mẩu đế giày, tất vào sâu bên trong; vì vậy cần theo dõi kỹ dấu hiệu nhiễm trùng trong những ngày sau.
Vì sao vết đâm nhỏ mà không nên coi thường
Vết đâm thủng khác vết cắt ở chỗ miệng vết thương rất nhỏ trong khi đường đi vào có thể sâu. Nước rửa khó vào tới đáy, mủ khó thoát ra. Đinh, mảnh sắt, gai, que tre mang theo đất, phân, gỉ sét và vi khuẩn từ bề mặt, đẩy chúng vào sâu dưới da, có khi tới gân, khớp hay xương nhỏ ở bàn chân.
Khi đinh xuyên qua đế giày hoặc dép trước khi vào chân, nó có thể mang theo mẩu cao su, vải, xốp. Những mẩu vật lạ nhỏ này nằm lại bên trong là nguồn nhiễm trùng kéo dài. Y văn đã mô tả những ca nhiễm trùng sâu ở bàn chân sau khi đinh đâm xuyên giày thể thao, vì lớp đế ẩm ướt là môi trường thuận lợi cho một số loại vi khuẩn.
Uốn ván là một nguy cơ khác. Vi khuẩn gây uốn ván sống trong đất, phân động vật và có thể vào cơ thể qua vết thương sâu, bẩn. Bệnh hiếm gặp ở người đã tiêm phòng đầy đủ nhưng rất nặng khi mắc. Đó là lý do câu hỏi “lần cuối tiêm uốn ván là khi nào” luôn đi cùng vết đinh đâm.
Sơ cứu khi vật đâm đã ra khỏi chân
Áp dụng với vết đâm nhỏ, chảy máu ít, vật đâm đã rút ra hoặc đã tự rơi ra:
- Ngồi xuống, nâng chân, nhìn kỹ vết thương và vật đâm: vật có còn nguyên không, có gãy mất đầu nhọn không.
- Rửa tay người sơ cứu. Xả vết thương dưới vòi nước sạch đang chảy trong vài phút; dùng xà phòng rửa vùng da xung quanh, tránh để xà phòng vào sâu trong vết thương.
- Để vết thương chảy máu nhẹ một chút giúp đẩy bớt bụi bẩn; không nặn bóp mạnh.
- Ép nhẹ bằng gạc sạch đến khi máu ngừng chảy.
- Che bằng gạc hoặc băng sạch, thay băng mỗi ngày hoặc khi ướt, bẩn.
- Hạn chế đi lại nhiều trong một hai ngày đầu, giữ chân khô, đi dép kín sạch.
- Liên hệ nhân viên y tế để được đánh giá về phòng uốn ván và vết thương, nhất là khi vật đâm bẩn, gỉ, vết sâu hoặc ở người có bệnh nền.
Không đổ cồn, nước oxy già, xăng dầu vào sâu trong vết đâm; không đắp thuốc lá, lá cây, mạng nhện, bột cà phê. Những thứ này có thể làm tổn thương mô và đưa thêm bẩn vào vết thương.
Giữ lại vật đâm
Nếu được, giữ lại cây đinh hay mảnh vật đâm (bọc trong giấy, túi) để mang theo khi đi khám. Nhìn vật đâm giúp ước lượng độ sâu, biết nó có bị gãy mất một phần không, và biết nó dính bẩn đến mức nào. Ghi lại cả việc vật có xuyên qua đế giày hay không.
Khi vật đâm còn cắm trong chân
Nếu vật đâm nhỏ, cắm nông và rút ra dễ dàng theo đúng hướng đi vào, nhiều người đã tự rút ngay trong phản xạ. Nhưng với vật lớn, cắm sâu, vật có ngạnh hay móc câu, vật cắm gần khớp cổ chân, hoặc khi rút ra thấy vướng, đau dữ dội, thì không nên cố rút. Vật đâm có thể đang chèn lên mạch máu; rút ra có thể gây chảy máu nhiều hoặc làm gãy để lại một phần bên trong.
Trong trường hợp đó: giữ người bị nằm hoặc ngồi yên, không để đi lại. Đặt gạc hoặc khăn sạch cuộn tròn quanh chân vật đâm để giữ nó không lắc, băng nhẹ cố định các cuộn gạc đó, không ấn trực tiếp lên vật đâm. Nếu vật dài, nhờ người cưa ngắn bớt phần ngoài chỉ khi làm được mà không lay động vật — thường thì để nguyên và gọi 115 an toàn hơn.
Nếu chân bị ghim vào tấm ván, khối gỗ có đinh, không giật chân ra mà nhấc cả tấm ván lên, giữ cố định rồi đưa đi cùng.
