Bệnh tay chân miệng là bệnh truyền nhiễm do một nhóm virus đường ruột (enterovirus) gây ra, hay gặp nhất ở trẻ dưới 5 tuổi. Biểu hiện thường thấy là sốt, đau họng, vết loét trong miệng và nốt phát ban hoặc bóng nước nhỏ ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, mông. Phần lớn trẻ chỉ bị nhẹ và tự khỏi sau khoảng một tuần đến mười ngày, nhưng một số ít trẻ có thể chuyển nặng, ảnh hưởng thần kinh, tim, phổi; vì vậy người chăm trẻ cần biết dấu hiệu nặng để đưa trẻ đi viện kịp thời.
Bệnh không có “thuốc đặc trị” theo nghĩa thuốc diệt virus dùng rộng rãi; việc chăm sóc và theo dõi là do bác sĩ hướng dẫn tùy từng trẻ. Điều cả nhà làm được là hiểu bệnh lây qua đâu, giữ vệ sinh để không lây cho anh chị em và người lớn, và nhận ra sớm lúc nào cần đưa trẻ đến cơ sở y tế. Bài này giải thích bệnh theo những điều các tổ chức y tế như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh Hoa Kỳ (CDC) và Bộ Y tế Việt Nam đã phổ biến rộng rãi, không thay cho việc khám bệnh.
Tác nhân gây bệnh: một nhóm virus chứ không phải một con virus
Tay chân miệng không do một loại virus duy nhất. Thủ phạm là các virus thuộc nhóm enterovirus, tức virus sống và nhân lên chủ yếu ở đường tiêu hoá. Hai cái tên hay được nhắc nhất là coxsackievirus A16 và enterovirus 71 (EV71); ngoài ra một số chủng coxsackievirus khác, như A6, cũng gây bệnh. Các tài liệu y tế thường ghi nhận EV71 hay gắn với những ca có biến chứng thần kinh hơn, trong khi nhiều chủng khác thường gây bệnh nhẹ. Tuy vậy, cha mẹ không thể biết con nhiễm chủng nào chỉ bằng cách nhìn, và việc xét nghiệm chủng virus là việc của cơ sở y tế khi cần.
Vì có nhiều chủng, một đứa trẻ có thể mắc tay chân miệng nhiều hơn một lần. Mắc chủng này tạo ra miễn dịch với chủng đó, nhưng không bảo vệ trọn vẹn trước chủng khác. Đây là lý do nhiều gia đình ngạc nhiên khi con đã bị năm trước, năm nay lại bị. Nó cũng giải thích vì sao không nên chủ quan kiểu “bị rồi thì thôi”.
Virus đường ruột khá bền ngoài môi trường so với nhiều loại virus đường hô hấp. Chúng tồn tại được một thời gian trên đồ chơi, tay nắm cửa, mặt bàn, khăn, nhất là nơi ẩm. Điều này lý giải vì sao bệnh lan nhanh ở nơi trẻ nhỏ chơi chung và vì sao việc làm sạch bề mặt được nhấn mạnh trong mọi hướng dẫn phòng bệnh.
Ai hay mắc và vì sao trẻ dưới 5 tuổi chiếm phần lớn
Trẻ nhỏ chưa có miễn dịch. Phần lớn người lớn đã từng nhiễm một hoặc vài chủng enterovirus từ nhỏ, nhiều khi không hề biết vì triệu chứng rất nhẹ. Trẻ dưới 5 tuổi thì gần như gặp virus lần đầu, nên dễ phát bệnh hơn.
Thói quen của tuổi nhỏ. Trẻ cho tay, đồ chơi vào miệng, chơi sát nhau, chưa biết che miệng khi ho, chưa tự rửa tay đúng. Trẻ còn mặc tã, nên việc thay tã là một điểm tiếp xúc với phân, nơi virus có nhiều.
