Khi bác sĩ khám và cho trẻ bị tay chân miệng theo dõi ở nhà, việc chăm sóc chung gồm: cho trẻ nghỉ ngơi, ăn đồ mềm nguội và uống đủ nước, giữ da và miệng sạch, theo dõi nhiệt độ cùng các dấu hiệu nặng mỗi ngày, cho trẻ nghỉ học và tách trẻ khỏi anh chị em nhỏ, đồng thời rửa tay và làm sạch đồ dùng để cả nhà không bị lây. Thuốc nào, kể cả thuốc hạ sốt, chỉ dùng đúng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
“Theo dõi ở nhà” không có nghĩa là bệnh đã nhẹ hẳn hay gia đình tự chữa. Nó có nghĩa là ở thời điểm khám, trẻ chưa cần nằm viện, và gia đình là những người quan sát trẻ hằng giờ. Bài viết giúp tổ chức việc chăm sóc trong một tuần đến mười ngày đó, theo những khuyến cáo chung của ngành y tế, không thay cho lời dặn riêng của bác sĩ đã khám cho trẻ.
Hiểu đúng “theo dõi ở nhà” là gì
Tay chân miệng không có thuốc diệt virus dùng rộng rãi; với phần lớn trẻ, bệnh tự lui sau khoảng 7–10 ngày. Vai trò của chăm sóc tại nhà là giúp trẻ dễ chịu hơn, đủ nước, không bị nhiễm khuẩn thêm ở da và miệng, và phát hiện sớm nếu bệnh chuyển nặng. Đây là những việc gia đình làm được, không cần dụng cụ đặc biệt.
Điều quan trọng nhất cần nhớ: những ngày đầu của bệnh là giai đoạn có thể xuất hiện biến chứng. Trẻ được cho về nhà hôm nay vẫn có thể cần nhập viện ngày mai. Vì vậy khi rời phòng khám, nên hỏi rõ bác sĩ: dấu hiệu nào phải quay lại ngay, khi nào tái khám, thuốc nào được dùng và dùng thế nào. Ghi lại lời dặn, vì khi về nhà và mệt mỏi, rất dễ quên.
Mỗi trẻ được dặn một khác tùy tuổi, mức độ bệnh, bệnh nền. Bài này nêu nguyên tắc chung; khi lời dặn của bác sĩ khác với điều đọc ở đây, làm theo bác sĩ. Nếu có điều chưa rõ sau khi về nhà, gọi lại cơ sở đã khám hoặc hỏi trạm y tế xã, phường thay vì đoán.
Ăn uống khi miệng đau: giữ cho trẻ đủ nước là ưu tiên
Uống đủ nước quan trọng hơn ăn đủ bữa. Vết loét làm trẻ ngại nuốt. Vài ngày ăn ít hơn thường không sao, nhưng không uống được thì trẻ có thể mất nước. Mời trẻ uống từng ngụm nhỏ, nhiều lần; trẻ bú mẹ thì cho bú thường xuyên hơn.
Đồ mềm, lỏng, nguội hoặc mát. Cháo, súp, sữa, sữa chua, cơm nát, rau củ nghiền để nguội thường dễ nuốt hơn. Tránh đồ nóng, chua, mặn, cay, giòn cứng làm rát vết loét.
Chia nhỏ bữa. Nhiều bữa nhỏ dễ hơn ba bữa lớn. Không ép, không dọa; ép ăn khi đau miệng làm trẻ sợ bữa ăn và nôn.
Theo dõi lượng tiểu. Đếm số tã ướt hoặc số lần đi tiểu trong ngày. Tã khô nhiều giờ liền, môi khô, khóc ít nước mắt, trẻ mệt lả là lý do đưa đi khám ngay.
Không tự cho dùng thuốc bôi miệng, thuốc tê hay “thuốc nam”. Những thứ này có thể làm trẻ sặc, dị ứng hoặc che mất dấu hiệu. Nếu trẻ đau miệng đến mức không uống được, cần bác sĩ đánh giá.
