Cảm giác nóng rát ở bàn chân thường đến từ một trong hai nhóm: nhóm tại chỗ như giày chật, tất bí, đứng lâu, da bị nấm hay kích ứng; và nhóm thần kinh, khi những sợi thần kinh nhỏ ở bàn chân bị tổn thương và gửi tín hiệu nóng, rát, châm chích dù không có gì nóng thật.
Nhóm đầu thường hết khi đổi giày, giữ chân khô, nghỉ ngơi. Nhóm sau hay nặng về đêm, ở cả hai bàn chân, kéo dài nhiều tuần và có thể là dấu hiệu sớm của đái tháo đường, của thiếu vitamin B12, của rượu hay của một số thuốc — những thứ chỉ xét nghiệm mới xác định được. Bài này giúp người đọc nhận ra mình đang ở nhóm nào và nên làm gì tiếp.
Vì sao bàn chân “nóng” khi không có gì nóng
Cảm giác nóng, lạnh, đau ở da được truyền về não bằng những sợi thần kinh rất nhỏ. Các sợi này dài nhất ở bàn chân nên cũng dễ bị ảnh hưởng nhất khi có rối loạn chuyển hoá, thiếu chất hay độc chất. Khi bị tổn thương, chúng có thể phát tín hiệu tự phát, khiến não “cảm thấy” nóng rát, kim châm, như bước trên cát nóng.
Cảm giác này hay nặng về đêm vì lúc nằm yên, không có các kích thích khác cạnh tranh, não chú ý nhiều hơn vào tín hiệu từ bàn chân. Nhiều người kể phải thò chân ra khỏi chăn hoặc đặt chân lên nền gạch mát mới ngủ được.
Ngược lại, nóng rát do nguyên nhân tại chỗ thường có lý do nhìn thấy được: da đỏ, bong vảy, ngứa giữa các ngón, chỗ cọ xát với giày, hoặc chỉ xuất hiện sau một ngày đứng nhiều, đi giày đế mỏng trên nền cứng.
Nóng rát khác chân nóng thật thế nào
Có người bàn chân nóng thật, sờ vào thấy ấm, da đỏ, đỡ khi làm mát; có người chỉ thấy nóng mà sờ vào da vẫn bình thường hoặc lạnh. Ghi lại điểm này giúp bác sĩ rất nhiều: cảm giác nóng mà da không nóng nghiêng về nguyên nhân thần kinh, còn da đỏ nóng thật có thể liên quan viêm, mạch máu hay những tình trạng ít gặp khác. Hãy nhờ người nhà sờ thử hai bàn chân lúc đang rát và ghi lại kết quả.
Nguyên nhân tại chỗ, thường dễ xử lý
Giày chật, giày bí, đế mỏng. Giày ép mũi chân, đế cứng mỏng trên nền xi măng làm lòng bàn chân rát sau ngày dài. Giày nhựa, giày da không thoáng giữ nhiệt và mồ hôi.
Đứng hoặc đi nhiều. Người bán hàng, đầu bếp, công nhân đứng máy hay thấy lòng bàn chân nóng ran vào cuối ca; nghỉ, nâng chân thường đỡ.
Nấm da chân. Nấm kẽ chân hay ở lòng bàn chân gây ngứa, rát, da bong vảy, nứt kẽ, có mùi. Rát tăng khi chân ẩm.
Kích ứng, dị ứng. Tất sợi tổng hợp, chất nhuộm giày, chất tẩy rửa, xi măng, nước rửa sàn có thể gây viêm da tiếp xúc ở bàn chân.
Thời tiết nóng, chân nhiều mồ hôi. Bàn chân ẩm nóng suốt ngày dễ rát và dễ nhiễm nấm.
Phồng rộp, chai chân và vùng chịu lực
Rát khu trú ở một điểm, như gan bàn chân phía trước, gót, mép ngón cái, thường liên quan chỗ chịu lực hoặc chỗ giày cọ. Ở đó có thể có phồng nước, lớp chai dày hay da đỏ. Đổi giày, lót thêm miếng đệm mềm ở chỗ cọ và giữ cho phồng rộp không vỡ thường giúp đỡ trong vài ngày. Không tự chọc phồng rộp bằng kim không sạch, không gọt chai sâu, nhất là ở người đái tháo đường hoặc người có bàn chân kém cảm giác.