Nơi tập trung đông trẻ. Nhà trẻ, nhóm trông trẻ, khu vui chơi trong nhà, phòng chờ khám là những nơi bệnh dễ truyền từ trẻ này sang trẻ khác. Khi một trẻ trong nhà mắc, anh chị em ruột là những người dễ bị lây tiếp theo.
Người lớn vẫn có thể mắc. Người lớn ít khi phát bệnh rõ, nhưng vẫn có thể nhiễm, có khi không triệu chứng mà vẫn mang virus và truyền cho trẻ. Phụ nữ mang thai, người chăm trẻ ốm, giáo viên mầm non là những nhóm nên giữ vệ sinh kỹ hơn.
Không phải trẻ “yếu” mới bị. Trẻ khoẻ mạnh, ăn ngủ tốt vẫn có thể mắc nếu tiếp xúc với virus. Mắc bệnh không phải lỗi của cha mẹ hay của trẻ; điều cần làm là theo dõi đúng và hạn chế lây tiếp.
Bệnh diễn ra thế nào: các giai đoạn thường được mô tả
Mỗi trẻ một khác, nhưng các tài liệu y tế thường mô tả diễn tiến điển hình như dưới đây. Đây là hình dung chung để cha mẹ biết mình đang ở đâu, không phải lịch chính xác cho từng trẻ.
- Ủ bệnh: sau khi nhiễm virus, thường mất vài ngày (các nguồn y tế hay nêu khoảng 3–7 ngày) trẻ mới có biểu hiện. Trong lúc này trẻ vẫn chơi bình thường.
- Khởi phát: trẻ sốt nhẹ hoặc sốt vừa, mệt, quấy, biếng ăn, có thể đau họng, chảy nước dãi nhiều hơn thường lệ vì đau miệng.
- Toàn phát: một hai ngày sau sốt, xuất hiện vết loét nhỏ, đau ở lưỡi, lợi, mặt trong má, vòm họng; cùng lúc hoặc sau đó là nốt đỏ, có khi thành bóng nước nhỏ ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, mông. Nốt thường không ngứa hoặc ít ngứa.
- Lui bệnh: với phần lớn trẻ, sốt giảm dần, vết loét lành, nốt ban nhạt đi và trẻ ăn uống lại sau khoảng 7–10 ngày.
- Sau bệnh: một số trẻ vài tuần sau có thể bong da tay chân hoặc bong móng; các tài liệu ghi nhận hiện tượng này thường tự hồi phục khi móng mới mọc, nhưng nên kể với bác sĩ trong lần khám sau để được kiểm tra.
Điều cần nhớ là những ngày đầu của bệnh là giai đoạn cần theo dõi sát nhất. Các dấu hiệu chuyển nặng nếu có thường xuất hiện trong mấy ngày đầu, nhiều khi khi ban ngoài da còn ít. Vì vậy không nên đánh giá mức độ bệnh bằng số nốt trên tay chân.
Vì sao bệnh dễ lan trong một gia đình
Virus có mặt trong nước bọt, dịch mũi họng, dịch từ bóng nước và phân của người bệnh. Trong một căn nhà, các đường này gặp nhau liên tục: trẻ bệnh ho, hắt hơi gần em; người lớn lau nước dãi cho con rồi cầm đồ ăn; anh chị dùng chung cốc, chung thìa; đồ chơi được truyền tay nhau; bô, nhà vệ sinh dùng chung. Mỗi lần như vậy là một cơ hội cho virus sang người khác.
Một điểm hay bị bỏ qua: virus có thể còn trong phân nhiều tuần sau khi trẻ đã hết triệu chứng, theo các mô tả của CDC. Cho nên khi con đã khỏi, việc rửa tay sau khi thay tã, sau khi giúp con đi vệ sinh vẫn cần duy trì. Nhiều ca lây cho em nhỏ xảy ra đúng vào lúc cả nhà nghĩ “con hết bệnh rồi”.
