Tay chân lạnh vào mùa đông, trong đa số trường hợp, là cách cơ thể tự bảo vệ: khi trời rét, mạch máu nhỏ ở da tay, da chân co lại để dồn máu ấm về các cơ quan bên trong như tim, não, gan. Phần ngoài cùng của cơ thể vì thế nhận ít máu hơn và nguội đi trước. Đó là lý do ngón tay, ngón chân lạnh buốt trong khi người vẫn thấy ổn.
Một số người lạnh tay chân rõ hơn người khác: người gầy, ít vận động, phụ nữ, người hút thuốc, người thiếu ngủ hoặc đang căng thẳng. Ít gặp hơn, lạnh tay chân đi cùng một vấn đề cần bác sĩ khám, như thiếu máu, tuyến giáp hoạt động kém, hiện tượng Raynaud hay hẹp động mạch chân.
Bài này đi theo thứ tự người đọc cần: cơ chế, các nguyên nhân thường gặp và lành tính, các nguyên nhân cần loại trừ, cách giữ ấm an toàn, rồi đến những dấu hiệu cho thấy không nên tự theo dõi thêm nữa.
Vì sao tay chân lạnh trước tiên khi trời rét
Cơ thể ưu tiên giữ nhiệt độ ở phần lõi ổn định quanh một mức hẹp. Khi da cảm nhận lạnh, hệ thần kinh giao cảm ra lệnh cho các tiểu động mạch và những cầu nối nhỏ giữa động mạch và tĩnh mạch ở đầu ngón tay, ngón chân co lại. Máu đi qua da ít đi, nhiệt thoát ra ngoài ít đi. Cái giá là đầu chi lạnh, có khi tê và hơi tái.
Bàn tay và bàn chân có tỉ lệ diện tích da so với khối lượng rất lớn, lại ít cơ và mỡ bao quanh, nên mất nhiệt nhanh hơn thân mình. Ngón chân còn chịu thêm nền nhà lạnh, giày ẩm, tất mỏng. Khi người ngồi yên lâu, cơ bắp chân không co bóp, máu về và đi càng chậm.
Hiểu cơ chế này giúp tránh hai sai lầm hay gặp. Thứ nhất là nghĩ cứ lạnh tay chân là “máu huyết kém” rồi tự mua thuốc bổ. Thứ hai là bỏ qua hoàn toàn, kể cả khi lạnh chỉ ở một bên, kèm đổi màu hoặc đau. Phản ứng bình thường thường xảy ra cả hai bên, hết dần khi được ủ ấm hoặc vận động, và không để lại vết thương trên da.
Những nguyên nhân thường gặp và thường lành tính
Thời tiết, quần áo và nhà lạnh. Mặc ấm thân nhưng hở cổ tay, cổ chân, đi dép trần trên nền gạch, ngủ trong phòng có gió lùa là những lý do phổ biến nhất. Phần thân đủ ấm thì cơ thể mới “yên tâm” mở mạch ở đầu chi.
Ít vận động. Người ngồi văn phòng cả ngày, người lớn tuổi ít đi lại hay thấy chân lạnh về chiều. Cơ co bóp sinh nhiệt và đẩy máu đi, nên chỉ cần đứng dậy đi lại vài phút là bàn chân ấm lên rõ.
Thể trạng gầy, ăn uống thất thường. Lớp mỡ dưới da mỏng thì cách nhiệt kém; bỏ bữa, ăn kiêng quá mức làm cơ thể có ít năng lượng để sinh nhiệt.
Căng thẳng, lo âu, thiếu ngủ. Khi căng thẳng, cơ thể tiết các hormone làm co mạch ngoại vi. Nhiều người nhận ra tay lạnh toát trước buổi phỏng vấn, trước khi lên phát biểu dù phòng không hề lạnh.
Hút thuốc lá. Nicotine làm co mạch ngay sau khi hút, và hút lâu năm làm hại thành động mạch. Đây là yếu tố nguy cơ đáng kể của bệnh mạch máu ở chân.
Ảnh hưởng của một số thuốc. Một vài nhóm thuốc tim mạch, thuốc trị đau nửa đầu hay thuốc có tính co mạch có thể làm tay chân lạnh hơn. Nếu nghi ngờ, mang theo thuốc đang dùng để hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ, không tự ngừng thuốc.
