Rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước chảy là biện pháp được mọi tổ chức y tế nhấn mạnh nhất để phòng bệnh tay chân miệng, vì đường lây chính của bệnh là tay dính nước bọt, dịch mũi họng hoặc phân có virus rồi đưa lên miệng. Rửa đúng lúc quan trọng không kém rửa đúng cách: sau khi thay tã, sau khi đi vệ sinh, trước khi chế biến thức ăn và cho trẻ ăn, sau khi lau dãi, chùi mũi cho trẻ, và khi đi ngoài về.
Dung dịch rửa tay có cồn tiện lợi, nhưng theo CDC, chúng không diệt tốt nhóm virus gây tay chân miệng bằng xà phòng và nước, nhất là khi tay dính bẩn rõ. Bài viết hướng dẫn những thời điểm cần rửa, các bước rửa theo khuyến cáo phổ biến, cách tập cho trẻ nhỏ thành thói quen, và những lỗi hay gặp khiến rửa tay mất tác dụng.
Vì sao rửa tay lại quan trọng với bệnh này
Virus gây tay chân miệng thuộc nhóm virus đường ruột. Chúng có nhiều trong phân, nước bọt và dịch mũi họng của người bệnh, tồn tại được trên bề mặt và trên da tay một thời gian. Đường đi phổ biến nhất của virus là: dịch tiết hoặc phân → tay → miệng, trực tiếp hoặc qua đồ chơi, thức ăn, cốc thìa.
Bàn tay là điểm chung của hầu hết các đường đi đó. Người lớn thay tã, lau dãi, cầm đồ chơi, nấu ăn, bế em bé đều bằng tay. Trẻ nhỏ thì cho tay vào miệng hàng chục lần mỗi ngày. Vì vậy chỉ cần chặn được virus ở tay, rất nhiều chuỗi lây đã bị cắt.
Rửa tay bằng xà phòng tác động theo hai cách: xà phòng làm bong lớp chất bẩn, dầu mỡ mà virus bám vào, và dòng nước cuốn chúng đi. Hiệu quả đến từ việc chà xát đủ lâu và đủ kỹ, rồi xả sạch, chứ không đến từ loại xà phòng đắt tiền hay có chữ “kháng khuẩn”. Xà phòng thông thường, xà phòng bánh hay nước rửa tay dạng lỏng đều dùng được.
Những thời điểm nhất định phải rửa tay
Không ai rửa tay liên tục cả ngày được. Điều giúp phòng bệnh là rửa vào đúng những thời điểm virus dễ đi qua tay nhất:
- Sau khi thay tã, sau khi giúp trẻ đi vệ sinh, sau khi đổ bô: đây là thời điểm quan trọng nhất, vì phân chứa nhiều virus và virus còn trong phân nhiều tuần sau khi trẻ khỏi.
- Sau khi bản thân đi vệ sinh.
- Trước khi chế biến thức ăn, pha sữa, trước khi ăn và cho trẻ ăn.
- Sau khi lau nước dãi, chùi mũi, lau nước mắt cho trẻ, sau khi chạm vào nốt bóng nước hoặc thay quần áo cho trẻ bệnh.
- Trước khi bế ẵm, chăm em bé, nhất là khi vừa chăm trẻ khác đang ốm.
- Khi đi ngoài về, từ chợ, nơi làm việc, khu vui chơi, phương tiện công cộng.
- Sau khi dọn dẹp, lau sàn, giặt đồ, đổ rác.
Với trẻ, các thời điểm nên tập rửa là: khi đi chơi về, trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh, sau khi chơi ở sân hoặc chơi với thú cưng, và sau khi hỉ mũi, ho hắt hơi vào tay.
Các bước rửa tay đúng cách
Tổ chức Y tế Thế giới và Bộ Y tế Việt Nam đều phổ biến quy trình rửa tay nhiều bước, chung một ý: chà xát đủ mọi mặt của bàn tay. Có thể làm theo trình tự dưới đây:
- Làm ướt hai bàn tay dưới vòi nước sạch đang chảy, lấy xà phòng đủ phủ khắp lòng bàn tay.
- Chà hai lòng bàn tay vào nhau.
- Chà lòng bàn tay này lên mu bàn tay kia và ngược lại, các ngón đan vào nhau.
- Chà hai lòng bàn tay vào nhau với các ngón đan xen để làm sạch kẽ ngón.
- Móc các ngón tay của hai bàn tay vào nhau, chà mặt sau các ngón vào lòng bàn tay kia.
- Dùng bàn tay này nắm và xoay ngón cái của bàn tay kia, đổi bên.
- Chụm đầu các ngón tay, chà vào lòng bàn tay kia theo vòng tròn để làm sạch đầu ngón và dưới móng, đổi bên.
- Xả sạch xà phòng dưới vòi nước chảy, lau khô bằng khăn sạch dùng riêng hoặc khăn giấy.