Nguyên nhân thần kinh và toàn thân cần bác sĩ tìm
Khi nóng rát kéo dài, ở cả hai bàn chân, nặng về đêm và không có biểu hiện ngoài da rõ ràng, bác sĩ sẽ nghĩ đến các nguyên nhân dưới đây. Bảng giúp hiểu vì sao bác sĩ hỏi về đường huyết, rượu, thuốc, chế độ ăn — không dùng để tự chẩn đoán.
| Khả năng | Gợi ý thường gặp | Cách bác sĩ kiểm tra |
|---|---|---|
| Đái tháo đường hoặc tiền đái tháo đường | Khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân, gia đình có người đái tháo đường; cũng có thể chưa có dấu hiệu gì | Xét nghiệm đường huyết |
| Thiếu vitamin B12 | Ăn chay trường lâu, lớn tuổi, dùng một số thuốc lâu dài, mệt, thiếu máu | Xét nghiệm máu |
| Rượu | Uống nhiều, kéo dài | Hỏi bệnh, xét nghiệm |
| Tuyến giáp, thận | Mệt, phù, thay đổi cân nặng | Xét nghiệm máu |
| Thuốc | Một số thuốc hoá trị, thuốc điều trị nhiễm khuẩn hay bệnh khác | Xem lại danh sách thuốc |
| Dây thần kinh bị chèn ở cổ chân | Nóng rát, tê ở lòng bàn chân một bên, nặng khi đứng lâu | Khám tại chỗ, có thể đo dẫn truyền thần kinh |
Không ít trường hợp nóng rát bàn chân là dấu hiệu đầu tiên khiến người bệnh đi khám và phát hiện ra đái tháo đường. Đó là lý do không nên chỉ ngâm chân rồi bỏ qua.
Chăm bàn chân tại nhà trong khi theo dõi
Những việc dưới đây giúp dịu cảm giác rát do nguyên nhân tại chỗ, và giữ an toàn cho bàn chân nếu nguyên nhân là thần kinh:
- Rửa chân bằng nước sạch, xà phòng dịu mỗi ngày, lau thật khô, nhất là kẽ ngón.
- Ngâm chân vào nước mát (không phải nước đá) vài phút khi rát; không chườm đá trực tiếp lên da vì có thể gây tổn thương do lạnh, nhất là ở bàn chân kém cảm giác.
- Đi tất cotton hoặc tất thấm mồ hôi, thay khi ẩm; chọn giày đủ rộng mũi, đế êm, thoáng; luân phiên hai đôi để giày kịp khô.
- Nghỉ ngắn, ngồi nâng chân trong ca làm nếu phải đứng nhiều.
- Mỗi tối nhìn kỹ lòng bàn chân, kẽ ngón (dùng gương nếu cần) để phát hiện vết xước, phồng rộp, chỗ đỏ.
- Không đi chân trần trên nền nóng, không hơ chân gần bếp hay lò sưởi khi bàn chân đang tê rát.
Kem dưỡng ẩm dùng cho gót và mu bàn chân khô, không bôi vào kẽ ngón. Các loại kem, thuốc bôi có hoạt chất trị nấm hay giảm đau nên dùng theo hướng dẫn của dược sĩ, bác sĩ.
Chọn tất và giày cho bàn chân hay rát
Tất nên mềm, không có đường may dày ở mũi, cổ không bó, thay ít nhất mỗi ngày. Giày nên thử vào buổi chiều, có khoảng trống ở mũi để ngón cử động được, đế đủ dày để không cảm thấy rõ sỏi đá dưới chân. Giày mới nên đi tập vài giờ mỗi ngày trước khi mang cả ngày.
Người đái tháo đường: nóng rát là lời nhắc kiểm bàn chân
Với người đã biết mình bị đái tháo đường, nóng rát hay tê ở bàn chân thường cho thấy dây thần kinh ngoại biên đã bị ảnh hưởng. Kiểm soát đường huyết theo hướng dẫn của bác sĩ là việc nền tảng; báo bác sĩ về triệu chứng mới để được đánh giá và hướng dẫn giảm đau phù hợp.
Nguy hiểm thật sự không nằm ở cảm giác rát mà ở chỗ bàn chân dần mất cảm giác bảo vệ. Một viên sỏi trong giày, móng cắt sâu, vết bỏng do ngâm nước nóng có thể thành vết loét mà không đau. Vết loét ở bàn chân người đái tháo đường lành chậm và dễ nhiễm trùng sâu.
Vì vậy, thói quen nhìn bàn chân mỗi ngày, thử nước bằng khuỷu tay, không tự cắt khoé móng, không tự gọt chai sâu và đi khám ngay khi có vết loét, vết đổi màu là những việc không thay thế được. Chi tiết về chăm bàn chân cho người đái tháo đường nên được bác sĩ, điều dưỡng điều trị hướng dẫn riêng.
Theo dõi hai đến ba tuần: ghi gì
Nếu không có dấu hiệu khẩn, một đợt theo dõi ngắn có ghi chép giúp phân biệt nguyên nhân tại chỗ với nguyên nhân thần kinh và làm buổi khám hiệu quả hơn:
- Mỗi tối ghi mức rát theo thang tự đặt từ 0 đến 10, ở một hay hai bàn chân, vị trí chính xác.
- Ghi ngày hôm đó đi giày gì, đứng hay đi bao lâu, chân có bị ẩm không.
- Ghi có kèm tê, kim châm, mất cảm giác, hay vấp ngã không.
- Sau khi đổi giày và giữ chân khô một tuần, so sánh mức rát với tuần trước.
