Phần lớn trẻ nhỏ trông như có bàn chân bẹt, và với đa số trẻ đây là đặc điểm sinh lý bình thường. Ở tuổi tập đi, vòm lòng bàn chân chưa hình thành rõ, lại có lớp đệm mỡ dày và dây chằng còn mềm, nên lòng bàn chân áp sát xuống sàn. Vòm chân thường rõ dần theo những năm đầu đời; một số người lớn vẫn giữ bàn chân thấp vòm mà không gây vấn đề gì.
Bàn chân bẹt ở trẻ chỉ đáng đi khám khi đi kèm đau, cứng, chỉ bị một bên, trẻ mỏi chân hay ngã nhiều bất thường, hoặc cha mẹ thấy dáng đi thay đổi. Bài viết giúp cha mẹ hiểu vì sao chân trẻ trông bẹt, quan sát gì ở nhà một cách nhẹ nhàng, và khi nào nên đưa trẻ đến bác sĩ nhi hoặc bác sĩ chỉnh hình nhi. Bài không thay cho việc khám; chỉ bác sĩ mới đánh giá được bàn chân của từng trẻ.
Vì sao bàn chân trẻ nhỏ trông bẹt
Bàn chân người trưởng thành có một vòm dọc ở phía trong, giúp phân bố lực và tạo độ đàn hồi khi bước. Vòm này không có sẵn khi mới sinh mà hình thành dần trong quá trình trẻ lớn, đứng, đi và chạy. Ở trẻ một đến ba tuổi, vòm còn thấp; lớp mỡ dày ở lòng bàn chân lấp đầy chỗ lõm; dây chằng và khớp còn mềm dẻo. Kết quả là khi trẻ đứng, cả lòng bàn chân chạm sàn, nhìn như bẹt hoàn toàn.
Các tổ chức chỉnh hình như Viện Hàn lâm Phẫu thuật Chỉnh hình Hoa Kỳ (AAOS) mô tả kiểu thường gặp nhất ở trẻ là bàn chân bẹt mềm: khi trẻ đứng thì vòm biến mất, nhưng khi trẻ ngồi thả chân hoặc kiễng gót thì vòm lại hiện ra. Kiểu này thường không đau, không cản trở vận động, và nhiều trẻ có vòm rõ hơn khi lớn lên.
Tốc độ hình thành vòm khác nhau rất nhiều giữa các trẻ, phụ thuộc di truyền, cân nặng, mức vận động và nhiều yếu tố khác. Vì vậy không có “mốc chuẩn” để so con mình với con nhà khác. Điều cha mẹ cần nhìn là trẻ có đau, có hạn chế vận động hay không, chứ không phải chân con trông có giống chân người lớn chưa.
Quan sát ở nhà: nhẹ nhàng, không biến thành bài kiểm tra
Nhìn khi trẻ đứng và khi trẻ ngồi. Khi trẻ ngồi trên ghế, chân thả lỏng không chạm đất, có thấy vòm ở phía trong bàn chân không. Nếu đứng thì bẹt mà ngồi thì có vòm, đó thường là kiểu bẹt mềm.
Nhìn khi trẻ kiễng gót chơi. Trong lúc chơi, trẻ thường tự kiễng chân với đồ vật. Khi kiễng, vòm chân thường hiện lên và gót hơi nghiêng vào trong. Không cần ép trẻ làm động tác này; chỉ quan sát lúc trẻ tự làm.
So hai bên chân. Hai bàn chân trông giống nhau là điều thường gặp. Chỉ một bên bẹt, cứng hoặc khác hẳn bên kia là điều nên cho bác sĩ xem.
Nhìn đầu gối và cổ chân. Ở trẻ nhỏ, chân hơi vòng kiềng hoặc chụm gối theo từng giai đoạn cũng là chuyện thường gặp và có bài riêng ở các trang về chăm trẻ. Nếu cổ chân bị nghiêng vào trong nhiều, gối và chân trông lệch rõ, ghi lại để hỏi bác sĩ.
Để ý trẻ có đau, mỏi không. Trẻ hay đòi bế sau quãng đi ngắn, kêu đau lòng bàn chân, đau gót, đau bắp chân, xoa chân buổi tối, hoặc tránh chạy nhảy dù trước đó thích.
Xem đế giày cũ. Đế giày mòn lệch hẳn một bên một cách bất thường có thể là thông tin hữu ích để kể với bác sĩ, dù tự nó không nói lên bệnh gì.