Giữ da và miệng sạch
Nốt bóng nước và vết loét có thể bị nhiễm khuẩn thêm nếu không được giữ sạch. Những việc chăm sóc thông thường sau thường được khuyên:
- Tắm hoặc lau người cho trẻ hằng ngày bằng nước ấm và xà phòng dịu nhẹ, lau khô bằng khăn mềm, thấm nhẹ chứ không chà.
- Không chọc, nặn, bóc bóng nước; để chúng tự khô. Cắt ngắn móng tay trẻ để hạn chế gãi.
- Mặc quần áo cotton rộng, thoáng; thay đồ khi ướt mồ hôi. Không ủ kín, không đội mũ, quấn khăn nhiều lớp khi trẻ đang sốt.
- Trẻ mặc tã: thay tã thường xuyên, rửa sạch và để khô vùng mông, vì nốt ở mông dễ bị cọ xát.
- Vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng theo cách nhân viên y tế hướng dẫn, chọn bàn chải lông mềm cho trẻ lớn; không cố chải lên vết loét.
- Không bôi lên nốt các thứ tự pha như lá cây, nghệ, kem đánh răng, rượu; nếu nốt sưng đỏ, có mủ, báo bác sĩ.
Tắm không làm bệnh nặng thêm. Quan niệm kiêng nước, kiêng tắm làm da bẩn và nóng, dễ nhiễm khuẩn hơn.
Một ngày theo dõi trẻ: lịch đơn giản
Lịch dưới đây là ví dụ giả định để gia đình có khung tổ chức, không phải chỉ định y khoa. Điều chỉnh theo lời dặn của bác sĩ và nếp sinh hoạt của nhà mình:
- Buổi sáng: đo nhiệt độ, ghi lại; xem trẻ dậy có tỉnh táo không, cử động tay chân thế nào; cho uống nước, ăn bữa nhẹ.
- Giữa buổi: cho uống thêm, tắm hoặc lau người, thay đồ; nhìn qua nốt ở tay chân, mông.
- Buổi trưa: bữa mềm nguội, ghi lượng ăn uống; cho trẻ ngủ trưa, có người ngồi gần để quan sát giấc ngủ.
- Buổi chiều: đo nhiệt độ lần nữa; chơi nhẹ, đọc truyện; đếm số tã ướt từ sáng.
- Buổi tối: bữa tối, vệ sinh răng miệng nhẹ, đo nhiệt độ trước khi ngủ.
- Ban đêm: một người lớn ngủ cùng phòng, để ý giật mình, quấy khóc, nhịp thở; ghi lại nếu có.
Tờ ghi chép theo ngày là thứ quý nhất khi tái khám hoặc khi phải đưa trẻ đi viện gấp. Nó giúp bác sĩ thấy xu hướng, chứ không chỉ một thời điểm. Ghi ngắn gọn, đúng giờ, không cần đẹp; một cuốn sổ nhỏ để cạnh giường là đủ.
Tách trẻ bệnh khỏi anh chị em và người dễ bị ảnh hưởng
Trong nhà có nhiều trẻ, nguy cơ lớn nhất là lây cho em nhỏ. Nếu điều kiện cho phép, cho trẻ bệnh ngủ riêng, chơi đồ chơi riêng, dùng cốc, thìa, khăn riêng. Người chăm trẻ bệnh hạn chế bế em bé; nếu chỉ có một người lớn, rửa tay mỗi lần chuyển từ trẻ này sang trẻ kia. Không để anh chị em hôn, thơm nhau, ngậm chung đồ chơi trong thời gian này.