Thời gian chà xát nên đủ lâu: CDC khuyên tối thiểu khoảng 20 giây, WHO mô tả cả quy trình mất khoảng 40–60 giây. Một mẹo quen thuộc là hát chậm hai lần bài “Chúc mừng sinh nhật” trong lúc chà. Nếu dùng chung khăn lau tay trong nhà, giặt và thay khăn hằng ngày, hoặc mỗi người một khăn khi trong nhà có người bệnh.
Gel rửa tay khô: dùng được lúc nào, không thay được lúc nào
Dung dịch rửa tay có cồn tiêu diệt tốt nhiều loại vi khuẩn và virus có vỏ bọc như virus cúm. Nhưng virus gây tay chân miệng thuộc nhóm không có vỏ bọc, vốn kém nhạy với cồn hơn. CDC vì vậy khuyến cáo với tay chân miệng nên ưu tiên rửa bằng xà phòng và nước. Ngoài ra, cồn không làm sạch được tay đang dính bẩn rõ như phân, thức ăn, đất cát.
Không có nghĩa gel rửa tay vô dụng. Khi đang ở ngoài, không có vòi nước, dùng gel vẫn tốt hơn không làm gì; nhưng nên coi đó là biện pháp tạm, và rửa bằng xà phòng ngay khi có điều kiện. Với trẻ nhỏ, gel có cồn cần người lớn giám sát vì trẻ có thể liếm tay hoặc dụi mắt; để chai gel xa tầm với của trẻ.
Tương tự, khăn ướt lau tay giúp làm sạch bẩn bề mặt khi đi đường, nhưng không thay được việc rửa tay sau khi thay tã hay trước khi ăn ở nhà. Ví dụ giả định: một gia đình đi chơi cả ngày, chỉ dùng khăn ướt cho trẻ trước bữa trưa; về nhà nên cho trẻ rửa tay bằng xà phòng trước bữa tối, không coi khăn ướt buổi trưa là đủ.
Tập cho trẻ nhỏ thói quen rửa tay
Làm mẫu và rửa cùng. Trẻ học bằng cách bắt chước. Người lớn rửa tay trước mặt trẻ, rửa cùng trẻ, nói to từng bước, hiệu quả hơn nhiều so với nhắc nhở suông.
Bố trí cho vừa tầm. Ghế bậc vững chắc để trẻ với tới vòi, xà phòng đặt chỗ trẻ tự lấy được, khăn treo vừa tầm. Kiểm tra nước không quá nóng.
Biến thành trò chơi ngắn. Một bài hát ngắn, đếm số, hay “rửa sạch cho từng ngón tay” giúp trẻ chà đủ lâu. Không cần thưởng, không so sánh với anh chị em, không chê trẻ rửa chưa sạch; chỉ cần lặp lại đều đặn.
Gắn với thời điểm cố định. Trẻ dễ nhớ khi rửa tay luôn đi kèm một việc: về đến nhà, trước khi ngồi vào bàn ăn, sau khi ra khỏi nhà vệ sinh.
Rửa giúp với trẻ quá nhỏ. Trẻ dưới hai tuổi chưa tự rửa được; người lớn rửa cho trẻ bằng xà phòng và nước, hoặc lau sạch rồi rửa lại khi có vòi nước. Không để trẻ tự chơi ở bồn nước một mình.
Cắt móng tay gọn. Móng tay ngắn, sạch giúp rửa dễ hơn và trẻ ít cào gãi nốt. Người lớn cũng nên giữ móng tay ngắn khi đang chăm trẻ nhỏ, vì dưới móng là chỗ bẩn đọng lại mà rửa nhanh hay bỏ sót.
Những lỗi khiến rửa tay mất tác dụng
Nhiều gia đình rửa tay khá thường xuyên mà vẫn bị lây, thường vì một vài lỗi nhỏ lặp lại:
- Chỉ xả nước, không dùng xà phòng, hoặc chà vài giây rồi xả ngay.
- Rửa lòng bàn tay mà bỏ sót ngón cái, kẽ ngón, đầu ngón và dưới móng tay; móng để dài làm virus và bẩn dễ đọng lại.
- Rửa sạch rồi lau vào khăn dùng chung đã ẩm, bẩn, hoặc lau vào quần áo.
- Rửa tay xong lại chạm ngay vào vòi nước bẩn, thùng rác, điện thoại rồi mới cầm thức ăn.
- Thay tã xong để đó, bế em hay pha sữa trước rồi “lát nữa rửa”.
- Rửa tay kỹ khi con ốm nhưng bỏ thói quen ngay sau khi con khỏi, trong khi virus còn trong phân thêm nhiều tuần.
Sửa những lỗi này không tốn tiền, chỉ cần để ý. Đặt xà phòng và khăn sạch ngay cạnh chỗ thay tã, chỗ nấu ăn là một cách đơn giản để rửa tay đúng lúc dễ hơn.