Người lớn mang virus mà không có triệu chứng cũng là mắt xích. Ví dụ giả định: bố làm ở nơi đông người, nhiễm virus nhưng chỉ hơi đau họng, về nhà bế con trước khi rửa tay. Không ai có lỗi trong chuyện này, nhưng nó cho thấy thói quen rửa tay khi về nhà là cách phòng hợp lý cho cả nhà, không chỉ cho trẻ.
Tay chân miệng khác nhiều bệnh có ban khác ở điểm nào (để biết cần hỏi bác sĩ)
Cha mẹ hay băn khoăn nốt trên tay chân con là tay chân miệng hay bệnh khác. Bảng dưới đây chỉ nêu những điểm các tài liệu phổ thông thường mô tả, giúp bạn kể lại triệu chứng rõ hơn khi đi khám. Không dùng bảng này để tự kết luận; nhiều bệnh có biểu hiện chồng lấp và chỉ bác sĩ khám trực tiếp mới phân biệt được.
| Điểm thường được mô tả | Tay chân miệng | Một số bệnh khác có ban hoặc loét |
|---|---|---|
| Vị trí nốt hay gặp | Lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, mông; loét trong miệng | Thuỷ đậu thường có mụn nước rải khắp thân mình, mặt, da đầu; nhiệt miệng chỉ có vết loét trong miệng |
| Ngứa | Thường không ngứa hoặc ít ngứa | Thuỷ đậu thường ngứa nhiều; dị ứng, mề đay thường ngứa |
| Sốt | Thường có, mức độ khác nhau | Nhiệt miệng đơn thuần thường không sốt; nhiều bệnh do virus khác cũng gây sốt và ban |
| Ai cần quyết định | Bác sĩ | Bác sĩ |
Khi đi khám, nên kể: con sốt từ hôm nào, nốt mọc ở đâu trước, có ngứa không, con ăn uống, ngủ, đi tiểu thế nào, có ai trong nhà hoặc ở lớp đang bị tương tự. Thông tin này giúp bác sĩ nhiều hơn một tấm ảnh chụp nốt ban.
Phòng bệnh: những việc có bằng chứng và được khuyến cáo rộng rãi
Khuyến cáo của ngành y tế về tay chân miệng xoay quanh một ý: chặn đường virus đi từ tay, miệng, đồ dùng của người này sang người khác. Việc quan trọng nhất là rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy, cho cả trẻ và người lớn, vào các thời điểm then chốt: trước khi chế biến thức ăn, trước khi ăn, trước khi bế ẵm trẻ, sau khi đi vệ sinh, sau khi thay tã, sau khi lau nước dãi hoặc chùi mũi cho trẻ, và khi đi ngoài về. CDC lưu ý dung dịch rửa tay có cồn không hiệu quả bằng xà phòng và nước với nhóm virus này, nên chỉ coi là cách tạm khi không có vòi nước.
Việc thứ hai là làm sạch đồ chơi, bề mặt hay chạm tay như tay nắm cửa, mặt bàn, sàn nơi trẻ bò, bô vệ sinh, bằng xà phòng hoặc chất tẩy rửa thông thường, và khử khuẩn theo hướng dẫn của cơ quan y tế địa phương khi trong nhà có người bệnh. Dùng hoá chất nào thì đọc kỹ hướng dẫn của nhà sản xuất, không trộn các chất tẩy với nhau.
Việc thứ ba là không dùng chung cốc, thìa, bàn chải, khăn mặt giữa trẻ bệnh và người khác; ăn chín, uống chín; hạn chế hôn, ôm sát trẻ đang bệnh nếu không cần thiết. Trẻ bệnh nên được cho nghỉ ở nhà, không đến nhà trẻ, trường học và nơi đông trẻ trong thời gian cơ sở y tế khuyên. Về vắc xin, cách tốt nhất là hỏi cơ sở tiêm chủng về vắc xin hiện có và đối tượng phù hợp, vì thông tin này thay đổi theo thời gian.