Thường gặp và nên đi khám: so sánh để biết hỏi bác sĩ
Bảng sau không dùng để tự kết luận; nó giúp cha mẹ biết khi nào nên đặt lịch khám thay vì chỉ theo dõi. Mọi băn khoăn đều có thể hỏi bác sĩ nhi trong lần khám định kỳ.
| Điều quan sát được | Thường gặp, theo dõi tiếp | Nên cho trẻ đi khám |
|---|---|---|
| Hình dạng | Đứng bẹt, ngồi hoặc kiễng thì có vòm | Bàn chân cứng, vòm không hiện ra cả khi ngồi hay kiễng |
| Hai bên | Hai chân giống nhau | Chỉ một bên, hoặc một bên khác hẳn |
| Đau, mỏi | Không đau, chạy nhảy như thường | Kêu đau, mỏi nhiều, đòi bế, tránh vận động |
| Dáng đi | Đi vững theo tuổi, đôi khi vụng về | Đi khập khiễng, ngã nhiều bất thường, dáng đi thay đổi |
| Kèm theo | Không có gì khác | Có vấn đề vận động, phát triển khác mà cha mẹ lo |
Nếu ở cột bên phải có một điều đúng với con, không có nghĩa trẻ chắc chắn có bệnh; nó có nghĩa là nên để bác sĩ khám, có thể chỉ để yên tâm.
Những điều không cần làm khi trẻ không đau
Với bàn chân bẹt mềm không đau, các tài liệu chỉnh hình nhi thường cho biết không cần can thiệp như giày đặc biệt, miếng lót hay bài tập ép buộc. Nhiều gia đình bỏ tiền mua giày “chỉnh hình” từ quảng cáo trong khi trẻ không cần; quyết định dùng dụng cụ hỗ trợ, nếu có, là việc của bác sĩ sau khi khám.
Không nên nắn, bóp, kéo chân trẻ theo các mẹo truyền miệng, không băng bó chân, không ép trẻ đi bằng gót hay mũi chân để “tạo vòm”. Những cách này không có bằng chứng giúp vòm hình thành, có thể làm trẻ đau, sợ vận động.
Cũng không cần lo lắng hay nhắc đi nhắc lại chuyện chân con “xấu”, “bẹt” trước mặt trẻ. Trẻ nhỏ nghe và hiểu nhiều hơn người lớn nghĩ; điều trẻ cần là được chạy chơi thoải mái. Nếu ông bà, người thân góp ý về chân của cháu, có thể trả lời đơn giản rằng bác sĩ đã xem hoặc sẽ hỏi bác sĩ trong lần khám tới, thay vì để chuyện này thành nỗi lo chung của cả nhà.
Những điều có ích cho bàn chân trẻ
Bàn chân trẻ phát triển tốt nhất khi được vận động tự nhiên. Một vài việc đơn giản trong sinh hoạt:
- Cho trẻ đi chân đất trong nhà trên sàn sạch, không trơn, và ở nơi an toàn ngoài trời như bãi cỏ, cát sạch, có người lớn trông.
- Cho trẻ chơi những trò vận động đa dạng theo khả năng: đi, chạy, leo bậc thấp, nhảy nhẹ, đá bóng, không đặt mục tiêu hay so sánh với trẻ khác.
- Khi ra ngoài, chọn giày nhẹ, đế mềm dễ uốn, mũi rộng, vừa chân, không chật cũng không quá rộng; kiểm tra lại cỡ giày định kỳ vì chân trẻ lớn nhanh.
- Giữ cân nặng hợp lý qua bữa ăn gia đình cân đối và vận động hằng ngày; nếu lo về cân nặng của con, hỏi bác sĩ nhi.
- Không dùng lại giày đã mòn, biến dạng theo chân của trẻ khác cho trẻ đang tập đi.
Chi tiết chọn giày cho trẻ tập đi có một bài riêng trong cùng chuyên mục. Nguyên tắc chung: giày để bảo vệ chân khi ra ngoài, không phải để “định hình” bàn chân.
Đi khám thì bác sĩ thường làm gì
Nhiều cha mẹ ngại đưa con đi khám vì sợ phải chụp chiếu, làm nhiều thủ thuật. Thực tế, với bàn chân bẹt ở trẻ nhỏ, phần lớn việc đánh giá dựa vào hỏi chuyện và khám bằng mắt, bằng tay. Bác sĩ thường hỏi trẻ có đau không, đau ở đâu, lúc nào; trẻ biết đi khi nào; trong nhà có ai có bàn chân tương tự; trẻ có vấn đề sức khoẻ nào khác.
Khi khám, bác sĩ quan sát trẻ đứng, đi, có khi nhờ trẻ kiễng gót, ngồi thả chân, rồi xoay nhẹ cổ chân, bàn chân để xem độ mềm dẻo và độ căng của gân gót. Bác sĩ cũng nhìn đầu gối, hông, cách trẻ chạy và đứng một chân nếu trẻ đủ tuổi. Phim chụp chỉ được chỉ định khi có lý do, như bàn chân cứng, đau rõ hoặc nghi một tình trạng cụ thể.
Mang theo đôi giày trẻ hay đi và, nếu được, một đoạn video ngắn quay dáng đi của trẻ ở nhà. Kể với bác sĩ những gì cha mẹ thực sự thấy, kể cả điều mình đọc được và đang lo; bác sĩ sẽ giải thích điều nào đáng lo, điều nào không. Sau khi khám, nếu chỉ cần theo dõi, hỏi rõ dấu hiệu nào nên quay lại khám sớm.
