Dùng máy cầm tay rung mạnh như máy khoan bê tông, máy đục, máy cắt cỏ, máy mài, máy đầm, máy cưa xích thường xuyên trong nhiều tháng, nhiều năm có thể làm tổn thương mạch máu nhỏ, dây thần kinh và cơ ở bàn tay, cánh tay. Biểu hiện hay gặp là tê, châm chích ngón tay, giảm cảm giác và khéo léo, và ở một số người là những cơn ngón tay trắng bệch khi gặp lạnh. Tình trạng này được biết đến trong y học lao động với tên hội chứng rung bàn tay cánh tay.
Điều đáng lưu ý là tổn thương thường tiến triển chậm, giai đoạn đầu dễ bị coi là mỏi tay thông thường, và khi đã nặng thì có thể khó hồi phục hoàn toàn. Vì vậy phòng ngừa và phát hiện sớm có ý nghĩa lớn. Bài này giải thích cơ chế, các nguyên tắc giảm phơi nhiễm rung theo hướng dẫn an toàn lao động phổ biến, và những dấu hiệu cần đi khám. Quy định cụ thể về giới hạn phơi nhiễm nên kiểm theo văn bản hiện hành.
Rung làm gì với bàn tay
Khi cầm một chiếc máy đang rung, năng lượng rung truyền qua tay cầm vào da, mô mềm, mạch máu và dây thần kinh của bàn tay, rồi lên cẳng tay. Một vài phút thì không sao, nhưng tiếp xúc lặp lại hằng ngày qua nhiều năm có thể gây ba nhóm tổn thương.
Mạch máu: rung làm các mạch máu nhỏ ở ngón tay co thắt và lâu dần thay đổi cấu trúc thành mạch. Biểu hiện là những cơn ngón tay trắng bệch từng đoạn hoặc cả ngón, thường xuất hiện khi gặp lạnh, kéo dài vài phút đến cả giờ, rồi tím, đỏ, đau buốt khi máu chảy lại. Ban đầu chỉ ở đầu một vài ngón, về sau có thể lan rộng và xuất hiện thường xuyên hơn.
Thần kinh: tê, châm chích, giảm cảm giác nóng lạnh, giảm cảm giác sờ mó ở đầu ngón, vụng về khi cài cúc áo, nhặt vật nhỏ. Cơ, xương khớp: giảm sức nắm, đau cơ cẳng tay, và rung kết hợp với nắm chặt có thể góp phần vào các vấn đề ở cổ tay, khuỷu tay. Người dùng máy rung cũng có nguy cơ cao hơn với một số tình trạng chèn ép thần kinh ở cổ tay.
Những yếu tố quyết định mức phơi nhiễm rung
Không phải cứ dùng máy là bị. Mức nguy cơ phụ thuộc vào nhiều yếu tố, và mỗi yếu tố đều là chỗ có thể can thiệp:
| Yếu tố | Làm nguy cơ tăng khi | Hướng giảm |
|---|---|---|
| Độ rung của máy | Máy cũ, mòn, lưỡi cùn, mất cân bằng | Chọn máy có độ rung thấp hơn, bảo dưỡng, thay lưỡi |
| Thời gian dùng mỗi ngày | Dùng liên tục nhiều giờ | Giới hạn thời gian, chia ca, xoay vòng người |
| Số năm làm nghề | Nhiều năm liên tục | Phát hiện sớm qua theo dõi sức khoẻ |
| Lực nắm và ấn | Nắm chặt, tì người ấn máy | Để máy làm việc, dùng giá đỡ, tay cầm phụ |
| Nhiệt độ | Làm việc lạnh, tay ướt | Giữ tay ấm, khô; nghỉ làm ấm |
| Hút thuốc lá | Có hút thuốc | Hút thuốc làm co mạch, nên bỏ |
Các tài liệu an toàn lao động quốc tế thường mô tả phơi nhiễm rung theo cả độ rung của máy lẫn thời gian dùng trong ngày; giảm một trong hai đều giảm tổng phơi nhiễm. Nhà sản xuất thường công bố mức rung của máy trong tài liệu đi kèm, có thể dùng để so sánh khi chọn mua.
Chọn và bảo dưỡng máy
Chọn đúng máy cho đúng việc. Máy quá nhỏ so với việc phải dùng lâu hơn, ấn mạnh hơn. Máy quá lớn khó cầm, mỏi. Hỏi người bán hoặc tài liệu của nhà sản xuất về mức rung và công dụng.