Những nguyên nhân cần bác sĩ loại trừ
Khi lạnh tay chân đi kèm những dấu hiệu khác, nguyên nhân có thể nằm ở một bệnh lý. Bảng dưới chỉ để biết nên kể gì với bác sĩ, không dùng để tự kết luận; nhiều dấu hiệu chồng lên nhau và chỉ thăm khám, xét nghiệm mới phân biệt được.
| Vấn đề có thể gặp | Thường đi kèm những gì | Vì sao cần khám |
|---|---|---|
| Thiếu máu | Mệt, da và niêm mạc nhợt, hoa mắt khi đứng dậy, hồi hộp khi gắng sức | Cần xét nghiệm máu để biết có thiếu máu không và do đâu |
| Tuyến giáp hoạt động kém | Sợ lạnh toàn thân, tăng cân, da khô, táo bón, chậm chạp | Chỉ xét nghiệm mới xác định được |
| Hiện tượng Raynaud | Ngón tay đổi màu trắng rồi tím rồi đỏ khi gặp lạnh hoặc xúc động | Phần lớn lành tính nhưng có thể đi cùng bệnh khác |
| Hẹp động mạch chân | Đau bắp chân khi đi bộ, nghỉ thì đỡ; chân một bên lạnh hơn, lông chân thưa, vết xước lâu lành | Hay gặp ở người hút thuốc, đái tháo đường, lớn tuổi |
| Tổn thương thần kinh ngoại biên | Tê, châm chích, nóng rát ở bàn chân hai bên | Cảm giác lạnh có thể là cảm giác “giả” do dây thần kinh |
Điểm chung của các ô bên phải: lạnh tay chân lúc này chỉ là một mảnh ghép. Khi đi khám, kể đủ các mảnh còn lại sẽ giúp bác sĩ nhanh hơn rất nhiều.
Giữ ấm tay chân đúng cách
Giữ ấm phần thân trước. Áo nhiều lớp mỏng giữ nhiệt tốt hơn một áo dày. Khi lõi cơ thể đủ ấm, mạch ở đầu chi mới mở ra. Đội mũ, quàng khăn cổ giúp nhiều hơn người ta nghĩ.
Che kín cổ tay, cổ chân, bàn chân. Tất dày vừa, khô, không bó chặt; găng tay khi đi xe máy buổi sáng; trong nhà đi dép kín mũi thay vì đi chân trần trên gạch.
Đứng dậy, cử động định kỳ. Cứ khoảng một giờ ngồi thì đứng dậy, đi vài chục bước, kiễng gót lên xuống, nắm mở bàn tay. Cơ co bóp là “lò sưởi” sẵn có của cơ thể.
Ăn đủ bữa, uống đồ ấm. Bữa ăn có đủ năng lượng giúp sinh nhiệt; cốc nước ấm làm người dễ chịu. Rượu cho cảm giác nóng nhất thời nhưng làm giãn mạch da và mất nhiệt nhanh hơn.
Tất và giày phải khô. Chân ẩm mất nhiệt nhanh gấp nhiều lần chân khô. Người đổ mồ hôi chân nên mang tất dự phòng để thay giữa ngày.
Những cách làm ấm nên tránh
Khi tay chân đã lạnh buốt và tê, cảm giác của da giảm đi. Đây là lúc dễ bị bỏng nhất: hơ tay sát bếp than, đặt chân lên lò sưởi, ngâm chân vào nước quá nóng, đắp túi chườm nóng trực tiếp lên da khi đi ngủ. Người lớn tuổi và người đái tháo đường càng dễ bỏng mà không biết, vì cảm giác nóng ở bàn chân vốn đã kém.
Cách an toàn là làm ấm từ từ: ủ tay vào nách hoặc vào lòng bàn tay kia, ngâm vào nước ấm vừa phải mà người khác thử bằng khuỷu tay thấy dễ chịu, dùng túi sưởi có bọc vải và không để sát da cả đêm. Không chà xát mạnh vùng da đang tê cóng, vì có thể làm tổn thương da và mô bên dưới.
Một thói quen nữa nên bỏ là sưởi bằng bếp than trong phòng kín. Than cháy trong phòng đóng cửa sinh ra khí CO không màu không mùi, đã gây nhiều ca ngộ độc nặng mỗi mùa rét. Nếu cần sưởi, dùng thiết bị điện có chế độ an toàn và giữ phòng thông thoáng.
Người lớn tuổi, người có bệnh mạn tính: lạnh tay chân cần để ý hơn
Ở người cao tuổi, cơ thể sinh nhiệt kém hơn, lớp mỡ dưới da mỏng đi, cảm giác nóng lạnh ở bàn chân cũng giảm. Nhiều cụ không than lạnh dù bàn chân đã lạnh ngắt, hoặc ngược lại than lạnh mà người nhà không để ý. Mùa rét, nên sờ bàn chân, bàn tay của cha mẹ vào buổi sáng và tối, xem có lạnh hơn thường, có đổi màu, có vết xước nào không.
Người đái tháo đường lâu năm có thể bị tổn thương cả dây thần kinh lẫn mạch máu ở chân. Bàn chân vừa kém cảm giác vừa ít máu nuôi thì vết thương nhỏ do giày chật, do túi chườm nóng cũng khó lành. Với nhóm này, thói quen nhìn bàn chân mỗi ngày và đi khám sớm khi có vết loét quan trọng hơn mọi cách làm ấm.
Người có bệnh tim, bệnh thận, người đang dùng nhiều loại thuốc, người nằm lâu một chỗ cũng là những người mà tay chân lạnh kèm thay đổi khác (phù, tím, mệt, khó thở) cần được báo cho bác sĩ đang theo dõi, thay vì chỉ tăng thêm chăn.
