Trẻ mới tập đi trong nhà không cần giày; đi chân đất trên sàn sạch, không trơn giúp bàn chân cảm nhận mặt đất và các cơ nhỏ ở bàn chân hoạt động tự nhiên. Giày cần khi trẻ ra ngoài, để bảo vệ chân khỏi vật sắc, nóng, bẩn. Khi chọn, ưu tiên giày nhẹ, đế mềm dễ uốn, mũi rộng, vừa chân, có quai hoặc khoá giữ gót, và kiểm tra lại cỡ định kỳ vì chân trẻ lớn nhanh.
Nhiều cha mẹ nghe quảng cáo rằng trẻ cần giày cứng, cổ cao, đế chỉnh hình để “đi thẳng chân”, “tạo vòm”. Với trẻ khoẻ mạnh, các tổ chức nhi khoa và chỉnh hình không khuyến cáo như vậy. Bài viết giải thích vì sao, cách chọn và đo giày ở cửa hàng, những dấu hiệu giày đã chật, và khi nào chuyện bàn chân của trẻ cần hỏi bác sĩ thay vì đổi giày. Bài không quảng cáo nhãn hàng nào.
Giày để bảo vệ, không phải để “nắn” bàn chân
Bàn chân trẻ nhỏ chủ yếu là sụn và xương đang hình thành, mềm dẻo, với vòm chân chưa rõ. Bàn chân phát triển nhờ được dùng: đứng, bước, bám, co duỗi ngón khi đi trên nhiều bề mặt. Các tổ chức như Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) và Viện Hàn lâm Phẫu thuật Chỉnh hình Hoa Kỳ (AAOS) đều mô tả chức năng chính của giày ở trẻ là bảo vệ chân khỏi chấn thương, lạnh, bẩn, không phải để định hình.
Giày quá cứng, quá nặng, cổ cao bó chặt cổ chân có thể làm trẻ khó cử động bàn chân, vụng về hơn, dễ vấp. Giày “chỉnh hình” bán đại trà, không theo chỉ định, không có bằng chứng giúp trẻ khoẻ mạnh đi đẹp hơn. Với trẻ có vấn đề cụ thể ở bàn chân, dụng cụ hỗ trợ nếu cần sẽ do bác sĩ chỉ định và theo dõi.
Vì vậy câu hỏi đầu tiên không phải “giày nào tốt nhất” mà là “lúc này trẻ có cần giày không”. Trong nhà, trên sàn an toàn: thường không cần. Ra sân, ra đường, đến nơi lạ: cần. Câu hỏi thứ hai mới là giày đó có nhẹ, mềm, vừa chân không; giá cao hay quảng cáo nhiều tính năng không nói lên điều đó, chỉ có cầm lên, bẻ thử, cho trẻ đi thử mới biết.
Đi chân đất trong nhà: lợi ích và điều cần để ý
Lợi ích. Trẻ cảm nhận được mặt sàn, điều chỉnh thăng bằng tốt hơn, các ngón chân bám và duỗi tự nhiên. Nhiều trẻ đi vững hơn khi không bị giày vướng víu.
Sàn trơn. Sàn gạch bóng, sàn vừa lau còn ướt dễ làm trẻ trượt. Lau khô sàn, dùng thảm chống trượt ở khu vực trẻ chơi, hoặc cho trẻ đi tất có đế chống trơn khi trời lạnh.
Vật nhỏ, sắc. Mảnh vỡ, đinh ghim, đồ chơi nhỏ trên sàn có thể làm trẻ đau chân. Dọn sàn khu vực trẻ chơi trước khi cho trẻ đi chân đất.
Trời lạnh. Khi trời lạnh, có thể cho trẻ đi tất dày có đế chống trơn hoặc giày vải mềm trong nhà. Tất không đế đi trên gạch bóng rất dễ trượt.
