Phù chân nhẹ vào cuối ngày, nhất là ở mắt cá và mu bàn chân, phần lớn do trọng lực: khi đứng hoặc ngồi lâu, máu và dịch dồn xuống phần thấp nhất của cơ thể, một phần dịch thấm ra mô dưới da. Sáng ngủ dậy chân xẹp lại là dấu hiệu khá trấn an.
Phù cần được quan tâm hơn khi chỉ sưng một bên, khi kèm đau, nóng, đỏ, khi sáng dậy vẫn không xẹp, khi phù lan lên cẳng chân, đùi, hoặc đi cùng khó thở, tăng cân nhanh, tiểu ít. Một số kiểu phù là dấu hiệu cấp cứu.
Bài này giải thích vì sao chân phù, những việc nên làm ở nhà để chân nhẹ hơn, và bảng các kiểu phù nên đi khám, để người đọc biết lúc nào tự chăm là đủ.
Vì sao chân phù: chuyện của trọng lực và bơm cơ
Máu từ chân phải đi ngược lên tim, quãng đường dài và chống lại trọng lực. Hai thứ giúp nó đi lên là các van một chiều trong tĩnh mạch và cơ bắp chân: mỗi lần cơ co, tĩnh mạch nằm giữa các bó cơ bị ép và đẩy máu lên, van đóng lại để máu không chảy ngược. Người ta hay gọi cơ bắp chân là “bơm” của tuần hoàn tĩnh mạch.
Khi đứng yên hay ngồi lâu, bơm này gần như ngừng làm việc. Áp lực trong tĩnh mạch và mao mạch ở cẳng chân tăng lên, đẩy nước từ lòng mạch ra khoảng giữa các tế bào. Lượng dịch đó tích ở chỗ thấp nhất: mắt cá, mu bàn chân. Ấn ngón tay vài giây lên mặt trước xương ống chân hay mắt cá, khi nhấc ra còn lõm một lúc, đó là phù ấn lõm.
Trời nóng làm mạch máu ở da giãn ra, dịch thoát ra mô dễ hơn, nên mùa hè chân phù rõ hơn. Ăn mặn làm cơ thể giữ nước. Ở phụ nữ, nội tiết thay đổi trước kỳ kinh hay khi mang thai cũng làm giữ nước nhiều hơn.
So hai chân là phép kiểm đơn giản nhất
Đứng trước gương hoặc ngồi duỗi hai chân cạnh nhau, nhìn mắt cá, bắp chân, mu bàn chân hai bên. Phù do trọng lực thường gần như đều hai bên. Một bên to hơn rõ, căng hơn, ấm hơn khi sờ là khác biệt đáng chú ý, nên nói ngay với bác sĩ thay vì chờ tự xẹp.
Những nguyên nhân thường gặp và lành tính
Đứng hoặc ngồi lâu. Người bán hàng, thợ may, công nhân đứng máy, nhân viên văn phòng ngồi cả ngày, hành khách đi xe đường dài, chuyến bay dài đều hay thấy giày chật hơn vào buổi chiều.
Thời tiết nóng. Phù do nóng thường ở cả hai chân, đỡ khi vào chỗ mát và nâng chân.
Ăn nhiều muối. Bữa tối nhiều nước chấm, đồ kho mặn, mì gói, đồ ăn chế biến sẵn có thể làm sáng hôm sau chân, mí mắt hơi nặng.
Thay đổi nội tiết. Trước kỳ kinh, khi mang thai, khi dùng một số thuốc có nội tiết, cơ thể có xu hướng giữ nước.
Tác dụng của một số thuốc. Một vài nhóm thuốc huyết áp, thuốc chống viêm, thuốc nội tiết có thể gây phù mắt cá. Nếu phù bắt đầu sau khi dùng thuốc mới, hỏi bác sĩ đã kê, không tự ngừng.
Thừa cân, ít vận động. Cân nặng tăng thêm áp lực lên tĩnh mạch ở chân; ít đi lại làm bơm cơ bắp chân yếu dần.
Việc làm ở nhà để chân nhẹ hơn
Với phù nhẹ, hai bên, xẹp sau một đêm và không kèm dấu hiệu lạ, những việc sau thường giúp chân dễ chịu hơn rõ rệt:
- Nâng chân cao hơn tim khi nghỉ: nằm ngửa, kê chân lên gối hoặc lên thành ghế sofa khoảng mười lăm đến ba mươi phút, vài lần trong ngày nếu có thể.
- Cử động cổ chân khi phải ngồi lâu: gập duỗi bàn chân, xoay cổ chân, kiễng gót lên xuống vài chục lần mỗi giờ để “bật” bơm cơ bắp chân.
- Đi bộ đều đặn mỗi ngày; đi lại vài phút sau mỗi giờ ngồi.
