“Đau tăng trưởng” là cách gọi quen thuộc cho những cơn đau nhức ở chân, thường ở cả hai bên bắp chân, phía trước đùi hoặc sau đầu gối, xuất hiện vào buổi tối hoặc ban đêm ở trẻ đang lớn, và biến mất vào buổi sáng. Trẻ ban ngày chạy nhảy bình thường, không khập khiễng, chân không sưng đỏ. Tình trạng này khá thường gặp ở trẻ mầm non và tiểu học, và nhìn chung lành tính.
Tuy vậy, đau chân ở trẻ cũng có thể do những nguyên nhân cần khám, như chấn thương, nhiễm trùng xương khớp, viêm khớp hay hiếm hơn là các bệnh nặng. Điểm phân biệt nằm ở các dấu hiệu đi kèm: đau một bên, đau ở khớp, sưng, sốt, khập khiễng, đau cả ban ngày. Bài viết giúp cha mẹ nhận ra kiểu đau thường gặp, cách làm dịu cho trẻ tại nhà, và những dấu hiệu không được bỏ qua. Chỉ bác sĩ khám mới kết luận được trẻ đau do đâu.
Gọi là “đau tăng trưởng” nhưng chưa chắc do tăng trưởng
Tên gọi gợi ý rằng xương lớn nhanh gây đau, nhưng các nhà nghiên cứu chưa chứng minh được điều đó. Xương dài ra từ từ, không có bằng chứng rõ rằng tốc độ lớn gây đau; thêm nữa, đau thường xuất hiện ở giai đoạn trẻ không lớn nhanh nhất. Các giả thuyết hay được nhắc gồm mỏi cơ sau một ngày vận động nhiều, ngưỡng cảm nhận đau của từng trẻ, và yếu tố gia đình, vì nhiều trẻ có cha mẹ từng bị tương tự lúc nhỏ.
Vì chưa rõ cơ chế, “đau tăng trưởng” thực chất là một nhận định sau khi đã loại trừ các nguyên nhân khác. Bác sĩ đưa ra nhận định này dựa vào kiểu đau điển hình và khám không thấy bất thường. Cha mẹ có thể nghĩ đến khả năng này, nhưng không nên tự gắn nhãn khi đau có đặc điểm khác thường.
Điều đáng yên tâm là kiểu đau này không để lại tổn thương ở xương hay khớp, không ảnh hưởng đến chiều cao hay sự phát triển của trẻ, và thường thưa dần rồi hết khi trẻ lớn hơn. Cơn đau có thể làm trẻ khóc, thức giấc, khiến cha mẹ lo, nhưng sáng ra trẻ lại chơi bình thường.
Kiểu đau thường được mô tả
Các tài liệu nhi khoa mô tả khá thống nhất về những đặc điểm sau. Trẻ không cần có đủ tất cả, nhưng càng giống, khả năng là kiểu đau lành tính càng cao:
- Đau ở cả hai chân, có thể bên này nhiều hơn bên kia vào từng đêm, nhưng không phải luôn một bên.
- Đau ở cơ, như bắp chân, phía trước đùi, sau khoeo chân, chứ không phải ở khớp.
- Đau vào chiều tối hoặc ban đêm, có khi làm trẻ thức giấc; buổi sáng hết đau.
- Ban ngày trẻ đi lại, chạy nhảy bình thường, không khập khiễng, không hạn chế vận động.
- Chân không sưng, không đỏ, không nóng; trẻ không sốt.
- Trẻ thường thích được xoa bóp, ôm ấp khi đau; đau dịu đi sau một lúc.
- Đau đến rồi đi, có tuần nhiều đêm, có tuần không đêm nào; hay gặp hơn sau những ngày vận động nhiều.
Nếu đau của trẻ khác những điểm trên, như chỉ một chân, ở khớp, có sưng, có sốt, đau cả ban ngày, đó không còn là kiểu đau thường gặp, và cần cho trẻ đi khám.
Dấu hiệu “đỏ”: khác với kiểu đau thường gặp
Bảng sau đặt cạnh nhau những đặc điểm thường gặp và những dấu hiệu cảnh báo. Mục đích là giúp cha mẹ biết khi nào không nên chờ, không phải để tự chẩn đoán.
| Đặc điểm | Kiểu đau thường gặp ở trẻ đang lớn | Dấu hiệu cần cho trẻ đi khám |
|---|---|---|
| Vị trí | Cơ bắp chân, đùi, sau gối, cả hai chân | Chỉ một chân, luôn cùng một chỗ, hoặc ở khớp |
| Thời điểm | Chiều tối, ban đêm; sáng hết | Đau cả ban ngày, đau buổi sáng, đau tăng dần |
| Vận động | Ban ngày chạy nhảy bình thường | Khập khiễng, tránh dùng chân, không muốn đi |
| Tại chỗ | Không sưng, không đỏ, không nóng | Sưng, đỏ, nóng, đau khi chạm nhẹ, bầm không rõ lý do |
| Toàn thân | Khoẻ mạnh, ăn ngủ bình thường | Sốt, mệt, sụt cân, xanh xao, chán ăn, đổ mồ hôi đêm |
| Diễn tiến | Đến rồi đi, không nặng dần | Nặng dần, xuất hiện thêm triệu chứng mới |
Chỉ cần một ô ở cột bên phải đúng với trẻ là đủ lý do để đi khám. Đa số trường hợp vẫn là nguyên nhân không nghiêm trọng, nhưng cần bác sĩ khám để loại trừ những nguyên nhân phải xử trí sớm.