Ngoài trời. Cỏ, cát sạch ở nơi an toàn, có người lớn trông là chỗ tốt để trẻ thỉnh thoảng đi chân đất. Tránh mặt đất nóng, nơi có rác, phân động vật, kính vỡ.
Cầu thang và bậc thềm. Dù đi chân đất hay mang giày, trẻ tập đi chưa nên tự lên xuống cầu thang khi không có người lớn bên cạnh. Lắp chắn cầu thang nếu nhà có trẻ nhỏ.
Chọn giày ra ngoài: những điểm cần xem
Khi mua giày cho trẻ tập đi, có thể kiểm tra nhanh những điểm sau ngay tại cửa hàng. Bảng chỉ nêu nguyên tắc chung; giá và nhãn hàng không phải tiêu chí.
| Điểm cần xem | Nên chọn | Nên tránh |
|---|---|---|
| Đế | Mềm, uốn cong được ở phần mũi khi bẻ nhẹ bằng tay; có rãnh chống trơn | Đế cứng như gỗ, đế trơn láng, đế quá dày làm trẻ mất cảm nhận mặt đất |
| Trọng lượng | Nhẹ, trẻ nhấc chân dễ dàng | Nặng, nhiều chi tiết trang trí |
| Mũi giày | Rộng, đủ chỗ cho các ngón cử động | Mũi nhọn, hẹp, ép ngón |
| Gót và cổ | Gót bằng; quai dán hoặc khoá giữ gót không tuột | Có gót cao; cổ cao bó chặt cổ chân khi không cần |
| Chất liệu | Thoáng, mềm, đường may bên trong nhẵn | Bí, cứng, có đường may cọ vào da |
| Độ vừa | Có khoảng trống phía mũi khi trẻ đứng | Vừa khít sát mũi, hoặc quá rộng làm chân trượt trong giày |
Mua “rộng thật nhiều để đi được lâu” là một lỗi phổ biến. Giày quá rộng làm trẻ vấp, chân trượt trong giày, gây cọ xát và phồng rộp. Chỉ nên chừa một khoảng vừa đủ.
Đo cỡ và thử giày đúng cách
Chân trẻ nhỏ thay đổi nhanh, và trẻ thường không biết nói giày chật. Cách đo và thử giày sau giúp hạn chế chọn sai:
- Đo vào buổi chiều, khi chân hơi nở hơn buổi sáng; cho trẻ đứng, dồn trọng lượng lên cả hai chân.
- Đo cả hai chân, vì hai bàn chân có thể khác nhau một chút; chọn theo chân dài hơn.
- Mang theo loại tất trẻ hay đi khi thử giày.
- Khi trẻ đứng trong giày, ấn nhẹ phía mũi: thường khuyên chừa khoảng bằng chiều ngang ngón tay cái của người lớn giữa đầu ngón chân dài nhất và mũi giày.
- Kiểm tra gót: ngón út của người lớn không nhét lọt dễ dàng vào giữa gót trẻ và giày, nhưng giày cũng không ép gót.
- Cho trẻ đi lại vài phút trong cửa hàng; quan sát trẻ có vấp, có kéo lê chân, có cố tháo giày ra không.
- Sau khi trẻ đi giày mới một lúc, tháo ra xem chân có vết đỏ hằn, phồng rộp ở đâu không.
Không dựa vào số cỡ in trên giày cũ, vì mỗi nơi sản xuất có cách đánh số khác nhau. Không đẩy ngón chân trẻ để kiểm tra vì trẻ nhỏ hay co ngón lại khi bị ấn.
Dấu hiệu giày đã chật hoặc không hợp
Chân trẻ tập đi lớn nhanh, có khi phải thay giày sau vài tháng. Nên kiểm tra lại cỡ giày định kỳ và để ý những dấu hiệu sau:
- Vết đỏ hằn ở ngón chân, mu bàn chân, gót sau khi tháo giày, kéo dài hơn vài phút.