- Ghi thêm các dấu hiệu toàn thân nếu có: khát, tiểu nhiều, mệt, sụt cân.
Với ví dụ giả định: mức rát giảm từ 6 xuống 2 sau khi bỏ đôi giày nhựa và thay tất mỗi trưa thì nguyên nhân tại chỗ là chính. Mức rát vẫn 6 ở cả hai chân dù đã thay đổi đủ thứ thì nên đi xét nghiệm.
Những việc không nên làm
Ngâm chân nước muối nóng, nước lá, rượu gừng. Bàn chân rát do thần kinh thường kém cảm giác nhiệt, dễ bỏng mà không biết; nước muối đặc, rượu có thể làm khô nứt và kích ứng da.
Chườm đá trực tiếp. Lạnh quá mức làm tổn thương da và mạch máu nhỏ, nhất là khi cảm giác đã kém.
Tự mua thuốc giảm đau thần kinh hay vitamin liều cao. Thuốc giảm đau thần kinh cần bác sĩ kê và theo dõi. Vitamin nhóm B dùng liều cao kéo dài cũng có thể gây hại thần kinh.
Bôi thuốc trị nấm khi chưa rõ có phải nấm không. Rát do kích ứng hay chàm có thể nặng thêm khi bôi sai thuốc. Nếu da bong đỏ, ngứa kéo dài, đi khám da liễu.
Chỉ đổi giày mà không đi khám khi rát kéo dài cả hai chân. Đổi giày đúng là bước đầu, nhưng nóng rát hai chân kéo dài nhiều tuần cần xét nghiệm để tìm nguyên nhân toàn thân.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám khi nóng rát kéo dài hơn vài tuần dù đã đổi giày, giữ chân khô; khi xảy ra ở cả hai bàn chân, nặng về đêm; khi kèm tê, mất cảm giác, yếu cổ chân, hay vấp; khi bạn khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân không rõ lý do; khi ăn chay trường lâu năm, uống rượu nhiều; khi bắt đầu sau một loại thuốc mới; hoặc khi da bàn chân bong đỏ, ngứa, nứt kẽ không đỡ sau một hai tuần giữ khô.
Khám ngay trong ngày khi bàn chân có vết loét, vết thương chảy dịch, vùng đỏ nóng lan rộng, sốt, nhất là ở người đái tháo đường. Gọi 115 khi bàn chân đột ngột lạnh, tái, đau dữ dội; hoặc khi tê, yếu đột ngột một bên người kèm méo miệng, nói khó.
Nói gì với bác sĩ
Kể rõ rát ở đâu, một hay hai chân, bắt đầu từ khi nào, nặng lúc nào, có tê kèm không, da có nóng đỏ thật không; các bệnh đang có, thuốc đang dùng, thói quen uống rượu, chế độ ăn chay. Mang theo bản ghi theo dõi nếu có. Thông tin này giúp bác sĩ chọn xét nghiệm phù hợp thay vì làm tràn lan.
Câu hỏi thường gặp
Bàn chân nóng rát về đêm có phải là bệnh tiểu đường không?
Có thể là một khả năng nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Thiếu vitamin B12, rượu, thuốc, nấm da hay giày chật cũng gây nóng rát. Xét nghiệm đường huyết là cách đơn giản để biết; đừng tự kết luận khi chưa xét nghiệm.
Ngâm chân nước đá có đỡ nóng rát không?
Có thể dịu tạm thời nhưng không nên. Lạnh quá mức có thể làm tổn thương da và mạch máu nhỏ, nhất là khi bàn chân đã kém cảm giác. Nước mát vừa phải trong vài phút an toàn hơn.
Nóng rát bàn chân khi đứng lâu cả ngày thì làm gì?
Chọn giày đế êm, đủ rộng, luân phiên giày; đứng trên thảm mềm nếu có thể; nghỉ ngắn và nâng chân trong ca làm. Nếu đã thay đổi mà rát vẫn kéo dài, hoặc rát cả khi nghỉ, nên đi khám.
Người ăn chay lâu năm bị nóng rát chân có nên uống vitamin B12 không?
Nên đi khám và xét nghiệm trước để biết có thiếu hay không, mức độ ra sao. Bác sĩ sẽ quyết định cách bổ sung phù hợp. Tự uống có thể che mất kết quả xét nghiệm và bỏ sót nguyên nhân khác.
Nóng rát bàn chân có tự hết không?
Nếu do giày, đứng lâu hay kích ứng thì thường hết khi bỏ nguyên nhân. Nếu do tổn thương thần kinh, việc tìm và xử lý nguyên nhân gốc mới giúp ngăn nặng thêm; cảm giác có thể giảm dần theo thời gian tuỳ nguyên nhân và từng người.
Có nên đi chân trần cho mát khi chân nóng rát không?
Trong nhà sạch, nền mát thì có thể ngắn thời gian. Người có bàn chân kém cảm giác hoặc đái tháo đường nên đi dép trong nhà để tránh giẫm phải vật nhọn, nền nóng mà không biết.