Bàn chân bẹt ở trẻ lớn và tuổi thiếu niên
Khi trẻ đã vào tuổi đi học, nhiều trẻ có vòm chân rõ hơn; một số vẫn có bàn chân thấp vòm nhưng không đau và chơi thể thao bình thường, điều này thường không đáng lo. Tuy vậy, ở trẻ lớn và thiếu niên, bàn chân bẹt đi kèm đau, đặc biệt đau ở mặt trong bàn chân, quanh mắt cá trong, đau tăng sau vận động, hoặc bàn chân cứng, ít cử động, là lý do để đi khám.
Ở tuổi thiếu niên, trẻ bắt đầu chơi thể thao nhiều hơn, đi giày thời trang, mang cặp sách nặng, tăng cân nhanh trong giai đoạn dậy thì; những thay đổi này đôi khi làm bàn chân thấp vòm vốn không đau trước đây bắt đầu mỏi hoặc đau. Lắng nghe khi trẻ than phiền, đừng gạt đi là “lười”, và cho trẻ đi khám khi đau kéo dài.
Một số tình trạng hiếm hơn có thể gây bàn chân bẹt cứng ở trẻ, như dính một số xương nhỏ ở cổ chân hoặc gân cơ quá căng. Chúng không phân biệt được bằng mắt thường ở nhà; bác sĩ sẽ khám và quyết định có cần chụp phim hay không. Cha mẹ không nên tự mua miếng lót, giày chỉnh hình hay tìm bài tập trên mạng cho trẻ khi chưa được khám.
Khi nào cần đưa trẻ đi khám
Nên đặt lịch khám với bác sĩ nhi hoặc bác sĩ chỉnh hình nhi khi trẻ có một trong các dấu hiệu sau:
- Đau bàn chân, gót, cổ chân hoặc bắp chân lặp lại, nhất là đau làm trẻ bỏ chơi, đòi bế, thức giấc.
- Bàn chân cứng, vòm không hiện ra khi ngồi hoặc kiễng, cổ chân khó xoay.
- Chỉ một bên chân bẹt hoặc hai bên khác nhau rõ.
- Đi khập khiễng, ngã nhiều bất thường so với trước đây, mỏi chân nhiều khi đi quãng ngắn.
- Bàn chân bẹt kèm theo các lo lắng khác về vận động, phát triển của trẻ.
Cần đưa trẻ đi khám ngay nếu bàn chân, cổ chân sưng nóng đỏ, trẻ sốt kèm đau chân, trẻ đột ngột không chịu đứng hoặc đi, hoặc sau một cú ngã, chân biến dạng, sưng nhiều, trẻ không chịu chạm chân xuống đất. Những trường hợp này không liên quan đến bàn chân bẹt sinh lý và cần được đánh giá sớm.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bàn chân có vòm?
Không có một mốc tuổi cố định cho mọi trẻ. Vòm chân thường rõ dần trong những năm đầu đời và tiếp tục thay đổi trong tuổi đi học. Mỗi trẻ một nhịp khác nhau; nếu trẻ không đau và vận động bình thường, cha mẹ có thể yên tâm theo dõi và hỏi bác sĩ khi khám định kỳ.
Có nên mua giày chỉnh hình cho trẻ bàn chân bẹt không?
Với bàn chân bẹt mềm không đau, các tài liệu chỉnh hình nhi thường cho biết giày chỉnh hình hay miếng lót không cần thiết. Nếu trẻ đau hoặc bàn chân cứng, bác sĩ sẽ khám và quyết định có cần dụng cụ hỗ trợ hay không. Không nên tự mua theo quảng cáo.
Cho trẻ đi chân đất có tốt không?
Đi chân đất trong nhà trên sàn sạch, khô, không trơn giúp trẻ cảm nhận mặt đất và vận động cơ bàn chân tự nhiên. Ra ngoài thì nên đi giày để bảo vệ khỏi vật sắc, nóng, bẩn. Luôn để ý nơi trẻ chơi có an toàn không.
Bàn chân bẹt có di truyền không?
Hình dạng bàn chân chịu ảnh hưởng một phần của di truyền, nên trong một gia đình nhiều người có vòm thấp là chuyện thường gặp. Điều này không có nghĩa là trẻ sẽ gặp vấn đề. Điều quan trọng vẫn là trẻ có đau, có hạn chế vận động hay không.
Bàn chân bẹt có làm trẻ chậm biết đi không?
Bàn chân bẹt sinh lý thường không làm trẻ chậm đi. Thời điểm biết đi của trẻ dao động rộng. Nếu cha mẹ lo về việc con chậm đứng, chậm đi hay đi chưa vững so với lứa tuổi, nên hỏi bác sĩ nhi để được đánh giá chung, không chỉ nhìn bàn chân.
Trẻ kêu đau chân buổi tối có phải do bàn chân bẹt không?
Có nhiều nguyên nhân khiến trẻ kêu đau chân buổi tối, trong đó có đau thường gặp ở tuổi đang lớn. Bàn chân bẹt mềm không đau ban ngày thường không phải thủ phạm. Nếu đau lặp lại, chỉ một bên, kèm sưng, sốt hay khập khiễng, cần cho trẻ đi khám.