- Bớt mặn nói chung: giảm nước chấm, đồ kho mặn, mì gói, đồ hộp; không cần ăn nhạt tuyệt đối nếu không có chỉ định của bác sĩ.
- Mặc quần áo, tất không bó chặt ở bắp chân, đầu gối; đi giày vừa, có thể nới dây vào buổi chiều.
- Tránh ngồi bắt chéo chân lâu và tránh đứng một chỗ không nhúc nhích.
Tất áp lực (vớ y khoa) giúp ích cho một số người, nhưng có loại không hợp với người có bệnh động mạch chân, bệnh tim hay bệnh da. Nên dùng khi có tư vấn của nhân viên y tế về loại và mức áp lực, không tự mua dùng lâu dài.
Các kiểu phù cần đi khám
Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán mà để biết nên đi khám sớm đến mức nào và kể gì với bác sĩ. Mỗi ô chỉ nêu khả năng; chỉ thăm khám và xét nghiệm mới xác định được.
| Kiểu phù | Có thể liên quan | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Một bên chân sưng, đau, nóng, có khi đỏ, nhất là sau ngồi lâu, nằm lâu, mới mổ, chuyến đi dài | Cục máu đông trong tĩnh mạch sâu | Khám trong ngày; kèm khó thở, đau ngực thì gọi 115 |
| Phù hai chân kèm khó thở khi nằm, phải kê cao gối, mệt, tăng cân nhanh | Vấn đề ở tim | Khám sớm; khó thở tăng nhanh thì cấp cứu |
| Phù quanh mắt buổi sáng, phù chân, nước tiểu nhiều bọt hoặc tiểu ít | Vấn đề ở thận | Khám sớm, xét nghiệm nước tiểu và máu |
| Phù kèm bụng to dần, vàng da, mệt | Vấn đề ở gan | Khám sớm |
| Phù lâu năm, kèm giãn tĩnh mạch nổi ngoằn ngoèo, da cẳng chân thâm sạm | Suy tĩnh mạch mạn tính | Khám chuyên khoa theo hẹn |
| Phù một chỗ đỏ, nóng, đau, có sốt, có vết xước trước đó | Nhiễm trùng da và mô dưới da | Khám trong ngày |
Phụ nữ mang thai có phù đột ngột ở mặt, bàn tay, kèm đau đầu, nhìn mờ, đau vùng trên rốn cần báo bác sĩ sản hoặc đến cơ sở y tế ngay, vì đó có thể là dấu hiệu tiền sản giật.
Phù chân sau chuyến đi dài, sau mổ, khi nằm lâu
Ngồi gần như bất động nhiều giờ trên xe khách, máy bay hay khi nằm viện làm máu ở chân chảy chậm. Đây là một trong những điều kiện để cục máu đông hình thành trong tĩnh mạch sâu ở bắp chân. Phần lớn người đi xa chỉ bị phù nhẹ hai bên và hết sau khi đi lại, nhưng một số ít có huyết khối, hay gặp hơn ở người đã từng bị huyết khối, người mới mổ, người đang dùng thuốc nội tiết, phụ nữ mang thai hoặc mới sinh, người có bệnh ung thư, người béo phì.
Khi đi đường dài, nên đứng dậy đi lại khi có thể, cử động cổ chân thường xuyên lúc ngồi, uống đủ nước, hạn chế rượu. Người có nguy cơ cao nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi về các biện pháp phòng ngừa phù hợp. Người chăm cha mẹ nằm lâu nên giúp cụ cử động cổ chân, đổi tư thế, và để ý bắp chân có sưng một bên hay không.
Điều đáng nhớ: huyết khối tĩnh mạch sâu không phải lúc nào cũng đau rõ. Có khi chỉ là một bên bắp chân căng, nặng, to hơn bên kia. So sánh hai chân là cách đơn giản nhất để phát hiện.
Người đứng bán hàng, công nhân, tài xế: sắp xếp trong ca làm
Với người không thể tránh đứng hay ngồi lâu vì công việc, mục tiêu là cho bơm cơ bắp chân hoạt động xen kẽ trong ca. Người đứng quầy có thể dồn trọng lượng luân phiên hai chân, kê một bục thấp để thỉnh thoảng đặt một chân lên, kiễng gót vài chục lần khi vắng khách, đi lại vài bước mỗi khi có thể. Thảm cao su mềm dưới chỗ đứng cố định giúp đỡ mỏi.
Người ngồi máy may, ngồi văn phòng, lái xe nên để bàn chân chạm sàn hoặc kê chân vừa tầm, không ngồi co chân dưới ghế, đứng dậy vận động sau mỗi khoảng thời gian dài. Tài xế đường dài nên dừng nghỉ, đi bộ quanh xe vài phút. Giày làm việc cần vừa chân cả vào buổi chiều, khi bàn chân đã to hơn buổi sáng một chút.
Về nhà, nằm nghỉ nâng chân mười lăm phút trước khi làm việc nhà thường giúp buổi tối dễ chịu hơn nhiều so với ngồi tiếp trên ghế.
