Tự xoa bóp bàn tay nhẹ nhàng trong vài phút có thể giúp bạn thấy thư giãn, đỡ mỏi và đỡ cứng tạm thời sau một ngày gõ phím, nấu nướng hay làm việc tay nhiều. Đó là lợi ích có thật nhưng khiêm tốn. Những lời hứa xa hơn — “bấm huyệt bàn tay chữa bệnh nội tạng”, “thải độc”, “cải thiện cảm xúc lâu dài” — vượt quá những gì bằng chứng hiện có cho thấy.
Bài này hướng dẫn cách tự xoa bóp bàn tay an toàn, những lúc không nên xoa, cách xoa cho cha mẹ già, và phân tích những điều hay bị nói quá để bạn không kỳ vọng sai. Xoa bóp ở đây là chăm sóc thông thường, không thay cho khám và điều trị khi tay đau, tê kéo dài.
Xoa bóp bàn tay tác động ra sao
Bàn tay có mật độ thụ thể cảm giác rất dày, nhất là ở đầu ngón và lòng bàn tay. Khi được vuốt, ấn nhẹ, các tín hiệu cảm giác này truyền về não và nhiều người cảm nhận rõ sự dễ chịu, ấm áp. Một giả thuyết hay được nhắc để giải thích việc xoa bóp làm dịu đau là “thuyết cổng kiểm soát” do Ronald Melzack và Patrick Wall đề xuất năm 1965: tín hiệu cảm giác xúc chạm có thể làm giảm phần nào tín hiệu đau đi qua tuỷ sống. Đây là một khung giải thích, không có nghĩa xoa bóp chữa được nguyên nhân gây đau.
Xoa bóp nhẹ cũng làm các cơ nhỏ ở bàn tay và cẳng tay thả lỏng sau khi phải co lâu, tăng cảm giác ấm do máu lưu thông ở da. Với người lớn tuổi, đôi tay được chạm vào nhẹ nhàng còn có giá trị gắn kết: lúc con cháu xoa tay cho ông bà thường là lúc trò chuyện.
Các nghiên cứu về xoa bóp nói chung cho thấy nó có thể giúp giảm cảm giác lo âu và đau trong ngắn hạn ở một số nhóm người, nhưng chất lượng nghiên cứu không đồng đều, nhiều nghiên cứu nhỏ, khó làm “mù” người tham gia. Vì vậy, coi tự xoa bóp tay là một thói quen thư giãn dễ chịu là hợp lý; coi nó là phương pháp chữa bệnh thì không.
Cách tự xoa bóp bàn tay trong năm phút
Ngồi thoải mái, tay đặt trên đùi hoặc trên bàn có lót khăn. Tháo nhẫn. Lực vừa phải: dễ chịu, không đau, không để lại vết đỏ hay bầm:
- Làm ấm tay bằng cách xoa hai lòng bàn tay vào nhau một lúc. Có thể dùng một chút kem dưỡng ẩm thông thường không mùi cho tay trơn, nhất là khi da khô.
- Vuốt lòng bàn tay: dùng ngón cái tay kia vuốt từ cổ tay ra phía các ngón, theo những đường thẳng song song, chậm rãi.
- Xoa vòng nhỏ ở phần gò gốc ngón cái và gò gốc ngón út bằng đầu ngón cái, lực nhẹ đến vừa.
- Xoa từng ngón: nắm nhẹ từng ngón giữa ngón cái và ngón trỏ tay kia, xoa từ gốc ra đầu ngón. Không kéo giật, không bẻ cho kêu.
- Vuốt mu bàn tay giữa các xương bàn tay, từ ngón về phía cổ tay.
- Vuốt quanh cổ tay nhẹ nhàng, không ấn mạnh vào mặt trong cổ tay nơi có mạch máu và gân.
- Kết thúc bằng nắm mở bàn tay vài lần, xoè các ngón ra, rồi đổi tay.
Cả quy trình khoảng vài phút mỗi tay. Có thể làm buổi tối trước khi ngủ, sau khi rửa bát, sau giờ làm việc với máy tính. Không cần dụng cụ, không cần dầu đặc biệt; tránh dầu nóng, rượu xoa, các loại cao gây nóng rát trên da tay mỏng.