Làm dịu cho trẻ khi đau về đêm
Với kiểu đau thường gặp, những việc chăm sóc đơn giản sau thường giúp trẻ dễ chịu và ngủ lại được:
- Bình tĩnh, ngồi cạnh trẻ, hỏi trẻ đau ở đâu và để trẻ chỉ tay vào chỗ đau. Ghi nhận lời trẻ, không gạt đi là “làm nũng”.
- Xoa bóp nhẹ nhàng vùng bắp chân, đùi theo cách trẻ thấy dễ chịu; dừng lại nếu trẻ thấy đau hơn khi chạm.
- Chườm ấm nhẹ bằng khăn ấm, kiểm tra nhiệt độ trên cổ tay mình trước để tránh bỏng; không dùng túi chườm quá nóng, không để trẻ ngủ với vật nóng trên chân.
- Giúp trẻ duỗi chân nhẹ nhàng, không ép, không kéo mạnh.
- Ôm, kể chuyện, cho trẻ uống ngụm nước, rồi để trẻ ngủ lại.
- Ghi lại đêm nào đau, đau ở đâu, kéo dài bao lâu, ban ngày trẻ đã vận động gì, để kể với bác sĩ nếu cần.
Thuốc giảm đau, nếu có lúc cần, chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, đúng loại và liều theo cân nặng của trẻ. Không tự dùng thuốc của người lớn, không bôi các loại dầu nóng, rượu thuốc lên chân trẻ.
Ban ngày: vận động, giày dép và giấc ngủ
Trẻ có đau chân về đêm không cần hạn chế vận động ban ngày nếu không đau ban ngày. Trẻ vẫn nên chạy nhảy, chơi ngoài trời như bình thường; cấm trẻ vận động vì sợ đau không giúp gì mà còn làm trẻ buồn, ít vận động. Một số gia đình nhận thấy những ngày trẻ chơi đặc biệt nhiều thì tối hay đau hơn; điều này không có nghĩa phải cấm chơi, chỉ nên chuẩn bị tinh thần và cho trẻ nghỉ ngơi, tắm nước ấm buổi tối.
Giày dép vừa chân, đế êm, không quá chật là điều nên làm với mọi trẻ. Không cần mua giày hay miếng lót đặc biệt cho đau chân về đêm khi bác sĩ không chỉ định. Một giấc ngủ đều đặn, giờ đi ngủ ổn định cũng giúp trẻ và cả nhà đỡ mệt hơn khi có những đêm thức giấc.
Trẻ lớn hơn có thể được giải thích đơn giản rằng chân mỏi sau một ngày chơi nhiều, rằng cơn đau sẽ qua, và bố mẹ ở bên. Sự bình tĩnh của người lớn giúp trẻ đỡ sợ hãi và dễ ngủ lại. Tránh dọa trẻ rằng “chơi nhiều nên mới đau”, vì trẻ có thể sợ vận động.
Bác sĩ còn nghĩ đến những nguyên nhân nào khác
Khi trẻ đau chân, bác sĩ không chỉ nghĩ đến “đau tăng trưởng”. Các nguyên nhân hay được cân nhắc gồm chấn thương nhỏ mà trẻ không kể, như ngã khi chơi, va vào bàn ghế; đau do vận động quá sức ở trẻ lớn tập thể thao; các tình trạng ở khớp, từ viêm nhẹ thoáng qua đến viêm khớp kéo dài; và nhiễm trùng xương khớp, thường đi kèm sốt, sưng nóng, trẻ không chịu dùng chân.
Một điểm ít người biết: đau ở háng đôi khi được trẻ cảm nhận như đau ở đùi hoặc đầu gối. Vì vậy bác sĩ có thể khám cả háng khi trẻ kêu đau gối. Hiếm hơn, đau xương kéo dài kèm mệt mỏi, sốt, sụt cân, xanh xao có thể liên quan đến những bệnh cần làm xét nghiệm. Đây là lý do các dấu hiệu toàn thân trong bảng ở trên không được bỏ qua.
Việc liệt kê ở đây không nhằm làm cha mẹ lo, mà để giải thích vì sao bác sĩ có thể hỏi nhiều, khám kỹ hoặc chỉ định xét nghiệm khi đau có đặc điểm khác thường. Phần lớn trẻ đau chân về đêm với kiểu điển hình không cần đến những bước đó.