Những thói quen và hiểu lầm nên bỏ
Tự dùng thuốc lợi tiểu cho xẹp chân. Thuốc lợi tiểu làm mất nước và khoáng chất, có thể gây chóng mặt, rối loạn điện giải, và che lấp nguyên nhân thật của phù. Chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định.
Uống thật ít nước cho đỡ phù. Phù do trọng lực không phải do uống nhiều nước. Uống quá ít làm cơ thể mất nước, máu cô đặc hơn, không có lợi. Chỉ hạn chế nước khi bác sĩ dặn với một số bệnh tim, thận.
Đắp lá, bóp rượu, chích lể cho bớt sưng. Không có lợi và có thể gây kích ứng, nhiễm trùng da; quan trọng hơn là làm chậm việc đi khám nếu phù do bệnh.
Xoa bóp mạnh bắp chân đang sưng đau một bên. Nếu có cục máu đông, xoa bóp không giúp gì và không nên làm. Chân sưng đau một bên cần được khám trước.
Chỉ nhìn bàn chân mà không nhìn cả người. Phù kèm khó thở, mệt, tăng cân nhanh hay thay đổi nước tiểu là bức tranh khác hẳn phù sau một ngày đứng bán hàng.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám khi phù không xẹp sau một đêm ngủ, phù ngày càng lan cao, phù mới xuất hiện ở người lớn tuổi hoặc người có bệnh tim, thận, gan; khi phù kèm tăng cân nhanh trong vài ngày, khó thở khi gắng sức hay khi nằm, tiểu ít hoặc nước tiểu nhiều bọt; khi phù bắt đầu sau khi dùng thuốc mới; khi da cẳng chân đổi màu, có vết loét, chảy dịch.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay khi chân sưng đau một bên kèm khó thở đột ngột, đau ngực, ho ra máu, tim đập nhanh, choáng ngất — đó có thể là cục máu đông đã di chuyển lên phổi. Cũng cấp cứu khi khó thở tăng nhanh, phải ngồi dậy mới thở được, hoặc phù mặt, môi, lưỡi đột ngột kèm khó thở.
Chuẩn bị gì khi đi khám vì phù chân
Ghi lại phù bắt đầu từ khi nào, một hay hai bên, xẹp vào buổi sáng không, có đau không; cân nặng vài ngày gần đây; thuốc đang dùng; có khó thở, tiểu ít, nước tiểu bọt không. Có thể chụp ảnh hai chân cùng góc vào sáng và tối để bác sĩ so sánh. Bác sĩ thường khám tim, phổi, bụng, hai chân và có thể chỉ định xét nghiệm máu, nước tiểu hay siêu âm mạch máu tuỳ hướng nghi ngờ.
Câu hỏi thường gặp
Phù chân ấn vào lõm có nguy hiểm không?
Phù ấn lõm chỉ cho biết có dịch tích dưới da, không nói lên nguyên nhân. Phù lõm nhẹ cuối ngày, hai bên, xẹp sau một đêm thường do trọng lực. Phù lõm kéo dài, lan cao hoặc kèm khó thở, tiểu ít cần đi khám.
Nâng chân lên tường có tốt hơn kê gối không?
Cả hai đều giúp dịch trở về tốt nếu chân cao hơn tim. Kê gối thường thoải mái hơn và giữ được lâu hơn. Người có bệnh tim hay khó thở khi nằm thấp nên hỏi bác sĩ trước khi nằm nâng chân lâu.
Bà bầu bị phù chân thì làm sao?
Phù nhẹ hai mắt cá vào cuối thai kỳ khá thường gặp. Nghỉ nâng chân, đi lại nhẹ, nằm nghiêng trái thường giúp đỡ. Phù đột ngột ở mặt, tay, kèm đau đầu, nhìn mờ cần đến cơ sở y tế ngay.
Ngồi máy bay, xe khách lâu bị phù chân có sao không?
Phù nhẹ hai bên sau chuyến đi dài thường hết sau một hai ngày đi lại. Nếu một bên bắp chân sưng, căng, đau hơn bên kia trong những ngày sau chuyến đi thì cần khám sớm để loại trừ huyết khối.
Ăn nhạt hoàn toàn có hết phù không?
Bớt mặn giúp giảm giữ nước, nhưng ăn nhạt tuyệt đối không cần thiết với phù do trọng lực và có thể làm bữa ăn khó duy trì. Người có bệnh tim, thận nên theo đúng mức muối bác sĩ hướng dẫn.
Người già phù chân hai bên mãi không hết có cần đi khám không?
Có. Ở người cao tuổi, phù kéo dài có thể liên quan tim, thận, thuốc đang dùng hoặc suy tĩnh mạch. Nên đi khám để tìm nguyên nhân, mang theo danh sách thuốc đang uống.