Những điều hay bị nói quá về xoa bóp bàn tay
Xoa bóp tay thường được quảng cáo kèm nhiều lời hứa. Bảng dưới đối chiếu lời quảng cáo hay gặp với điều bằng chứng hiện có cho phép nói:
| Lời hay gặp | Điều bằng chứng hiện có cho phép nói |
|---|---|
| Bàn tay có “bản đồ” nối với từng cơ quan, bấm đúng điểm chữa được bệnh gan, thận, dạ dày | Chưa có bằng chứng khoa học vững chắc cho thấy ấn điểm ở tay chữa được bệnh nội tạng. Dùng điều này thay cho khám là nguy hiểm. |
| Xoa bóp tay giúp “thải độc” | Cơ thể đào thải chất thải qua gan, thận, phổi; xoa bóp da tay không làm thay việc đó. |
| Xoa bóp tay cải thiện cảm xúc lâu dài, chữa trầm cảm | Có thể giúp thư giãn, dịu lo âu tạm thời; không phải điều trị cho rối loạn trầm cảm hay lo âu. |
| Xoa bóp làm tan nốt khớp, tan hạch cổ tay | Không. Nốt thoái hoá là gờ xương; u bao hoạt dịch là túi dịch có cuống. Day ấn mạnh có thể gây đau, tổn thương. |
| Xoa bóp tay chữa tê tay | Có thể làm dễ chịu tạm thời; tê kéo dài cần tìm nguyên nhân như chèn ép thần kinh, bệnh chuyển hoá. |
Nói vậy không có nghĩa xoa bóp tay vô dụng. Nó là một cách chăm sóc dễ chịu, rẻ, ít rủi ro khi làm nhẹ nhàng. Rủi ro thật nằm ở chỗ tin vào lời hứa chữa bệnh rồi trì hoãn đi khám.
Lúc không nên xoa, chỗ không nên xoa
Xoa bóp nhẹ nhìn chung an toàn, nhưng hãy tránh hoặc hỏi bác sĩ trước trong các trường hợp:
- Da tay có vết thương hở, vết loét, nhiễm trùng, mụn mủ, chín mé quanh móng.
- Khớp hoặc vùng tay đang sưng, nóng, đỏ — có thể là viêm hoặc nhiễm trùng, cần khám.
- Mới bị va đập, kẹt cửa, nghi gãy xương, trật khớp.
- Có cục u mới ở tay chưa được khám.
- Đang dùng thuốc chống đông hoặc dễ bầm tím: chỉ xoa rất nhẹ và hỏi bác sĩ.
- Da mỏng ở người rất cao tuổi, người dùng thuốc lâu ngày làm da yếu: chỉ vuốt nhẹ.
- Tay sưng một bên kèm đau, đổi màu, nhất là sau khi đặt kim truyền hay có bệnh mạch máu: không xoa, đi khám.
- Đang có ban, mụn nước ở tay do bệnh truyền nhiễm như tay chân miệng: không xoa, giữ vệ sinh và theo hướng dẫn y tế.
Một nguyên tắc chung cho cả chân: không xoa bóp bắp chân đang sưng đau một bên, vì đó có thể là dấu hiệu cục máu đông cần đi khám ngay.
Xoa bóp tay ở người có bệnh nền
Người đái tháo đường thường giảm cảm giác ở tay chân và vết xước nhỏ lâu lành. Khi xoa bóp, dùng lực nhẹ, kiểm tra da tay trước và sau xem có vết đỏ, vết trầy, phồng rộp nào không, không dùng dầu nóng hay túi chườm nóng vì có thể bỏng mà không biết. Nếu có vết thương ở tay, giữ sạch và hỏi nhân viên y tế thay vì xoa quanh vết thương.
Người hay bị ngón tay trắng bệch, tím tái khi lạnh có thể thấy dễ chịu khi được làm ấm tay và xoa nhẹ, nhưng việc chính vẫn là giữ ấm cả người và tránh lạnh đột ngột; nếu tình trạng này mới xuất hiện hoặc nặng dần, cần đi khám. Người đang bị tê bì tay kéo dài, xoa bóp chỉ làm dễ chịu tạm thời; đừng để cảm giác đỡ tạm làm mình chậm đi khám tìm nguyên nhân.
Người đang dùng thuốc chống đông, người có bệnh máu khó cầm, người vừa xạ trị hay hoá trị nên hỏi bác sĩ điều trị trước khi xoa bóp, kể cả xoa nhẹ, vì da và mạch máu có thể nhạy cảm hơn bình thường.
Xoa tay cho cha mẹ già và người thân
Xoa tay cho ông bà, cha mẹ là việc nhiều gia đình làm như một cách quan tâm. Hãy hỏi trước người được xoa có muốn không, chỗ nào đang đau, lực thế nào là dễ chịu. Người lớn tuổi đôi khi không nói ra khi thấy đau, nên để ý nét mặt, tay có rụt lại không.
Dùng lực nhẹ hơn khi tự xoa cho mình, nhất là với da mỏng, khớp đã to, ngón đã lệch. Không cố duỗi những ngón đã cong, không kéo cho khớp kêu. Kem dưỡng ẩm thông thường giúp tay trơn và cũng chăm luôn làn da khô của người lớn tuổi. Nếu thấy vết bầm không rõ lý do, vết loét, móng đổi màu, hay một bên tay sưng hơn bên kia, hãy ghi lại và kể với bác sĩ.
Với trẻ nhỏ, vuốt tay nhẹ có thể là một phần của giờ đi ngủ, giúp trẻ dịu lại. Không ấn mạnh, không bẻ các khớp của trẻ. Không cần “bấm huyệt” cho trẻ; nếu trẻ có vấn đề sức khoẻ, hãy đưa đi khám.
