Phụ nữ mang thai có thể nhiễm virus gây tay chân miệng, nhất là khi trong nhà có con nhỏ đang mắc; phần lớn chỉ bị nhẹ hoặc không có triệu chứng. Theo các thông tin CDC phổ biến, chưa có bằng chứng rõ ràng cho thấy nhiễm virus này khi mang thai gây sảy thai, thai lưu hay dị tật; tuy vậy nếu mẹ nhiễm ngay trước khi sinh, virus có thể truyền sang em bé, và trẻ sơ sinh có thể bị bệnh, đa số nhẹ nhưng hiếm khi nặng.
Vì vậy lời khuyên chung là: không hoảng sợ, nhưng chủ động tránh lây, và báo bác sĩ đang theo dõi thai khi có tiếp xúc hoặc có triệu chứng, đặc biệt trong những tuần cuối thai kỳ. Bài viết giải thích những điều đã biết, những điều còn chưa chắc, và các việc cụ thể bà bầu làm được khi con lớn trong nhà đang bị bệnh. Bài không thay cho tư vấn của bác sĩ sản.
Những điều đã biết và chưa chắc
Tay chân miệng do các virus đường ruột gây ra. Phần lớn người lớn, kể cả phụ nữ mang thai, đã từng nhiễm một số chủng từ nhỏ nên có miễn dịch phần nào. Khi nhiễm, người lớn thường không có triệu chứng hoặc chỉ sốt nhẹ, đau họng, vài vết loét miệng, vài nốt ở tay chân. Đây là điều các tổ chức y tế mô tả khá thống nhất.
Về ảnh hưởng tới thai, CDC cho biết chưa có bằng chứng rõ ràng rằng nhiễm enterovirus khi mang thai gây các kết cục xấu như sảy thai, thai lưu hay dị tật bẩm sinh. “Chưa có bằng chứng rõ ràng” không có nghĩa là đã chứng minh hoàn toàn vô hại; nó có nghĩa là các dữ liệu hiện có không cho thấy mối liên hệ chắc chắn. Đó là lý do lời khuyên vẫn là tránh lây khi có thể.
Điều được nhắc nhiều nhất là thời điểm gần ngày sinh. Nếu mẹ nhiễm virus ngay trước khi sinh, em bé có thể bị lây trong hoặc sau sinh. Phần lớn trẻ sơ sinh mắc bệnh chỉ bị nhẹ, nhưng trẻ sơ sinh có hệ miễn dịch non nớt, và hiếm khi có thể bị nhiễm trùng nặng. Vì vậy bà bầu ở những tuần cuối nên báo bác sĩ ngay khi có sốt, loét miệng, nốt ở tay chân, hoặc khi trong nhà có người đang mắc.
Bà bầu thường gặp bệnh trong hoàn cảnh nào
Con lớn đang đi nhà trẻ, mẫu giáo. Đây là tình huống phổ biến nhất: con mang virus về nhà, mẹ chăm con ốm và tiếp xúc gần với nước bọt, phân của con trong nhiều ngày.
Làm việc với trẻ nhỏ. Giáo viên mầm non, người trông trẻ, nhân viên y tế nhi khoa tiếp xúc với nhiều trẻ, nhất là khi địa phương đang có nhiều ca bệnh.
Chăm cháu, chăm con của người thân. Bà bầu giúp trông cháu nhỏ trong mùa bệnh có thể bị lây mà không biết cháu đang ủ bệnh.
Nơi đông trẻ. Khu vui chơi trong nhà, phòng chờ khám nhi, tiệc sinh nhật trẻ em là những nơi trẻ đang ủ bệnh có thể có mặt.
Chồng hoặc người lớn khác trong nhà mang virus. Người lớn nhiễm không triệu chứng vẫn có thể mang virus về nhà. Thói quen rửa tay khi về nhà của mọi người giúp giảm nguy cơ cho cả bà bầu lẫn em bé sắp chào đời.
Khi con lớn trong nhà đang bị tay chân miệng: bà bầu nên làm gì
Không phải lúc nào cũng tránh được việc chăm con ốm. Những điều chỉnh sau giúp giảm nguy cơ lây mà vẫn chăm được con:
- Chia việc nếu có thể: để người lớn khác trong nhà đảm nhận thay tã, xử lý phân, chất nôn, giặt đồ bẩn của con trong thời gian bệnh.
- Rửa tay bằng xà phòng dưới vòi nước sau khi chạm vào con, đồ chơi, quần áo của con; trước khi ăn, trước khi chạm mặt mình. Dung dịch có cồn chỉ dùng tạm khi không có vòi nước.
- Hạn chế hôn lên mặt, miệng con, không ăn chung, uống chung, không nếm thức ăn rồi đút cho con.
- Đeo găng khi bắt buộc phải xử lý tã, bô, tháo găng đúng cách và rửa tay ngay sau đó.