Nhà chật, một phòng cho cả gia đình là chuyện bình thường ở nhiều nơi. Khi không thể tách phòng, vẫn có thể tách đồ dùng, tách chỗ nằm trên giường, rửa tay đúng lúc và làm sạch đồ chơi hằng ngày. Mục tiêu là giảm tiếp xúc với nước bọt, dịch mũi và phân, không phải cách ly tuyệt đối.
Phụ nữ đang mang thai trong nhà nên để người khác thay tã, xử lý đồ bẩn nếu được, và báo bác sĩ theo dõi thai nếu có sốt, nốt ở tay chân. Ông bà cao tuổi chăm cháu cũng cần rửa tay kỹ và được thay phiên nghỉ ngơi, nhất là khi phải thức đêm.
Trẻ bệnh không đến nhà trẻ, trường học, khu vui chơi trong thời gian được khuyên; thời gian cụ thể nên hỏi cơ sở y tế nơi trẻ được khám. Báo cho nơi trẻ học biết để họ theo dõi các trẻ khác.
Những việc không nên làm
Có những thói quen phổ biến trong chăm trẻ ốm nhưng không phù hợp, thậm chí nguy hiểm với tay chân miệng:
- Tự mua thuốc, dùng kháng sinh, dùng thuốc của người lớn hoặc thuốc còn thừa; kháng sinh không có tác dụng với virus.
- Tự phối nhiều loại thuốc hạ sốt, hoặc cho uống thuốc hạ sốt khi chưa được hướng dẫn liều theo cân nặng.
- Cạo gió, chích lể, xông lá, đắp lá, bôi các thứ tự chế lên nốt hay vết loét.
- Kiêng gió, đóng kín cửa, ủ chăn dày, kiêng tắm.
- Cho trẻ đi học, đi chơi chỗ đông người khi đang bệnh vì thấy trẻ “vẫn chơi được”.
- Chờ đến sáng hoặc chờ “xem thêm” khi trẻ đã có dấu hiệu nặng ban đêm.
Một số mẹo được truyền miệng như tắm nước lá, uống nước mát gan, kiêng tôm cua không có bằng chứng giúp bệnh mau khỏi; có loại còn gây dị ứng hoặc làm trẻ bỏ ăn thêm. Nếu muốn dùng thứ gì ngoài lời dặn, hỏi bác sĩ trước.
Khi người lớn trong nhà bất đồng về cách chăm, lấy lời dặn của bác sĩ làm chuẩn chung. Có thể ghi lời dặn ra giấy, dán ở chỗ ai cũng thấy.
Người chăm trẻ cũng cần được chăm
Một đợt tay chân miệng kéo dài cả tuần, với những đêm thức canh trẻ sốt, quấy vì đau miệng, là quãng thời gian rất mệt cho người chăm. Người mệt dễ bỏ sót dấu hiệu, dễ cáu gắt với trẻ, dễ quên rửa tay. Vì vậy chia ca trong gia đình không phải là chuyện phụ: một người trực ngày, một người trực đêm, có lúc thay nhau ngủ bù, sẽ giúp việc theo dõi đều đặn hơn.
Người chăm nên ăn uống đủ, uống đủ nước và tự để ý triệu chứng của mình như đau họng, sốt nhẹ, nốt ở tay, vì người lớn cũng có thể nhiễm. Nếu cha mẹ phải đi làm, nên thống nhất với người trông trẻ ban ngày về cách ghi chép, các dấu hiệu phải gọi ngay và ai sẽ đưa trẻ đi viện khi cần.
Lo lắng là cảm giác tự nhiên khi con ốm. Thông tin rõ ràng từ bác sĩ, một tờ ghi chép theo dõi và một kế hoạch sẵn khi cần đi viện giúp lo lắng có chỗ dựa, thay vì phải lướt mạng tìm câu trả lời lúc nửa đêm.