Xoa bóp tay như một thói quen thư giãn
Nếu bạn muốn dùng xoa bóp tay để đỡ căng thẳng cuối ngày, có thể ghép nó với nhịp thở chậm: mỗi đường vuốt đi cùng một hơi thở ra dài. Tắt bớt đèn, cất điện thoại, ngồi yên vài phút. Với nhiều người, chính sự dừng lại ấy, chứ không phải điểm ấn nào cụ thể, mới tạo ra cảm giác nhẹ nhõm.
Người làm việc tay nhiều như thợ may, thợ cắt tóc, đầu bếp, nhân viên văn phòng có thể làm một phiên ngắn vào giờ nghỉ trưa. Tuy vậy, nếu tay mỏi đến mức ngày nào cũng cần xoa mới làm tiếp được, đó là lúc nên nhìn lại cách làm việc: tư thế cổ tay, độ cao bàn, dụng cụ, thời gian nghỉ, và đi khám nếu mỏi kèm tê, đau.
Nếu căng thẳng, lo âu kéo dài nhiều tuần, ảnh hưởng giấc ngủ, ăn uống, công việc, một phiên xoa tay không đủ. Hãy nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý; đó là một phần bình thường của chăm sóc sức khoẻ.
Một phiên thư giãn mẫu buổi tối
Ví dụ một cách làm: sau khi rửa bát xong, rửa tay bằng nước ấm, lau khô, thoa chút kem dưỡng. Ngồi xuống ghế, đặt điện thoại xa tầm tay. Xoa mỗi bàn tay vài phút theo các bước ở trên, mỗi đường vuốt đi cùng một hơi thở ra chậm. Kết thúc bằng nắm mở bàn tay vài lần. Cả phiên không quá mười phút, và nếu hôm nào bỏ qua cũng không sao.
Khi nào cần đi khám, khi nào phải đi ngay
Xoa bóp không thay cho khám khi bạn có:
- Đau tay, đau khớp kéo dài nhiều tuần, hoặc đau tăng dù đã nghỉ.
- Tê bì, kim châm các ngón, nhất là về đêm hoặc kèm yếu tay.
- Khớp sưng, cứng buổi sáng kéo dài.
- Cục u mới ở bàn tay, cổ tay.
- Đổi màu ngón tay khi lạnh, trắng bệch rồi tím.
- Đau tăng hoặc bầm tím sau mỗi lần xoa, dù đã xoa nhẹ.
- Da tay nổi mẩn, ngứa, rát sau khi dùng một loại kem hay dầu xoa — ngừng dùng và hỏi dược sĩ, bác sĩ.
Đi khám ngay nếu tay sưng đỏ nóng lan rộng, kèm sốt, hoặc tay biến dạng sau chấn thương. Gọi 115 nếu tay chân đột ngột tê yếu một bên, méo miệng, nói khó, hoặc tay sưng kèm khó thở, sưng môi lưỡi sau khi dùng một loại dầu, kem lạ.
Câu hỏi thường gặp
Tự xoa bóp tay mỗi ngày có tốt không?
Với phần lớn người, xoa bóp nhẹ vài phút mỗi ngày là thói quen thư giãn an toàn. Không cần làm lâu hay mạnh. Nếu tay đau, tê, sưng kéo dài, xoa bóp chỉ là chăm sóc kèm theo, không thay cho việc đi khám tìm nguyên nhân.
Bấm huyệt bàn tay có chữa được bệnh không?
Chưa có bằng chứng khoa học vững chắc cho thấy ấn các điểm ở bàn tay chữa được bệnh nội tạng. Bạn có thể thấy dễ chịu khi được ấn nhẹ, nhưng không nên dùng cách này thay cho khám và điều trị theo chỉ định của bác sĩ.
Có nên dùng dầu nóng khi xoa tay không?
Không cần. Dầu nóng, rượu xoa có thể gây rát, kích ứng, bỏng nhẹ ở da tay mỏng, nhất là người lớn tuổi. Một chút kem dưỡng ẩm thông thường không mùi là đủ để tay trơn khi xoa.
Xoa bóp tay có giúp ngủ ngon hơn không?
Một số người thấy dễ đi vào giấc ngủ hơn khi có thói quen thư giãn trước giờ ngủ như xoa tay, thở chậm. Hiệu quả khác nhau giữa từng người. Nếu mất ngủ kéo dài, hãy hỏi bác sĩ thay vì chỉ dựa vào xoa bóp.
Đang bị tê tay có nên xoa bóp cho đỡ?
Xoa nhẹ có thể làm dễ chịu tạm thời, nhưng tê tay kéo dài thường do chèn ép thần kinh hoặc bệnh khác cần được khám. Không day ấn mạnh vào cổ tay. Nếu tê xuất hiện đột ngột ở một bên người, hãy gọi 115.