- Làm sạch đồ chơi, bề mặt hay chạm tay hằng ngày; nhờ người khác pha và dùng chất khử khuẩn nếu được, mở cửa thông thoáng.
- Ngủ riêng giường với con bệnh nếu điều kiện cho phép trong những ngày bệnh đang lây mạnh.
Virus có thể còn trong phân của con nhiều tuần sau khi khỏi, nên thói quen rửa tay sau khi giúp con đi vệ sinh cần giữ lâu, nhất là khi đã gần ngày sinh. Con lớn cũng có thể được tập rửa tay cùng mẹ như một trò chơi chung.
Nếu bà bầu có triệu chứng
Khi có sốt, đau họng, loét miệng, nốt ở lòng bàn tay, bàn chân, đặc biệt sau khi chăm con bệnh, nên báo bác sĩ đang theo dõi thai để được khám và tư vấn. Bác sĩ cũng cần phân biệt với những bệnh khác có thể gây sốt, phát ban khi mang thai, vì có những bệnh cần xử trí riêng; việc này không thể tự làm ở nhà.
Trong thời gian chờ khám, nghỉ ngơi, uống đủ nước, ăn đồ mềm nguội nếu loét miệng làm đau. Không tự dùng bất kỳ thuốc nào, kể cả thuốc giảm đau, hạ sốt, thuốc bôi, thuốc súc miệng, thảo dược hay thực phẩm chức năng, khi chưa hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, vì nhiều loại không phù hợp với thai kỳ hoặc với từng giai đoạn thai kỳ.
Nếu ở xa nơi theo dõi thai, có thể đến cơ sở y tế gần nhà trước và báo rõ mình đang mang thai tuần thứ mấy. Nên ghi lại ngày bắt đầu triệu chứng, các lần đo nhiệt độ, ai trong nhà đang hoặc vừa bị bệnh, tuần thai hiện tại và các thuốc đang dùng, kể cả viên sắt, canxi hay vitamin bầu. Mang theo sổ khám thai khi đi khám. Những thông tin này giúp bác sĩ đánh giá nhanh hơn, nhất là khi phải khám ở một cơ sở khác nơi đang theo dõi thai.
Không chọc vỡ bóng nước, giữ da sạch, khô. Khi đã có triệu chứng, càng cần hạn chế bế ẵm, hôn con nhỏ hoặc em bé khác trong nhà để không lây ngược lại.
Gần ngày sinh và sau sinh
Nếu bà bầu nhiễm hoặc nghi nhiễm trong những tuần cuối thai kỳ, hoặc trong nhà có người đang mắc vào thời điểm sắp sinh, nên nói rõ với bác sĩ sản và nơi dự định sinh. Cơ sở y tế sẽ có hướng dẫn riêng về theo dõi mẹ và bé sau sinh. Không nên giấu thông tin vì ngại bị cách ly hay làm phiền.
Sau khi em bé chào đời, nếu trong nhà còn trẻ lớn đang hoặc vừa bị bệnh, mọi người cần rửa tay trước khi chạm vào em bé, không để trẻ lớn hôn mặt em, không dùng chung khăn, chăn. Khách đến thăm có triệu chứng ốm nên hẹn lại lúc khác.
Về cho con bú, các tổ chức y tế thường khuyến khích duy trì nếu mẹ đủ sức, kèm rửa tay kỹ, tránh để em bé chạm vào nốt bóng nước. Mỗi trường hợp có thể khác, nên hỏi bác sĩ sản, bác sĩ nhi để được hướng dẫn cụ thể.
Trẻ sơ sinh có biểu hiện bất thường như sốt, bú kém, li bì, quấy khóc khác thường, thở nhanh, da tái hoặc nổi ban cần được đưa đi khám ngay; với trẻ sơ sinh, không chờ theo dõi ở nhà.
Chuẩn bị trước ngày sinh nếu trong nhà có trẻ nhỏ
Những tuần cuối thai kỳ là lúc nên chủ động giảm nguy cơ lây cho em bé sắp chào đời, nhất là khi con lớn đang đi nhà trẻ, mẫu giáo. Một vài việc chuẩn bị đơn giản:
- Thống nhất trước với người thân ai sẽ chăm con lớn nếu con ốm đúng dịp mẹ đi sinh hoặc mới sinh.
- Tập cho con lớn rửa tay khi đi học về, trước khi ăn, và giải thích bằng lời dễ hiểu vì sao phải rửa tay trước khi chạm vào em.
- Chuẩn bị xà phòng, khăn lau tay riêng ở chỗ dễ thấy gần nơi em bé sẽ nằm.
- Theo dõi thông báo của nhà trẻ, trường mẫu giáo về ca bệnh trong lớp; khi lớp có trẻ mắc, để ý con lớn kỹ hơn trong khoảng một tuần.
- Hỏi bác sĩ sản trong lần khám thai cuối: nếu trong nhà có người mắc tay chân miệng gần ngày sinh thì cần báo ai, làm gì.