- Phồng rộp, trầy da ở cùng một vị trí.
- Trẻ hay đòi tháo giày, kêu đau chân, đi chậm hẳn khi mang giày, hoặc bước đi khác thường.
- Mũi giày căng phồng, đầu ngón chân chạm sát mũi khi trẻ đứng.
- Đế giày mòn lệch nhiều, giày bị biến dạng, đế bong.
- Móng chân trẻ đỏ, sưng ở khoé hoặc trẻ đau khi chạm vào ngón chân cái.
Trẻ nhỏ thường không biết nói “giày chật”. Thay vào đó trẻ cáu kỉnh, không muốn đi, đòi bế, hay ngồi xuống giật giày ra. Khi thấy trẻ thay đổi như vậy sau khi mang một đôi giày, hãy kiểm tra giày trước khi nghĩ đến chuyện khác.
Giày cũ của anh chị đã mòn và biến dạng theo dáng chân người khác, không nên dùng lại cho trẻ đang tập đi dù còn đẹp. Dép kẹp ngón, dép lê lỏng lẻo không phù hợp với trẻ mới tập đi vì dễ tuột, dễ vấp.
Tất, lót trong và giữ giày sạch
Tất giúp giày đỡ cọ vào da và thấm mồ hôi. Với trẻ tập đi, chọn tất cotton mỏng vừa chân, không có đường may dày ở mũi, cổ tất không quá chặt để lại vết hằn. Tất quá nhỏ ép các ngón chân giống như giày chật; tất quá to nhăn lại trong giày, gây phồng rộp. Khi tất đã giãn, mỏng, thủng, nên thay.
Phần lót bên trong giày nên phẳng, nhẵn. Nhiều giày có lót rời; có thể rút lót ra, cho trẻ đứng lên lót để so chiều dài chân với lót, cách này giúp kiểm tra cỡ giày dễ hơn ở nhà. Không cần mua thêm miếng lót đặc biệt cho trẻ khoẻ mạnh nếu bác sĩ không chỉ định.
Chân trẻ ra mồ hôi khá nhiều. Sau mỗi ngày, để giày ở nơi thoáng cho khô; có hai đôi để đi luân phiên thì giày khô hơn. Giặt hoặc lau giày theo chất liệu khi bẩn, phơi khô hẳn trước khi đi. Rửa chân trẻ, lau khô kẽ ngón mỗi tối giúp hạn chế hăm, nấm và mùi.
Giày trong những hoàn cảnh đặc biệt
Đi mưa, lội nước: chân ướt lâu trong giày kín dễ bị hăm, nấm, trầy da. Sau khi đi mưa, tháo giày, rửa và lau khô chân trẻ, phơi giày khô hẳn trước khi dùng lại. Có thể chọn dép có quai hậu giữ chân chắc cho những ngày mưa.
Đi biển, hồ bơi: cát nóng, đá, vỏ sò có thể làm trẻ bỏng hay đứt chân; dép có quai hậu hoặc giày đi nước giúp bảo vệ. Rửa sạch cát, lau khô kẽ ngón sau khi chơi.
Ngồi xe đẩy, ngồi xe máy: trẻ chưa đi nhiều vẫn nên được bảo vệ chân khỏi nắng, lạnh, va chạm. Khi ngồi xe máy, chân trẻ phải được giữ xa ống xả và nan hoa; giày kín mũi, có quai giữ là cần thiết.
Đi học, đi nhà trẻ: chọn giày trẻ tự mang vào, tháo ra được hoặc cô giáo dễ giúp, như giày quai dán. Ghi tên trẻ ở mặt trong giày để không bị đổi nhầm, và để một đôi tất dự phòng trong cặp cho những hôm trời mưa.
Với trẻ đã được bác sĩ chỉ định dùng giày, nẹp hay dụng cụ riêng vì một vấn đề ở chân, làm theo hướng dẫn của người điều trị, không tự đổi sang giày thường hay ngược lại.