Rửa tay chỉ là một phần của phòng bệnh
Rửa tay quan trọng nhất nhưng không đứng một mình. Cần đi kèm làm sạch đồ chơi, bề mặt hay chạm tay, không dùng chung cốc, thìa, khăn, bàn chải; ăn chín, uống chín; cho trẻ bệnh nghỉ ở nhà trong thời gian cơ sở y tế khuyên để không lây cho trẻ khác. Vắc xin, nếu có, là phần việc riêng; nên hỏi cơ sở tiêm chủng về loại hiện có và đối tượng phù hợp.
Người lớn thường nghĩ rửa tay là việc của trẻ. Thật ra người lớn mới là người chạm vào nhiều thứ nhất trong nhà: tã, thức ăn, đồ chơi, em bé. Một người lớn rửa tay đúng lúc bảo vệ được cả nhà.
Ở nơi công cộng. Khi đưa trẻ đến khu vui chơi, siêu thị, phòng chờ khám bệnh, điểm cần chú ý là tay trẻ chạm vào những bề mặt nhiều người dùng chung như tay vịn, xe đẩy, đồ chơi công cộng. Cho trẻ rửa tay khi rời khỏi đó, hoặc dùng gel tạm thời rồi rửa bằng xà phòng khi về nhà. Không cho trẻ ăn uống trong lúc tay còn bẩn. Khi nghe tin địa phương có nhiều ca bệnh, có thể hạn chế đưa trẻ nhỏ đến chỗ đông trẻ chơi chung trong một thời gian, theo khuyến cáo của cơ quan y tế.
Khi nào cần đi khám, khi nào phải đưa trẻ đi viện ngay
Dù đã phòng bệnh kỹ, trẻ vẫn có thể mắc. Nên đưa trẻ đi khám khi trẻ sốt kèm loét miệng hoặc nốt ở tay chân, bỏ ăn, chảy dãi nhiều. Phải đưa trẻ đến bệnh viện ngay, hoặc gọi 115 khi trẻ co giật, khó thở, tím tái, nếu thấy:
- trẻ sốt cao, khó hạ hoặc sốt kéo dài quá hai ngày;
- giật mình, chới với nhiều lần, quấy khóc không dỗ được, li bì, khó đánh thức;
- run tay chân, yếu tay chân, đi loạng choạng, ngồi không vững;
- nôn nhiều, không uống được, đi tiểu ít;
- thở nhanh, thở khó, da tái hoặc nổi vân tím, vã mồ hôi.
Mọi thuốc cho trẻ, kể cả thuốc hạ sốt, chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ. Người lớn có sốt, đau họng, nốt ở tay chân, nhất là phụ nữ mang thai, nên hỏi ý kiến nhân viên y tế.
Câu hỏi thường gặp
Xà phòng kháng khuẩn có tốt hơn xà phòng thường để phòng tay chân miệng không?
Không có lý do để tin như vậy. Bệnh do virus, và tác dụng của rửa tay chủ yếu đến từ việc chà xát đủ lâu rồi xả sạch dưới vòi nước. Xà phòng thông thường, dạng bánh hay dạng lỏng, đều dùng được nếu rửa đúng cách và đúng lúc.
Rửa tay bằng nước ấm có tốt hơn nước lạnh không?
Nhiệt độ nước không phải yếu tố chính. Điều quan trọng là có xà phòng, chà xát đủ mọi mặt bàn tay đủ lâu và xả sạch. Dùng nước ở nhiệt độ thấy dễ chịu để mọi người, nhất là trẻ nhỏ, chịu rửa lâu hơn và không bị bỏng.
Trẻ mấy tuổi thì tự rửa tay được?
Mỗi trẻ một khác. Trẻ chập chững có thể bắt đầu tham gia khi được người lớn rửa cùng; trẻ lớn hơn dần tự làm các bước khi được nhắc. Không nên so trẻ với anh chị em hay bạn bè; người lớn vẫn nên kiểm tra và rửa giúp cho đến khi trẻ làm thuần thục.
Có cần rửa tay bằng dung dịch sát khuẩn sau khi thay tã không?
Xà phòng và nước là đủ và được khuyến cáo ưu tiên với tay chân miệng. Sau khi thay tã, bỏ tã vào túi hoặc thùng có nắp, làm sạch bàn thay tã, rồi rửa tay kỹ bằng xà phòng dưới vòi nước chảy trước khi làm việc khác.
Rửa tay nhiều làm da tay khô nứt thì sao?
Rửa tay thường xuyên có thể làm khô da. Có thể dùng kem dưỡng ẩm thông thường sau khi rửa, nhất là buổi tối, và lau tay khô nhẹ nhàng. Da nứt chảy máu hoặc viêm đỏ kéo dài nên được khám da liễu; đừng vì da khô mà bỏ rửa tay lúc cần.
Rửa tay có thay được việc cho trẻ bệnh nghỉ học không?
Không. Trẻ đang bệnh lây mạnh nhất trong tuần đầu, nhiều đường lây không qua tay của chính trẻ mà qua đồ chơi, giọt bắn, tiếp xúc gần. Trẻ bệnh nên nghỉ ở nhà theo hướng dẫn của cơ sở y tế, còn rửa tay là việc mọi người duy trì hằng ngày.