Chuẩn bị không có nghĩa là lo trước. Nó giúp khi có chuyện, cả nhà biết ngay việc của mình thay vì lúng túng đúng lúc mẹ cần nghỉ ngơi nhất.
Những lo lắng hay gặp và cách nhìn đúng
“Con lớn bị bệnh, chắc chắn mẹ sẽ lây và hại thai.” Không đúng. Nhiều bà bầu chăm con bệnh mà không phát bệnh, và bằng chứng hiện có chưa cho thấy mối liên hệ rõ với dị tật. Lo lắng quá mức không giúp gì; giữ vệ sinh và báo bác sĩ là đủ.
“Phải gửi con lớn đi nơi khác.” Không bắt buộc. Nếu có người thân chăm giúp thì tốt, nhưng nhiều gia đình không làm được. Chia việc, rửa tay, làm sạch đồ dùng vẫn giảm nguy cơ đáng kể.
“Uống thuốc phòng cho chắc.” Không có thuốc uống phòng tay chân miệng. Tự dùng thuốc khi mang thai có thể gây hại.
“Đi tiêm vắc xin ngay khi đang bầu.” Thông tin về vắc xin, đối tượng và thời điểm phù hợp nên hỏi cơ sở tiêm chủng và bác sĩ sản; không tự quyết trong thai kỳ.
Khi nào bà bầu cần đi khám ngay hoặc gọi 115
Bà bầu nên báo bác sĩ theo dõi thai khi có triệu chứng nghi tay chân miệng. Cần đến cơ sở y tế ngay, hoặc gọi 115 khi tình trạng nguy cấp, nếu có:
- sốt cao, đau đầu dữ dội, cổ cứng, nôn nhiều, lơ mơ;
- khó thở, đau ngực, tim đập nhanh bất thường;
- đau bụng, ra máu, ra nước âm đạo, thai máy ít hơn hẳn ngày thường;
- không ăn uống được, tiểu rất ít, chóng mặt khi đứng;
- phù mặt, phù tay đột ngột, đau đầu, nhìn mờ (cần báo bác sĩ sản ngay dù có liên quan đến tay chân miệng hay không).
Nếu con lớn trong nhà đang bệnh, song song với việc tự theo dõi, mẹ vẫn cần để ý dấu hiệu nặng ở con: giật mình chới với, li bì, run chi, đi loạng choạng, nôn nhiều, thở bất thường; có dấu hiệu là đưa con đến bệnh viện ngay.
Câu hỏi thường gặp
Bà bầu bị tay chân miệng có phải bỏ thai không?
Không có khuyến cáo nào như vậy dựa trên bằng chứng hiện có. CDC cho biết chưa có bằng chứng rõ ràng rằng nhiễm virus này khi mang thai gây dị tật hay sảy thai. Mọi lo lắng về thai nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ sản đang theo dõi, không tự quyết định dựa trên thông tin trên mạng.
Bà bầu tiếp xúc với trẻ bị tay chân miệng có cần xét nghiệm không?
Thường không có xét nghiệm thường quy cho người tiếp xúc không triệu chứng. Nên báo bác sĩ theo dõi thai về lần tiếp xúc, giữ vệ sinh tay kỹ và theo dõi triệu chứng. Bác sĩ sẽ quyết định có cần khám hay xét nghiệm gì thêm hay không.
Bà bầu bị tay chân miệng có lây cho thai nhi không?
Virus có thể truyền từ mẹ sang con, được nhắc nhiều nhất khi mẹ nhiễm ngay trước khi sinh. Phần lớn trẻ sơ sinh bị nhẹ nhưng hiếm khi có thể nặng. Vì vậy báo bác sĩ sản và nơi dự định sinh khi có triệu chứng gần ngày sinh là việc quan trọng.
Bà bầu có được tắm, gội khi bị tay chân miệng không?
Được. Tắm bằng nước ấm, lau khô nhẹ nhàng giúp giữ da sạch, dễ chịu, không làm bệnh nặng thêm. Tránh tắm quá lâu bằng nước quá nóng khi đang sốt hoặc mệt, và nhờ người hỗ trợ nếu thấy chóng mặt.
Mẹ bầu chăm con bị tay chân miệng có nên đeo khẩu trang không?
Đeo khẩu trang khi chăm con ốm, lau dãi, chùi mũi cho con có thể giảm phần nào giọt bắn. Tuy vậy đường lây quan trọng hơn là tay và đồ dùng, nên khẩu trang chỉ hỗ trợ, không thay được rửa tay và làm sạch đồ chơi, bề mặt.
Sau khi con khỏi, bao lâu thì mẹ bầu hết phải giữ vệ sinh kỹ?
Virus có thể còn trong phân của con nhiều tuần sau khi khỏi. Mẹ bầu nên tiếp tục rửa tay sau khi giúp con đi vệ sinh, thay tã trong thời gian đó, đặc biệt nếu đã gần ngày sinh. Rửa tay đúng lúc nên trở thành thói quen lâu dài của cả nhà.