Khi trẻ ngã chống tay, hãy cho trẻ ngồi yên, nhìn và so sánh hai tay, chườm lạnh có lót khăn và quan sát trẻ có tự dùng tay đó không. Nghi gãy xương và cần đưa đi khám khi tay biến dạng, sưng nhanh, đau chói khi chạm vào một điểm trên xương, hoặc trẻ giữ tay im, không chịu cầm nắm, khóc khi cử động.
Xương trẻ em mềm và dẻo hơn người lớn, nên có thể gãy kiểu “cành tươi” — nứt cong một bên mà không gãy rời — và trẻ vẫn cử động được phần nào. Vì vậy “còn cử động được” không loại trừ gãy xương. Trong lúc đưa đi khám, cố định tạm tay ở tư thế trẻ thấy dễ chịu nhất; không kéo nắn, không xoa bóp, không bó thuốc.
Vì sao ngã chống tay hay gây chấn thương ở trẻ
Phản xạ tự nhiên khi ngã là duỗi tay ra đỡ. Toàn bộ sức nặng cơ thể dồn xuống bàn tay, qua cổ tay, cẳng tay, khuỷu tay. Ở trẻ, những điểm yếu nhất là đầu dưới xương cẳng tay gần cổ tay, vùng quanh khuỷu tay và xương đòn. Ở đầu các xương dài còn có sụn tăng trưởng, vùng giúp xương dài ra, và vùng này cũng có thể bị tổn thương khi ngã.
Trẻ hay ngã chống tay khi chạy nhảy, trèo cầu trượt, ngã xe đạp, ngã từ giường tầng, từ ghế, chơi nhún lò xo. Phần lớn chỉ là bầm, bong gân nhẹ, khỏi trong vài ngày. Một phần không nhỏ là gãy xương cần được chẩn đoán đúng để liền thẳng, không ảnh hưởng sự phát triển.
Trẻ nhỏ thường không nói rõ đau ở đâu; có trẻ ngã xong vẫn chơi tiếp rồi mới quấy khóc vào buổi tối. Người lớn cần quan sát hành vi hơn là chỉ hỏi “có đau không”.
Vì sao “còn cử động được” không có nghĩa là không gãy
Xương trẻ có lớp màng xương dày và dẻo bao quanh. Khi bị lực bẻ, xương có thể cong và nứt một bên như cành cây non, hoặc phồng lên ở một điểm, trong khi màng xương vẫn giữ các mảnh liền nhau. Trẻ vì thế vẫn cử động ngón và cổ tay được, chỉ đau khi chạm vào. Những kiểu gãy này cần được nhận ra và cố định để xương liền thẳng.
Việc làm ngay sau khi trẻ ngã
Giữ giọng bình tĩnh, vì trẻ đọc nét mặt người lớn để biết mình có đang gặp chuyện nghiêm trọng không. Làm theo thứ tự:
- Xem nhanh toàn thân trước: trẻ có đập đầu không, có tỉnh táo không, có chảy máu, có vết thương khác. Nếu trẻ ngã từ cao, đập đầu, lơ mơ, nôn, gọi 115.
- Cho trẻ ngồi yên trong lòng người lớn, không kéo tay trẻ để đỡ dậy.
- Tháo vòng, đồng hồ, nhẫn ở tay bị đau trước khi sưng.
- Nhìn và so sánh hai tay: hình dạng, sưng, bầm, vết thương hở.
- Chườm lạnh: túi đá hay túi rau đông lạnh bọc khăn mỏng, đặt nhẹ lên chỗ đau khoảng mười lăm phút; không áp đá trực tiếp lên da trẻ.
- Để trẻ tự chọn tư thế tay dễ chịu nhất, đỡ tay bằng gối hoặc khăn gấp.
- Quan sát trong khoảng nửa giờ: trẻ có tự dùng tay đó để với đồ chơi, cầm bánh, chống tay khi đứng dậy không.
Nếu có vết thương hở, che bằng gạc sạch, ép nhẹ cầm máu xung quanh, không ấn mạnh lên chỗ nghi gãy.
Dấu hiệu nghi gãy xương cần đưa đi khám
Không cần đủ hết các dấu hiệu; chỉ một trong số này đã là lý do để đưa trẻ đi khám và có thể chụp phim. Chỉ phim chụp và bác sĩ mới xác định có gãy hay không.
| Dấu hiệu | Ghi chú |
|---|---|
| Tay cong, lệch, gồ lên bất thường so với bên kia | Biến dạng rõ — cố định tạm và đi khám ngay |
| Sưng nhanh trong vài phút đến vài giờ, bầm lan rộng | Sưng quanh khuỷu tay ở trẻ cần được khám sớm |
| Đau chói khi ấn nhẹ vào một điểm trên xương | Khác với đau lan tỏa do bầm phần mềm |
| Trẻ giữ tay im, không chịu cầm nắm, không chịu duỗi hay gập khuỷu | Hành vi “bảo vệ tay” là tín hiệu quan trọng ở trẻ nhỏ |
| Khóc thét khi có người chạm vào hoặc khi cử động tay | |
| Tê, đầu ngón tay trắng, tím, lạnh | Dấu hiệu mạch máu, thần kinh bị ảnh hưởng — đi cấp cứu |
| Đau không giảm hoặc tăng sau một đêm | Kể cả khi ban đầu trông nhẹ |
Nếu đã đưa trẻ đi khám và phim không thấy gãy nhưng trẻ vẫn đau một điểm sau vài ngày, nên tái khám: một số đường gãy nhỏ chỉ rõ trên phim chụp lại.