Khi nào cần đưa trẻ đi khám, khi nào phải đi viện ngay
Trẻ nghi tay chân miệng nên được khám để bác sĩ xác định và hướng dẫn theo dõi, nhất là trẻ dưới 3 tuổi hoặc trẻ đang có bệnh khác. Phải đưa trẻ đến bệnh viện ngay, hoặc gọi 115 nếu trẻ có dấu hiệu nguy kịch, khi thấy một trong những biểu hiện mà ngành y tế thường cảnh báo:
- Sốt cao, sốt khó hạ hoặc sốt kéo dài quá hai ngày.
- Giật mình, chới với, nhất là lúc ngủ; hoảng hốt, quấy khóc liên tục không dỗ được.
- Li bì, ngủ gà, khó đánh thức; hoặc ngược lại kích thích, vật vã bất thường.
- Run tay chân, đi loạng choạng, yếu tay chân, ngồi không vững.
- Nôn nhiều, không ăn uống được, đi tiểu ít hẳn.
- Thở nhanh, thở khó, thở bất thường; da nổi vân tím, vã mồ hôi, tay chân lạnh.
- Co giật, hoặc bất kỳ thay đổi nào khiến cha mẹ thấy con “không giống mọi khi”.
Khi có các dấu hiệu này, không chờ xem thêm, không tự xử lý tại nhà. Ghi lại thời điểm bắt đầu và mang theo sổ khám của trẻ nếu có. Với mọi thuốc cho trẻ, kể cả thuốc hạ sốt, chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Tay chân miệng có nguy hiểm không?
Phần lớn trẻ chỉ bị nhẹ và tự khỏi sau khoảng 7–10 ngày. Tuy vậy một số ít trẻ có thể có biến chứng thần kinh, tim, phổi, thường xuất hiện trong mấy ngày đầu. Vì vậy cha mẹ không nên quá hoảng sợ nhưng cần theo dõi sát và đưa trẻ đi viện ngay khi có dấu hiệu nặng.
Trẻ đã bị tay chân miệng rồi có bị lại không?
Có thể. Bệnh do nhiều chủng virus đường ruột gây ra; mắc một chủng tạo miễn dịch với chủng đó nhưng không bảo vệ trước chủng khác. Vì vậy trẻ đã mắc vẫn cần giữ thói quen rửa tay và vệ sinh đồ chơi như trẻ chưa mắc.
Bệnh tay chân miệng có thuốc đặc trị không?
Hiện chưa có thuốc diệt virus dùng phổ biến cho tay chân miệng. Bác sĩ sẽ hướng dẫn chăm sóc, theo dõi và xử trí tùy mức độ của từng trẻ. Cha mẹ không nên tự mua thuốc, tự bôi thuốc lên nốt hay dùng kháng sinh, vì kháng sinh không tác dụng với virus.
Bệnh có lây qua không khí như cúm không?
Virus có trong nước bọt, dịch mũi họng nên giọt bắn khi ho, hắt hơi ở khoảng cách gần có thể làm lây bệnh. Tuy vậy đường lây quan trọng trong gia đình là tay bẩn, đồ chơi, bề mặt dính dịch tiết và phân. Rửa tay và làm sạch bề mặt vẫn là trọng tâm.
Có nên cho trẻ đi xét nghiệm để biết chủng virus không?
Việc xét nghiệm chủng virus do bác sĩ chỉ định khi cần cho chẩn đoán, điều trị hoặc giám sát dịch. Với phần lớn trẻ bị nhẹ, bác sĩ dựa vào thăm khám. Cha mẹ nên tập trung theo dõi dấu hiệu nặng hơn là tìm cách biết con nhiễm chủng nào.
Mùa nào tay chân miệng hay tăng?
Bệnh có quanh năm. Ở nhiều địa phương nước ta, số ca thường được ghi nhận tăng vào một số tháng trong năm, có liên quan đến thời gian trẻ đi học tập trung. Cha mẹ nên theo dõi thông báo của cơ quan y tế địa phương thay vì dựa vào một mốc cố định.