Ưu tiên máy có hệ thống giảm rung. Nhiều loại máy có tay cầm giảm chấn hoặc cơ cấu cân bằng giúp giảm rung truyền vào tay.
Giữ lưỡi, mũi khoan sắc. Lưỡi cùn làm máy rung nhiều hơn, việc lâu xong hơn, người dùng phải ấn mạnh hơn: cả ba đều tăng phơi nhiễm.
Bảo dưỡng định kỳ. Ổ trục mòn, bộ phận lỏng, máy mất cân bằng đều làm rung tăng lên theo thời gian. Bảo dưỡng theo hướng dẫn của nhà sản xuất, do người có chuyên môn thực hiện.
Kiểm tra máy trước mỗi ca. Nghe tiếng máy, cảm nhận độ rung khi chạy không tải: máy rung bất thường, kêu lạ, tay cầm lỏng là dấu hiệu cần dừng lại kiểm tra. Ghi chép đơn giản về lần thay lưỡi, lần bảo dưỡng gần nhất giúp không bỏ sót.
Cân nhắc cách làm không cần máy rung. Một số việc có thể làm bằng phương pháp khác, máy có điều khiển từ xa, máy gắn trên giá, giảm thời gian tay phải cầm máy.
Thói quen khi dùng máy rung
Ngoài máy móc, cách người dùng làm việc cũng ảnh hưởng nhiều tới lượng rung tay nhận vào:
- Nắm máy vừa đủ chắc để điều khiển an toàn, không siết chặt hơn mức cần.
- Để máy tự làm việc, không tì cả người ấn mạnh máy vào vật liệu.
- Dùng tay cầm phụ đúng vị trí theo hướng dẫn, để chia lực cho hai tay.
- Chia việc thành các quãng ngắn, xen kẽ với việc không dùng máy rung.
- Giữ ấm tay và cơ thể khi làm việc trời lạnh, mưa; thay găng khi găng ướt.
- Trong giờ nghỉ, thả lỏng tay, xoa ấm, cử động nhẹ các ngón.
- Không hút thuốc lá, vì thuốc lá làm co mạch máu và làm nặng thêm ảnh hưởng của rung lên tuần hoàn ngón tay.
Luôn dùng đầy đủ đồ bảo hộ khác theo yêu cầu của công việc như kính, chụp tai, khẩu trang, giày bảo hộ, theo quy định an toàn lao động hiện hành.
Găng chống rung: giúp được gì và không giúp được gì
Trên thị trường có các loại găng quảng cáo là chống rung. Các hướng dẫn an toàn lao động thường thận trọng với loại găng này: chúng có thể giảm được một phần rung ở một số dải tần, nhưng với nhiều loại máy, mức giảm không đáng kể, thậm chí có trường hợp làm tăng rung ở một số tần số. Găng quá dày còn làm tay vụng, phải nắm chặt hơn, tức là tăng một yếu tố nguy cơ khác.
Điều găng làm tốt là giữ cho tay ấm và khô, và đó là lợi ích thật sự, vì lạnh và ẩm làm tình trạng co mạch ở ngón tay nặng hơn. Vì vậy găng nên được xem là một phần hỗ trợ, không phải biện pháp chính. Biện pháp chính vẫn là giảm độ rung của máy và giảm thời gian tiếp xúc.
Khi chọn găng cho người dùng máy rung, chú ý găng vừa tay, giữ ấm, bám tốt, không quá dày; có găng dự phòng để thay khi ướt.
Người làm tự do, thợ nhỏ và người dùng máy ở nhà
Ở các công trình lớn, việc đánh giá rủi ro rung, giới hạn thời gian và theo dõi sức khoẻ thường do đơn vị sử dụng lao động tổ chức theo quy định. Nhưng rất nhiều thợ xây, thợ sửa nhà, thợ cơ khí nhỏ, người cắt cỏ thuê, người làm vườn làm việc tự do, không có ai tính giúp họ đã dùng máy bao nhiêu giờ mỗi ngày. Họ cũng là những người hay dùng máy cũ, lưỡi cùn vì tiết kiệm chi phí.
