Tê tay khi lái xe máy đường dài thường do ba thứ cộng lại: rung từ động cơ và mặt đường truyền liên tục vào bàn tay, bàn tay nắm tay lái chặt trong nhiều giờ, và cổ tay gập hoặc phải đỡ một phần trọng lượng thân người. Dây thần kinh và mạch máu nhỏ ở bàn tay bị kích thích, đè ép, nên ngón tay tê, châm chích, có khi mất cảm giác ở đầu ngón; phần lớn hết sau khi dừng xe nghỉ vài phút.
Chỉnh tư thế ngồi và tay lái, nắm lái nhẹ tay hơn, dùng găng phù hợp và dừng nghỉ đều đặn là những cách giảm tê hiệu quả. Bài này đi qua từng điều, và nói rõ khi nào tê tay không còn là chuyện xe cộ mà nên đi khám. Đi xe đạp thể thao là một chủ đề riêng, không bàn ở đây.
Vì sao lái xe máy lâu lại tê tay
Khi xe chạy, động cơ và mặt đường tạo ra rung động truyền qua tay lái vào lòng bàn tay. Rung kéo dài kích thích các đầu dây thần kinh cảm giác và làm co các mạch máu nhỏ ở ngón tay, nên sau một quãng đường dài, đầu ngón tay có thể tê rần, kém nhạy, lạnh. Đường xấu, ổ gà, xe cũ, giảm xóc kém, tay lái không có cao su giảm chấn làm rung mạnh hơn.
Thứ hai là lực nắm. Tay phải giữ ga ở một độ mở cố định, tay trái giữ lái và bóp côn hoặc phanh, cả hai bàn tay nắm liên tục hàng giờ. Nhiều người nắm chặt hơn mức cần, nhất là khi căng thẳng ở đường đông, đường đèo. Cơ bàn tay và cẳng tay gồng lâu làm mỏi, và áp lực của tay lái lên một vùng nhỏ của lòng bàn tay có thể đè lên dây thần kinh đi qua đó.
Thứ ba là tư thế cổ tay. Xe có tay lái thấp hoặc ở xa khiến người lái chồm về phía trước, dồn một phần trọng lượng lên cổ tay đang gập ngửa; tay ga xoay ở vị trí cổ tay gập xuống cũng làm áp lực trong ống cổ tay tăng. Lạnh, gió, mưa làm tình trạng nặng thêm vì mạch máu ngón tay co lại.
Các yếu tố gây tê và cách chỉnh
Bảng dưới gom các yếu tố hay gặp và điều có thể chỉnh. Mỗi người, mỗi xe một khác, nên thử từng điểm:
| Yếu tố | Dấu hiệu | Cách chỉnh |
|---|---|---|
| Nắm tay lái quá chặt | Khớp ngón trắng bệch, cẳng tay căng cứng | Nắm vừa đủ giữ, thả lỏng ngón khi đường thẳng, phẳng |
| Cổ tay gập khi giữ ga | Mu cổ tay căng, mỏi phía trên | Đặt tay lên tay ga sao cho khi giữ ga, cổ tay gần thẳng |
| Chồm người, dồn trọng lượng lên tay | Mỏi vai, cổ tay ngửa nhiều | Ngồi lùi lại, lưng thẳng tự nhiên, dùng chân và thân giữ người |
| Rung mạnh | Tê đầu ngón nhanh sau khi chạy | Kiểm tra giảm xóc, cao su tay lái, lốp; giảm tốc độ đường xấu |
| Lạnh, gió | Ngón tay lạnh, tái, tê | Găng giữ ấm, chắn gió tay lái nếu phù hợp |
| Chạy liền nhiều giờ | Tê tăng dần theo thời gian | Dừng nghỉ theo nhịp, cử động tay khi nghỉ |
Những chỉnh sửa kỹ thuật như thay cao su tay lái, chỉnh giảm xóc, chỉnh vị trí tay phanh nên nhờ thợ sửa xe có kinh nghiệm thực hiện, không tự tháo lắp các bộ phận liên quan tới phanh.
Nắm lái và tư thế ngồi
Nắm vừa đủ, không siết. Trên đoạn đường thẳng, phẳng, bàn tay có thể nắm nhẹ hơn nhiều so với lúc vào cua hay qua đường xấu. Thỉnh thoảng thả lỏng từng ngón một khi an toàn, vẫn giữ tay trên lái.
Đổi vị trí nắm. Dịch tay một chút trên tay lái để áp lực rơi vào vùng khác của lòng bàn tay, tránh đè mãi một điểm.
Thả tay ga khi có thể. Trên những đoạn xuống dốc thoải, khi chờ đèn đỏ, khi dừng chờ, nhả hẳn tay ga và thả lỏng bàn tay phải. Những quãng ngắn này cộng lại giúp cơ cẳng tay đỡ gồng suốt cả chặng.