Những hiểu lầm hay gặp về lạnh tay chân
“Lạnh tay chân là do máu huyết kém, phải bồi bổ.” Phần lớn trường hợp là phản ứng co mạch bình thường. Tự mua thuốc bổ máu khi chưa xét nghiệm có thể bỏ sót nguyên nhân thật, và bổ sung sắt khi không thiếu sắt không có lợi.
“Uống rượu gừng, xoa rượu cho ấm là tốt.” Rượu làm mất nhiệt nhanh hơn; xoa rượu, dầu nóng lên da đang tê có thể gây kích ứng hoặc bỏng nhẹ mà không biết.
“Đi tất khi ngủ làm máu không lưu thông.” Tất mỏng, khô, không bó thì không cản trở tuần hoàn; chỉ tất cổ chun quá chặt mới để lại vết hằn và nên tránh.
“Lạnh tay chân thì không phải đi khám.” Đúng với đa số, nhưng sai khi lạnh chỉ một bên, đổi màu, đau, có vết loét hoặc xuất hiện đột ngột. Những dấu hiệu này mới là thứ quyết định, không phải cảm giác lạnh.
Khi nào cần đi khám
Nên sắp xếp đi khám khi tay chân lạnh kéo dài cả lúc trời không lạnh; khi chỉ một bên tay hoặc một bên chân lạnh hơn rõ rệt; khi ngón tay đổi màu trắng bệch hoặc tím tái từng cơn; khi có vết loét, vết nứt ở đầu ngón lâu lành; khi đau bắp chân lúc đi bộ và đỡ khi nghỉ; hoặc khi kèm mệt nhiều, da nhợt, sụt cân, sợ lạnh toàn thân. Người đái tháo đường, người hút thuốc lâu năm nên nói rõ điều này với bác sĩ.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay nếu một bàn tay hay một bàn chân đột ngột lạnh, tái nhợt hoặc tím, đau dữ dội, tê và yếu đi: đó có thể là dấu hiệu dòng máu tới chi bị tắc cấp, cần xử trí trong vài giờ. Tương tự, tê hoặc yếu đột ngột một bên kèm méo miệng, nói khó là dấu hiệu nghi đột quỵ.
Trước khi đi khám, ghi lại vài ngày: lạnh ở đâu, một hay hai bên, lúc nào nặng hơn, có đổi màu không, đã làm gì để đỡ. Những ghi chép ngắn này giúp buổi khám đi đúng hướng ngay từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Tay chân lạnh quanh năm có phải do máu kém không?
Không hẳn. Nhiều người có tay chân lạnh quanh năm mà hoàn toàn khoẻ, do thể trạng gầy, ít vận động hay phản ứng co mạch nhạy. Thiếu máu chỉ là một khả năng và cần xét nghiệm máu mới biết. Nếu kèm mệt, da nhợt, hoa mắt thì nên đi khám để kiểm tra.
Ngâm chân nước nóng buổi tối có tốt không?
Ngâm nước ấm vừa phải trong thời gian ngắn giúp dễ chịu và dễ ngủ với nhiều người. Cần thử nhiệt độ bằng khuỷu tay hoặc nhờ người khác thử, nhất là người đái tháo đường hoặc người có bàn chân kém cảm giác, vì dễ bỏng mà không biết. Lau thật khô kẽ ngón sau khi ngâm.
Uống rượu cho ấm người có được không?
Rượu làm giãn mạch ở da nên tạo cảm giác ấm lúc đầu, nhưng chính vì vậy cơ thể mất nhiệt nhanh hơn. Người say trong trời rét còn dễ hạ thân nhiệt mà không nhận ra. Giữ ấm bằng quần áo, đồ uống ấm không cồn và vận động an toàn hơn.
Vì sao phụ nữ hay than lạnh tay chân hơn nam giới?
Các nghiên cứu về cảm nhận nhiệt cho thấy phụ nữ trung bình có khối cơ ít hơn và phản ứng co mạch ngoại vi rõ hơn, nên đầu ngón dễ lạnh hơn ở cùng nhiệt độ phòng. Đây là khác biệt sinh lý, không tự nó là bệnh.
Trẻ nhỏ tay chân lạnh có sao không?
Tay chân trẻ hơi lạnh trong khi bụng, lưng vẫn ấm thường là bình thường. Nên sờ gáy hoặc lưng để biết trẻ có đủ ấm. Đưa trẻ đi khám ngay nếu tay chân lạnh kèm li bì, da tái hoặc nổi vân tím, thở bất thường, bỏ bú hoặc sốt.
Đi găng tay, tất khi ngủ có hại không?
Tất mỏng, khô, không bó chặt giúp nhiều người dễ ngủ hơn và không gây hại. Tránh tất có cổ chun quá chặt để lại vết hằn, tránh tất ẩm, và không dùng túi sưởi đặt sát da suốt đêm.