Khi nào tái khám, khi nào phải đưa trẻ đi viện ngay
Tái khám đúng hẹn bác sĩ dặn, và đi khám sớm hơn nếu trẻ không đỡ dần hoặc gia đình thấy lo. Đưa trẻ đến bệnh viện ngay, hoặc gọi 115 khi trẻ co giật, khó thở, tím tái, nếu trẻ có:
- sốt cao, sốt khó hạ dù đã chăm sóc theo hướng dẫn, hoặc sốt kéo dài quá hai ngày;
- giật mình chới với nhiều lần, quấy khóc không dỗ được, hoảng hốt;
- li bì, ngủ gà, khó đánh thức;
- run tay chân, yếu tay chân, đi loạng choạng, ngồi không vững;
- nôn nhiều, không uống được, tiểu ít;
- thở nhanh, thở khó, da nổi vân tím, vã mồ hôi, tay chân lạnh.
Chỉ cần một dấu hiệu là đủ lý do để đi. Mang theo tờ ghi chép theo dõi và sổ khám của trẻ.
Nên đi khám sớm hơn hẹn nếu trẻ ngày càng mệt hơn thay vì đỡ dần, vết loét làm trẻ bỏ uống hoàn toàn, nốt sưng đỏ có mủ, hoặc trẻ sốt trở lại sau khi đã hết sốt. Trẻ dưới 3 tuổi và trẻ có bệnh nền càng nên được khám lại khi gia đình còn băn khoăn.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bị tay chân miệng có được tắm không?
Được, và nên tắm hoặc lau người hằng ngày bằng nước ấm để giữ da sạch, giúp trẻ dễ chịu. Tắm nhanh trong phòng kín gió, lau khô nhẹ nhàng, mặc đồ thoáng. Kiêng tắm không giúp bệnh mau khỏi mà làm da bẩn, dễ nhiễm khuẩn thêm ở các nốt.
Trẻ bị tay chân miệng kiêng ăn gì?
Không có danh sách kiêng khem đặc biệt nào được chứng minh. Nên tránh đồ nóng, chua, cay, mặn, cứng làm rát vết loét miệng, và ưu tiên đồ mềm, nguội, đủ nước. Không cần kiêng tanh, kiêng sữa nếu trẻ ăn uống được; hỏi bác sĩ khi trẻ có bệnh khác kèm theo.
Bao lâu thì trẻ được đi học lại?
Thời gian nghỉ cụ thể nên theo hướng dẫn của cơ sở y tế nơi trẻ được khám và quy định của trường. Thông thường trẻ cần nghỉ trong giai đoạn bệnh đang lây mạnh, khi đã hết sốt, vết loét và bóng nước đã lành. Sau khi đi học lại, vẫn giữ rửa tay kỹ.
Có cần cho trẻ súc miệng bằng nước muối không?
Vệ sinh răng miệng là cần thiết, nhưng cách làm phụ thuộc tuổi và mức đau của trẻ. Trẻ nhỏ chưa biết súc miệng dễ bị sặc. Nên hỏi nhân viên y tế cách vệ sinh miệng phù hợp, không tự dùng dung dịch hay thuốc súc miệng khi chưa được hướng dẫn.
Trẻ sốt về đêm có cần đánh thức để đo nhiệt độ không?
Không cần đánh thức trẻ đang ngủ yên chỉ để đo nhiệt độ, trừ khi bác sĩ dặn. Nhưng nên có người lớn ngủ cùng để ý trẻ có nóng hơn, giật mình, quấy khóc, thở bất thường không. Nếu trẻ khó đánh thức khi cần, đó là dấu hiệu phải đi viện.
Anh chị em đã tiếp xúc với trẻ bệnh có cần nghỉ học không?
Trẻ chưa có triệu chứng thường không bắt buộc nghỉ, nhưng nên theo dõi trong khoảng một tuần, giữ rửa tay kỹ và báo cho nơi trẻ học biết trong nhà có người bệnh. Nếu trẻ bắt đầu sốt, loét miệng hay nổi nốt, cho nghỉ và đưa đi khám.