Ghi lại để kể với bác sĩ
Ghi giờ ngã, trẻ ngã từ đâu xuống, chống tay nào, ngay sau đó trẻ làm gì, đau ở đâu, sưng xuất hiện lúc nào. Chụp ảnh hai tay đặt cạnh nhau nếu thấy lệch hay sưng. Những chi tiết nhỏ này giúp bác sĩ biết cần chụp phim vùng nào.
Cố định tạm trong lúc đưa đi
Mục tiêu của cố định tạm là giữ tay không lắc lư trên đường đi, giảm đau, không phải nắn cho thẳng:
- Để tay ở tư thế trẻ thấy đỡ đau nhất, thường là khuỷu tay gập, cẳng tay áp vào bụng.
- Đặt một tấm bìa cứng, tạp chí cuộn hoặc thước gỗ có lót khăn dọc theo cẳng tay, dài từ quá khuỷu tay đến quá cổ tay nếu được.
- Buộc nhẹ bằng băng, khăn hay dải vải ở hai đầu, tránh buộc ngay chỗ đau, không buộc chặt.
- Dùng một chiếc khăn lớn hoặc khăn quàng làm dây treo tay, đỡ cẳng tay ngang ngực.
- Kiểm tra đầu ngón tay sau khi cố định: hồng, ấm; nếu tím, lạnh, trẻ kêu tê, nới dây buộc ngay.
- Không cho trẻ ăn uống nhiều trước khi đến bệnh viện nếu nghi gãy nặng, vì có thể cần gây mê để nắn.
Nếu không có gì để làm nẹp, chỉ cần đỡ tay trẻ bằng gối hoặc khăn gấp và để trẻ ôm tay vào người. Giữ yên quan trọng hơn dụng cụ.
Những việc không nên làm
Kéo, nắn tay cho thẳng. Có thể làm di lệch thêm, tổn thương mạch máu, thần kinh hay sụn tăng trưởng.
Xoa bóp, bóp dầu, đánh cảm lên chỗ đau. Làm sưng tăng và đau thêm, có thể che mất dấu hiệu biến dạng.
Bó thuốc nam, bó lá, bó bột tự làm. Bó chặt có thể gây thiếu máu nuôi chi, phồng rộp, nhiễm trùng da; gãy xương không được nắn đúng sẽ liền lệch. Nhiều ca biến chứng nặng ở chi xuất phát từ việc bó thuốc thay vì đi khám.
Cố bắt trẻ cử động tay “để xem có gãy không”. Gây đau và có thể làm tổn thương thêm. Quan sát trẻ tự dùng tay là đủ.
Chờ vài ngày cho bớt sưng rồi mới đi khám. Gãy xương ở trẻ liền nhanh; chờ lâu, xương có thể bắt đầu liền ở tư thế lệch.
Theo dõi sau khi bó bột hoặc nẹp
Sau khi trẻ được bó bột hay nẹp ở cơ sở y tế, kiểm tra đầu ngón mỗi vài giờ trong ngày đầu: ngón phải hồng, ấm, cử động được. Ngón sưng tím, lạnh, trẻ khóc đau tăng dần dù đã nâng tay, bột quá chật, có mùi hôi hay ướt — quay lại cơ sở y tế ngay. Không để trẻ nhét đồ vật vào trong bột để gãi.
Kẹp tay, kéo tay đột ngột và các chấn thương tay khác ở trẻ
Trẻ hay bị kẹp tay vào cửa, ngăn kéo, ghế xếp. Sơ cứu tương tự: giải phóng ngón, chườm lạnh, nâng cao, kiểm tra hình dạng, móng, vết thương; đầu ngón dập, móng bật, vết rách cần đưa đi khám.
Một tình huống đặc biệt ở trẻ nhỏ là khi người lớn nắm cổ tay kéo mạnh, nhấc bổng trẻ bằng hai tay, hay đu trẻ. Trẻ đột ngột khóc, giữ cánh tay buông thõng, không chịu dùng tay đó nhưng không sưng nhiều. Đây có thể là trật một phần khớp ở khuỷu tay. Không tự nắn; đưa trẻ đi khám để được xử trí đúng. Cách phòng là nhấc trẻ bằng cách đỡ dưới nách, không kéo, không đu trẻ bằng tay.