Theo dõi dấu hiệu nhiễm trùng trong những ngày sau
Đau nhẹ, hơi đỏ quanh vết đâm trong một hai ngày đầu là thường gặp. Dấu hiệu nhiễm trùng thường xuất hiện từ ngày thứ hai trở đi, đôi khi muộn hơn. So sánh mỗi ngày:
| Thời điểm | Bình thường thường gặp | Dấu hiệu cần đi khám |
|---|---|---|
| Ngày đầu | Đau nhói khi bước, chảy máu ít đã cầm | Chảy máu không cầm, không bước được, tê ngón chân |
| Ngày 2–3 | Đau giảm dần, hơi đỏ ở miệng vết | Đau tăng lên, sưng, nóng, đỏ lan rộng, có mủ |
| Tuần đầu | Vết đóng miệng, gần hết đau | Sốt, ớn lạnh, vệt đỏ chạy dọc lên cẳng chân, hạch bẹn sưng đau |
| Tuần thứ hai trở đi | Không còn đau | Đau tái lại sâu trong bàn chân, sưng mu chân, đau khi bước dù vết ngoài đã lành |
Dấu hiệu ở dòng cuối dễ bị bỏ qua nhất: vết ngoài đã kín miệng nhưng nhiễm trùng vẫn âm ỉ bên trong hoặc còn sót vật lạ. Đau trở lại sau khi đã đỡ là lý do để đi khám.
Chăm vết đâm mỗi ngày
Mỗi ngày tháo băng, nhìn vết thương và vùng da xung quanh dưới ánh sáng tốt, rửa nhẹ bằng nước sạch, thấm khô, thay băng mới. Có thể dùng bút đánh dấu nhẹ mép vùng đỏ trên da để hôm sau so sánh xem đỏ có lan rộng không. Giữ chân khô, không ngâm chân, không đi dép ướt trong những ngày đầu.
Uốn ván: hỏi đúng câu và đúng lúc
Câu hỏi quan trọng không phải là “đinh có gỉ không” mà là “vết thương có bẩn, có sâu không” và “lần tiêm phòng uốn ván gần nhất là khi nào”. Đinh sạch bóng vẫn có thể mang đất; đinh gỉ chỉ là dấu hiệu nó đã nằm ngoài trời lâu.
Nhân viên y tế sẽ dựa vào loại vết thương và lịch tiêm trước đó để quyết định có cần tiêm thêm hay không, tiêm loại gì. Người lớn tuổi, người không nhớ đã tiêm bao giờ, người lao động ở nông thôn, công trường nên chủ động hỏi. Việc này nên làm sớm, tốt nhất trong ngày bị thương.
Dấu hiệu uốn ván thường xuất hiện sau vài ngày đến vài tuần: cứng hàm, khó há miệng, khó nuốt, co cứng cơ cổ, lưng, bụng, co giật khi có tiếng động hay ánh sáng. Khi có những dấu hiệu này sau một vết thương, gọi 115 ngay.
Không nhớ đã tiêm bao giờ
Nhiều người lớn không còn giấy tờ tiêm chủng. Cứ nói thật với nhân viên y tế là không nhớ; đó là thông tin đủ để họ tư vấn. Sau đó, lưu lại ngày tiêm trong điện thoại hoặc sổ sức khoẻ gia đình để lần sau trả lời được ngay.
Người cần đi khám ngay dù vết đâm nhỏ
Người đái tháo đường, nhất là khi bàn chân đã kém cảm giác hoặc có bệnh mạch máu, có nguy cơ nhiễm trùng sâu và loét bàn chân cao hơn nhiều. Một vết đinh nhỏ ở gan bàn chân cũng nên được nhân viên y tế xem trong ngày, và cần theo dõi sát hơn trong những ngày sau.
Người đang dùng thuốc ức chế miễn dịch, đang điều trị ung thư, người có bệnh thận, gan nặng, người cao tuổi sức yếu cũng thuộc nhóm nên đi khám sớm. Người đang dùng thuốc chống đông cần chú ý chảy máu lâu hơn.
Trẻ nhỏ không mô tả được cơn đau; nếu trẻ đi khập khiễng, không chịu đặt chân xuống, quấy khóc hay sốt sau khi giẫm phải vật nhọn, nên đưa trẻ đi khám.
Người lớn tuổi sống một mình
Người cao tuổi sống một mình thường ngại đi khám vì vết thương “bé tí”, lại khó tự nhìn gan bàn chân. Con cháu nên hỏi han khi biết cụ vừa giẫm phải vật nhọn, giúp cụ rửa, băng và xem lại vết thương sau một hai ngày, đưa cụ đi tiêm phòng nếu cần.