Khi nào chuyện bàn chân cần hỏi bác sĩ thay vì đổi giày
Đổi giày giải quyết được giày chật, giày không hợp. Nhưng có những dấu hiệu không nằm ở giày và cần bác sĩ nhi hoặc bác sĩ chỉnh hình nhi đánh giá:
- Trẻ đau chân lặp lại, đau cả khi đi chân đất, hoặc đau làm trẻ thức giấc.
- Trẻ đi khập khiễng, ngã nhiều bất thường so với trước, hoặc đi kiễng chân phần lớn thời gian sau khoảng hai, ba tuổi.
- Bàn chân cứng, một bên khác hẳn bên kia, hoặc bàn chân, cổ chân bị lệch, xoay rõ.
- Móng chân sưng đỏ, có mủ, đau nhiều.
- Cha mẹ có lo lắng về chuyện con chậm đứng, chậm đi so với lứa tuổi.
Cần đi khám ngay nếu chân trẻ sưng nóng đỏ kèm sốt, sau một cú ngã trẻ không chịu chạm chân xuống đất, chân biến dạng, hoặc có vết thương sâu do giẫm đinh, mảnh vỡ. Vết thương do vật nhọn ở chân cần được nhân viên y tế xem, kể cả việc hỏi về tiêm phòng uốn ván.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tháng thì nên mua giày?
Không có mốc tháng cố định. Thường chỉ cần giày khi trẻ bắt đầu đi lại ngoài trời. Trước đó, trẻ bò, vịn đứng, tập đi trong nhà thì để chân trần hoặc đi tất chống trơn khi lạnh. Giày cho trẻ chưa biết đi chủ yếu để giữ ấm, chọn loại thật mềm.
Giày có đèn, có còi kêu có hại không?
Giày có đèn hay còi kêu không gây hại cho chân nếu đáp ứng các tiêu chí nhẹ, đế mềm, mũi rộng, vừa chân. Nhưng chi tiết điện tử làm giày nặng hơn, cứng hơn, và còi kêu có thể làm trẻ phấn khích dậm chân mạnh. Ưu tiên sự thoải mái hơn trang trí.
Bao lâu thì nên kiểm tra lại cỡ giày cho trẻ?
Chân trẻ tập đi lớn khá nhanh. Nhiều tài liệu khuyên kiểm tra lại cỡ giày mỗi vài tháng, hoặc sớm hơn khi thấy dấu hiệu chật như vết hằn đỏ, trẻ đòi tháo giày. Kiểm tra bằng cách cho trẻ đứng trong giày và ấn nhẹ phía mũi.
Có nên mua giày cổ cao để trẻ đỡ lật cổ chân không?
Với trẻ khoẻ mạnh, giày cổ cao không cần thiết để giữ cổ chân và có thể làm trẻ khó cử động. Trẻ thường lật cổ chân vì đang học thăng bằng. Nếu trẻ lật cổ chân nhiều bất thường, đi khập khiễng hay đau, hãy cho trẻ đi khám thay vì đổi sang giày cứng.
Đi dép tổ ong, dép lê cho trẻ tập đi được không?
Dép lê không có quai hậu dễ tuột, làm trẻ vấp ngã. Dép nhựa có quai hậu giữ gót có thể dùng khi đi mưa, đi biển. Với trẻ mới tập đi, giày hoặc sandal có quai giữ gót thường an toàn hơn dép lê.
Giày cũ của anh chị còn đẹp có dùng lại được không?
Giày đã mòn đế, biến dạng theo bàn chân của trẻ khác có thể làm trẻ đi lệch, khó chịu. Nếu giày gần như mới, đế không mòn, không biến dạng, vừa với chân trẻ thì có thể dùng. Kiểm tra kỹ đế, lót trong và độ vừa trước khi cho trẻ đi.