Cổ tay gần thẳng. Khi giữ ga, cổ tay nên ở gần tư thế trung tính thay vì gập hẳn xuống. Có thể đặt tay lên tay ga ở vị trí sao cho khi ga mở vừa đi đường, cổ tay thẳng.
Ngồi đúng chỗ trên yên. Ngồi đủ sâu, lưng thẳng tự nhiên, khuỷu tay hơi chùng, không duỗi thẳng cứng. Hai đùi kẹp nhẹ thân xe giúp giữ người, bớt dồn trọng lượng lên tay.
Đặt chân đúng chỗ. Bàn chân trên gác chân chắc chắn giúp thân người ổn định, đỡ cho tay. Xe chở nặng, chở người phía sau làm thay đổi tư thế, nên chỉnh cách ngồi cho phù hợp.
Găng tay và đồ đi đường
Găng tay phù hợp vừa giảm rung, vừa giữ ấm, vừa bảo vệ tay khi ngã. Khi chọn găng đi xe máy đường dài, chú ý:
- Lòng bàn tay có đệm mỏng hoặc vật liệu giảm chấn ở vùng tì lên tay lái.
- Vừa tay, không quá chật làm cản tuần hoàn, không quá rộng làm trượt và phải nắm chặt hơn.
- Bám tốt, không làm mất cảm giác ở tay phanh, tay côn; thử bóp phanh khi đeo trước khi đi xa.
- Mùa lạnh, đi sớm hoặc đi vùng núi: chọn găng giữ ấm, chắn gió.
- Mùa mưa: găng chống nước hoặc mang găng dự phòng để thay khi găng ướt, vì tay ướt lạnh tê nhanh hơn.
- Có phần bảo vệ mu tay, lòng tay chống mài mòn giúp giảm tổn thương khi ngã.
Ngoài găng, áo khoác chắn gió, mũ bảo hiểm đạt chuẩn và giày kín mũi là trang phục cơ bản cho chuyến đi xa. Tuân thủ quy định giao thông hiện hành về mũ bảo hiểm và tốc độ.
Nhịp nghỉ trên đường dài
Không có tư thế hay găng nào thay được việc nghỉ. Một số gợi ý hay được người đi xa áp dụng:
- Lên kế hoạch chặng đường có các điểm dừng nghỉ an toàn, thường sau khoảng một đến hai giờ chạy tuỳ sức và điều kiện đường.
- Khi dừng, tắt máy, xuống xe, đi lại vài phút.
- Thả lỏng hai tay, lắc nhẹ, xoè nắm các ngón vài lần, xoay cổ tay nhẹ nhàng.
- Uống nước, ăn nhẹ; mệt và đói làm phản xạ chậm, tay dễ siết lái hơn.
- Nếu tay tê không hết sau khi nghỉ, kéo dài thời gian nghỉ trước khi đi tiếp.
- Không dùng điện thoại khi đang lái; nếu cần xem bản đồ, dừng hẳn xe ở nơi an toàn.
Đi xe máy đường dài khi đang mệt, buồn ngủ, sau khi uống rượu bia là nguy hiểm cho chính mình và người khác. Tay tê, phản xạ chậm làm khả năng xử lý tình huống kém đi.
Trước chuyến đi xa, ngủ đủ đêm hôm trước và tránh xuất phát vào giờ cao điểm nắng nóng hay đêm khuya cũng là cách giúp đôi tay và cả cơ thể bớt căng thẳng suốt hành trình.
Chở hàng, chở người: khi tay phải gánh thêm
Xe chở nặng phía sau làm đầu xe nhẹ đi, tay lái nhạy và chòng chành hơn, nên người lái thường vô thức nắm chặt tay lái hơn để giữ xe. Hàng cồng kềnh còn làm xe khó giữ thăng bằng khi đi chậm, khi qua đường xấu, buộc cổ tay và cẳng tay liên tục ghì lái. Sau một ngày giao hàng nặng, tay mỏi và tê hơn hẳn ngày chở nhẹ.
Chở người phía sau, nhất là trẻ nhỏ ngồi phía trước giữa hai tay lái, làm người lái phải khuỳnh tay, cổ tay ở tư thế lệch, và không thể dịch người để thay đổi tư thế. Những chuyến đi xa cả gia đình trên một chiếc xe máy vào dịp lễ tết là lúc tay chịu tải lớn nhất trong năm.
Cách giảm tải là xếp hàng gọn, thấp, cân hai bên, buộc chắc để không xê dịch; không chở quá tải trọng xe và quy định giao thông hiện hành; chia chặng ngắn hơn và nghỉ nhiều hơn khi chở nặng; đi chậm lại ở đường xấu. Với trẻ nhỏ, chỗ ngồi an toàn và mũ bảo hiểm cho trẻ đúng cỡ là điều kiện bắt buộc trước khi bàn tới chuyện tay mỏi.