Khi nào đau chân ở trẻ cần đi khám ngay
Ngoài các dấu hiệu trong bảng, có những tình huống cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay trong ngày, không chờ theo dõi: trẻ sốt kèm đau chân hoặc đau khớp, khớp sưng nóng đỏ; trẻ đột ngột không chịu đứng, không đi, hoặc không cho ai chạm vào chân; sau một cú ngã hay va đập, chân sưng nhiều, biến dạng, trẻ không chịu chạm chân xuống đất; trẻ đau chân kèm mệt lả, xanh xao, chảy máu cam, bầm tím không rõ lý do, sụt cân.
Nếu trẻ đột ngột yếu hoặc tê một bên tay chân, đi loạng choạng, nói khó, co giật, lơ mơ, khó thở, gọi 115. Đây là những dấu hiệu không liên quan đến “đau tăng trưởng” và cần cấp cứu.
Với kiểu đau thường gặp nhưng cha mẹ vẫn lo, hoặc đau làm trẻ thức giấc nhiều đêm liền, ảnh hưởng đến sinh hoạt, cũng nên cho trẻ đi khám để bác sĩ đánh giá và giải thích. Đi khám để yên tâm là lý do chính đáng; không cần chờ đến khi “có gì nặng”.
Chuẩn bị gì khi đưa trẻ đi khám
Một buổi khám đau chân hiệu quả khi cha mẹ mang theo những thông tin cụ thể. Nên ghi lại: trẻ đau từ bao giờ, đau ở chân nào, chỗ nào, vào lúc nào trong ngày, mỗi lần bao lâu, làm gì thì đỡ; ban ngày trẻ có khập khiễng không; có sốt, sụt cân, mệt mỏi không; gần đây trẻ có ngã, va đập hay bị ốm gì không; trong gia đình có ai từng bị đau chân tương tự lúc nhỏ.
Nếu được, mang theo đôi giày trẻ hay đi và một tờ ghi chép theo đêm trong một hai tuần gần nhất: đêm nào đau, đau mấy lần, làm gì thì đỡ, ban ngày hôm đó trẻ chơi gì. Ghi chép như vậy giúp bác sĩ thấy kiểu đau rõ hơn nhiều so với câu “dạo này con hay kêu đau chân”.
Bác sĩ sẽ hỏi chuyện, khám chân, khớp, cách trẻ đi lại. Với kiểu đau điển hình và khám bình thường, nhiều khi không cần xét nghiệm hay chụp phim. Khi có dấu hiệu bất thường, bác sĩ mới chỉ định thêm. Cha mẹ nên hỏi rõ những dấu hiệu nào cần quay lại khám sớm.
Câu hỏi thường gặp
Đau tăng trưởng thường gặp ở trẻ mấy tuổi?
Kiểu đau này hay được mô tả ở trẻ mầm non và tiểu học, nhưng có thể gặp ở trẻ nhỏ hơn hoặc lớn hơn. Không có mốc tuổi tuyệt đối. Nếu trẻ rất nhỏ chưa nói được chỗ đau, hoặc trẻ tuổi thiếu niên có đau chân, nên để bác sĩ khám để loại trừ nguyên nhân khác.
Đau tăng trưởng có phải do thiếu canxi không?
Chưa có bằng chứng rõ ràng rằng kiểu đau này do thiếu canxi. Không nên tự cho trẻ uống canxi, vitamin hay thực phẩm chức năng để chữa đau chân. Bữa ăn gia đình đa dạng là nền tảng; nếu lo về dinh dưỡng của trẻ, hãy hỏi bác sĩ nhi.
Trẻ đau chân về đêm có cần chụp X-quang không?
Với kiểu đau điển hình, cả hai chân, ban đêm, ban ngày bình thường và khám không thấy gì bất thường, bác sĩ thường không cần chụp phim. Khi có dấu hiệu như đau một bên, sưng, sốt, khập khiễng, bác sĩ sẽ cân nhắc chụp phim hoặc xét nghiệm.
Đau tăng trưởng có ảnh hưởng đến chiều cao không?
Không có bằng chứng kiểu đau này ảnh hưởng đến chiều cao hay sự phát triển xương của trẻ. Tên gọi “đau tăng trưởng” dễ gây hiểu lầm. Chiều cao của trẻ phụ thuộc nhiều yếu tố khác; lo lắng về chiều cao nên hỏi bác sĩ nhi riêng.
Khi nào đau tăng trưởng hết hẳn?
Kiểu đau này thường thưa dần và hết khi trẻ lớn hơn, nhưng thời gian khác nhau giữa các trẻ. Có giai đoạn nhiều đêm đau, có giai đoạn không đau. Nếu đau kéo dài, nặng dần hoặc thay đổi tính chất, nên cho trẻ đi khám lại.
Có nên bôi dầu nóng lên chân trẻ khi đau không?
Không nên tự bôi dầu nóng, rượu thuốc hay các sản phẩm kích thích da lên chân trẻ, vì có thể gây bỏng rát, kích ứng, nhất là trẻ nhỏ. Xoa bóp nhẹ bằng tay, chườm khăn ấm vừa phải là đủ cho kiểu đau thường gặp.