Ngã từ xe đạp, ván trượt, nhún lò xo, cầu trượt cao có thể gây chấn thương nặng hơn ngã khi chạy. Mũ bảo hiểm, đồ bảo vệ cổ tay, khuỷu tay, đầu gối và giám sát của người lớn giúp giảm nguy cơ.
Giảm nguy cơ ngã chống tay ở nhà và sân chơi
Không thể và cũng không nên cấm trẻ chạy nhảy; vận động là cần cho sự phát triển. Mục tiêu là bớt những cú ngã nặng:
- Sân chơi có nền mềm như cát, cỏ, thảm cao su dưới cầu trượt, xích đu, khung leo.
- Giường tầng có thanh chắn đủ cao; trẻ nhỏ không ngủ tầng trên.
- Cửa sổ, ban công có chắn; không kê ghế, bàn sát cửa sổ để trẻ trèo.
- Đội mũ và đeo bảo vệ cổ tay, khuỷu tay, đầu gối khi đi xe đạp, ván trượt, giày trượt.
- Nhún lò xo: một trẻ một lượt, có lưới chắn, người lớn trông.
- Sàn nhà khô, không để đồ chơi ngổn ngang ở lối đi, cầu thang có tay vịn và chắn cho trẻ nhỏ.
Dạy trẻ lớn cách ngã an toàn hơn, như co người, lăn tròn khi ngã trong các môn có hướng dẫn, cũng giúp giảm chấn thương tay.
Khi nào phải đi viện hoặc gọi 115
Đưa trẻ đi khám trong ngày khi có dấu hiệu nghi gãy ở bảng trên; khi trẻ không chịu dùng tay sau khoảng nửa giờ quan sát; khi sưng quanh khuỷu tay; khi bị kéo tay rồi không dùng tay đó; khi đau tăng sau một đêm; hoặc khi người lớn không chắc chắn.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay khi tay biến dạng nặng hoặc có xương lộ ra ngoài vết thương; khi đầu ngón tay tím, trắng, lạnh, trẻ kêu tê hoặc không cử động được ngón; khi trẻ ngã từ cao, đập đầu, lơ mơ, nôn, co giật; hoặc khi có nhiều chấn thương cùng lúc.
Khi đến nơi, kể rõ giờ ngã, ngã từ độ cao bao nhiêu, trẻ đã ăn uống gì sau đó, đã chườm, cố định thế nào. Bài viết là thông tin sơ cứu ban đầu phổ thông, không thay khoá huấn luyện sơ cấp cứu và không thay việc khám của nhân viên y tế.
Giúp trẻ bớt sợ khi đi khám
Nói với trẻ sự thật một cách đơn giản: bác sĩ sẽ xem tay, có thể chụp ảnh xương bằng máy, không đau, chỉ cần ngồi yên một chút. Mang theo món đồ chơi trẻ thích. Người lớn đi cùng nên bình tĩnh; trẻ cảm nhận được nỗi lo của người lớn rất nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ ngã chống tay vẫn chơi bình thường có cần đi khám không?
Nếu trẻ dùng tay tự nhiên, không sưng, không đau chói ở một điểm, có thể theo dõi tại nhà. Nếu tối hoặc sáng hôm sau trẻ đau hơn, sưng thêm, không chịu dùng tay, nên đưa đi khám.
Gãy xương cành tươi có cần bó bột không?
Cách điều trị do bác sĩ quyết định sau khi xem phim: có ca chỉ cần nẹp, có ca cần bó bột, có ca phải nắn chỉnh. Điều quan trọng là được khám sớm để xương liền đúng.
Có nên chụp phim cho trẻ khi chỉ bị sưng nhẹ?
Bác sĩ sẽ cân nhắc dựa trên vị trí đau, mức sưng và cách trẻ dùng tay. Không phải mọi va chạm đều cần chụp, nhưng đau chói một điểm, sưng quanh khuỷu tay hay trẻ không chịu dùng tay là những lý do thường gặp để chụp.
Trẻ bị kéo tay rồi không chịu giơ tay lên là sao?
Có thể là trật một phần khớp ở khuỷu tay, hay gặp ở trẻ nhỏ khi bị kéo hoặc nhấc bổng bằng tay. Không tự nắn hay xoa bóp; đưa trẻ đi khám để nhân viên y tế đánh giá và xử trí.
Đắp lá, bó thuốc cho trẻ bị gãy tay có được không?
Không nên. Bó chặt có thể gây thiếu máu nuôi tay, tổn thương da, và gãy xương không được nắn đúng sẽ liền lệch. Hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế để được chụp phim và điều trị.
Làm sao giảm nguy cơ trẻ ngã chống tay gãy xương?
Giám sát khi trẻ chơi ở chỗ cao, chọn sân chơi có nền mềm, cho trẻ đội mũ và đeo đồ bảo vệ khi đi xe đạp, ván trượt; giường tầng có thanh chắn, không cho trẻ nhỏ ngủ tầng trên.