Phòng giẫm đinh trong sinh hoạt và lao động
Phần lớn vết đinh đâm xảy ra ở những nơi quen thuộc: sân nhà đang sửa, bãi đất trống, công trường, chuồng trại, bãi biển, ruộng vườn. Những thói quen đơn giản giảm đáng kể nguy cơ:
- Không đi chân đất ở công trường, sân đang sửa chữa, chuồng trại, bãi rác, ruộng vườn.
- Đi giày đế dày, chắc khi làm việc nhà có ván cũ, gỗ cũ; ở công trường, dùng giày bảo hộ có đế chống đâm xuyên theo quy định an toàn lao động hiện hành.
- Khi tháo dỡ đồ gỗ cũ, nhổ hoặc đập gập đinh ngay, không để ván có đinh chĩa lên trên sàn.
- Dọn mảnh kính vỡ bằng chổi và hót rác, dùng khăn ẩm lau mảnh vụn; không nhặt bằng tay trần.
- Kiểm tra sân chơi của trẻ, bãi cát trước khi cho trẻ chơi chân trần.
- Giữ lịch tiêm phòng uốn ván theo khuyến cáo của cơ sở tiêm chủng.
Trong nhà có người lớn tuổi hay người đái tháo đường, đi dép trong nhà và nhìn bàn chân mỗi tối là thói quen nhỏ giúp phát hiện vết đâm mà người bị không cảm thấy.
Khi nào phải đi viện hoặc gọi 115
Đến cơ sở y tế trong ngày khi vết đâm sâu, bẩn (đất, phân, chuồng trại, gỉ sét); khi đinh đâm xuyên qua đế giày dép; khi vật đâm bị gãy hoặc nghi còn sót bên trong; khi vết đâm gần khớp hoặc ở người đái tháo đường, người suy giảm miễn dịch; khi không nhớ lần tiêm phòng uốn ván gần nhất; hoặc khi có dấu hiệu nhiễm trùng trong bảng ở trên.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay khi vật đâm lớn còn cắm sâu trong chân; khi chảy máu nhiều không cầm được dù đã ép liên tục; khi bàn chân, ngón chân tê, lạnh, tái; khi sốt cao kèm sưng đỏ lan nhanh; hoặc khi xuất hiện cứng hàm, khó nuốt, co cứng cơ sau một vết thương.
Bài viết là thông tin sơ cứu ban đầu phổ thông, không thay khoá huấn luyện sơ cấp cứu và không thay việc khám của nhân viên y tế.
Câu hỏi thường gặp
Giẫm đinh gỉ có bắt buộc phải tiêm uốn ván không?
Không phải trường hợp nào cũng cần tiêm thêm. Quyết định dựa vào vết thương có sâu, bẩn không và lần tiêm phòng gần nhất. Hãy hỏi nhân viên y tế càng sớm càng tốt, mang theo thông tin tiêm chủng nếu có.
Có nên nặn máu ra thật nhiều sau khi bị đinh đâm không?
Để máu chảy nhẹ tự nhiên giúp đẩy bớt bẩn, nhưng nặn bóp mạnh có thể làm dập mô xung quanh và không đẩy được vi khuẩn ở sâu ra. Rửa dưới vòi nước sạch là việc quan trọng hơn.
Đổ oxy già vào vết đinh đâm có tốt không?
Không cần đổ vào sâu trong vết thương; chất sát khuẩn mạnh có thể làm tổn thương mô lành. Nước sạch và xà phòng rửa xung quanh là đủ cho sơ cứu ban đầu. Việc dùng thuốc sát khuẩn hay thuốc khác nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Vết đinh đâm đã lành ngoài da nhưng vẫn đau sâu bên trong là sao?
Có thể còn sót vật lạ, có ổ nhiễm trùng bên trong hoặc tổn thương ở gân, khớp. Đây là lý do cần đi khám; bác sĩ có thể chỉ định chụp phim hoặc siêu âm để tìm.
Giẫm phải mảnh kính ở biển thì xử lý thế nào?
Rửa sạch bằng nước ngọt sạch nếu có, cầm máu bằng gạc, nhìn kỹ xem còn mảnh kính không. Mảnh kính nhỏ dễ sót và khó thấy; nếu vết cắt sâu, còn cảm giác cộm hoặc chảy máu nhiều, đến cơ sở y tế gần nhất.
Bị đinh đâm thì có được đi lại không?
Với vết nhỏ đã sơ cứu, có thể đi lại nhẹ nhàng bằng dép kín sạch, hạn chế đi nhiều trong một hai ngày đầu. Nếu đau nhiều khi bước, sưng tăng hoặc vết ở gần khớp, nên nghỉ chân và đi khám.