Người đi xe máy hằng ngày vì công việc
Người giao hàng, xe ôm, nhân viên thị trường có thể ngồi trên xe nhiều giờ mỗi ngày, quanh năm. Tê tay của họ không chỉ là chuyện một chuyến đi xa mà là tải lặp lại hằng ngày. Với nhóm này, giữ xe trong tình trạng tốt về giảm xóc, cao su tay lái, lốp có ý nghĩa với đôi tay nhiều hơn người ta nghĩ, vì xe càng rung thì tay càng chịu tải.
Chia ca chạy thành các quãng có nghỉ, tận dụng lúc chờ đơn để xuống xe, thả lỏng tay. Điện thoại nhận đơn nên gắn trên giá cố định để tay không phải cầm máy trong lúc lái. Găng tay nên có hai đôi để thay khi một đôi ướt mồ hôi hoặc mưa.
Nếu ngoài giờ chạy xe còn làm thêm việc dùng tay nhiều như bốc xếp hàng, gõ máy tính, tải lên tay cộng dồn. Khi tê tay bắt đầu xuất hiện cả lúc không đi xe, đó là dấu hiệu nên đi khám sớm, không nên chờ.
Một thói quen nhỏ đáng giữ là để ý xem tê tay xuất hiện sau bao lâu chạy xe, ở ngón nào, mất bao lâu thì hết. Ghi lại vài tuần sẽ thấy rõ tình trạng đang ổn định hay nặng dần, và là thông tin rất có ích khi đi khám.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám khi tê tay không hết sau khi nghỉ, hoặc kéo dài sang ngày hôm sau; khi tê cả lúc không đi xe, nhất là về đêm làm thức giấc; khi tê ở ngón cái, trỏ, giữa hoặc ở ngón út, ngón nhẫn lặp đi lặp lại; khi bàn tay yếu, hay đánh rơi đồ, khó cài cúc áo; khi ngón tay trắng bệch rồi tím, đỏ khi gặp lạnh; khi đau cổ, vai lan xuống tay kèm tê. Tê tay có thể bắt nguồn từ cổ, khuỷu hay cổ tay, và cần bác sĩ khám để xác định.
Gọi 115 ngay khi tê hoặc yếu tay đột ngột ở một bên, kèm méo miệng, nói khó, yếu chân cùng bên, nhìn mờ, chóng mặt: nghi đột quỵ, dừng xe ngay nơi an toàn và gọi cấp cứu. Sau va chạm, ngã xe mà tay sưng biến dạng, đau dữ dội, không cử động được, hay tê yếu cả hai tay kèm đau cổ, cần cấp cứu và không tự di chuyển người bị nạn nếu nghi chấn thương cột sống cổ.
Câu hỏi thường gặp
Tê tay khi đi xe máy có phải là bệnh không?
Tê thoáng qua, hết sau khi nghỉ vài phút thường là phản ứng của dây thần kinh và mạch máu với rung và đè ép, chưa phải bệnh. Tê kéo dài, tê cả khi không đi xe, kèm yếu tay thì cần đi khám.
Xe tay ga có đỡ tê tay hơn xe số không?
Mỗi loại xe có đặc điểm rung và tư thế lái khác nhau. Xe số đòi hỏi bóp côn, xe tay ga thì không, nhưng tê tay phụ thuộc nhiều hơn vào rung, tư thế và thời gian chạy. Xe được bảo dưỡng tốt, tư thế phù hợp quan trọng hơn loại xe.
Bọc thêm lớp đệm vào tay lái có giúp không?
Một số người thấy đỡ tê khi dùng bọc tay lái có đệm vừa phải. Tuy nhiên bọc quá dày làm tay nắm khó, phải siết chặt hơn và có thể ảnh hưởng thao tác phanh. Nên nhờ thợ có kinh nghiệm tư vấn.
Người có hội chứng ống cổ tay có nên đi xe máy xa không?
Nên hỏi bác sĩ đang theo dõi. Thường cần giảm thời gian chạy liên tục, nghỉ nhiều hơn, chú ý tư thế cổ tay và dùng găng giảm chấn. Nếu tê, yếu tay ảnh hưởng tới khả năng bóp phanh, không nên tự lái đường dài.
Tay tê do lạnh khi đi xe buổi sáng sớm có nguy hiểm không?
Tay lạnh, tê làm thao tác phanh, ga kém chính xác, nên ảnh hưởng an toàn. Găng giữ ấm và dừng làm ấm tay khi cần là việc nên làm. Ngón tay trắng bệch, đau, lâu ấm lại nên được khám.