Với nhóm này, vài nguyên tắc tự áp dụng là: biết máy nào rung mạnh nhất trong bộ đồ nghề và giới hạn thời gian dùng máy đó; giữ máy và lưỡi trong tình trạng tốt; không làm liền cả ngày với máy rung mà xen kẽ việc khác; và để ý các dấu hiệu sớm ở ngón tay.
Người dùng máy khoan, máy cắt cỏ ở nhà vài giờ mỗi tháng có nguy cơ thấp hơn nhiều so với người làm nghề. Tuy vậy, cảm giác tê rần sau một buổi dùng máy là tín hiệu tay đã nhận đủ rung trong ngày, nên dừng lại và làm tiếp hôm khác.
Dấu hiệu sớm cần để ý
Hội chứng rung thường đến từ từ, và những dấu hiệu sớm hay bị bỏ qua vì chúng xuất hiện rồi biến mất. Nên để ý khi: ngón tay tê, châm chích kéo dài hơn khoảng thời gian ngắn sau khi ngừng dùng máy; tê xuất hiện cả lúc không làm việc, nhất là về đêm; đầu ngón tay trắng bệch khi trời lạnh, khi tắm nước lạnh, khi rửa xe; khó nhặt vật nhỏ, khó cài cúc, cảm giác tay vụng hơn trước; cầm vật nóng lạnh mà cảm giác kém.
Những dấu hiệu này không chắc chắn là do rung, vì nhiều bệnh khác cũng gây tê và trắng ngón tay. Nhưng ở người dùng máy rung thường xuyên, chúng là lý do để giảm phơi nhiễm ngay và đi khám. Ghi lại thời điểm xuất hiện, ngón nào bị, kéo dài bao lâu, và loại máy, thời gian dùng mỗi ngày sẽ giúp bác sĩ đánh giá.
Một cách tự kiểm tra đơn giản người làm nghề hay được khuyên là để ý tay mình vào mùa lạnh hoặc sau khi rửa tay nước lạnh: nếu thấy đầu một vài ngón trắng nhợt có ranh giới rõ với phần còn lại của ngón, kéo dài vài phút rồi đỏ lại, hãy chụp ảnh lúc đó. Bức ảnh ấy giúp bác sĩ nhiều hơn mọi lời mô tả, vì khi đến khám thì ngón tay thường đã trở lại bình thường.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám khi có các cơn ngón tay trắng bệch hoặc tím tái khi gặp lạnh; khi tê, châm chích ngón tay kéo dài hoặc xuất hiện cả lúc nghỉ; khi giảm cảm giác, giảm khéo léo, giảm sức nắm; khi đau cổ tay, khuỷu tay kéo dài. Người làm nghề dùng máy rung nên hỏi về khám sức khoẻ định kỳ và khám phát hiện bệnh nghề nghiệp theo quy định hiện hành; bác sĩ có thể cần biết chi tiết về công việc để đánh giá.
Phát hiện sớm có ý nghĩa vì ở giai đoạn đầu, giảm hoặc ngừng phơi nhiễm rung có thể giúp triệu chứng không nặng thêm; ở giai đoạn muộn, tổn thương có thể kéo dài dù đã đổi việc.
Đi cấp cứu ngay khi một ngón tay trắng bệch hoặc tím đen không hồng trở lại sau khi đã làm ấm, đau dữ dội, xuất hiện vết loét hoặc vùng da sậm màu ở đầu ngón. Gọi 115 khi bị máy cắt vào tay gây chảy máu nhiều, đứt rời ngón, tay bị cuốn vào máy, hoặc tê yếu tay đột ngột một bên kèm méo miệng, nói khó.
Câu hỏi thường gặp
Ngón tay trắng bệch khi lạnh có phải do máy rung không?
Có thể, nếu bạn dùng máy rung thường xuyên. Nhưng ngón tay trắng khi lạnh còn gặp ở hiện tượng Raynaud không liên quan công việc và ở một số bệnh khác. Cần bác sĩ khám để phân biệt; hãy kể rõ công việc và loại máy đang dùng.
Đã bị tê tay do rung thì có hết không?
Ở giai đoạn sớm, giảm hoặc ngừng tiếp xúc rung có thể giúp triệu chứng đỡ hoặc không nặng thêm. Khi đã kéo dài nhiều năm, tổn thương có thể khó hồi phục hoàn toàn. Vì vậy nên đi khám ngay khi có dấu hiệu sớm.
Máy chạy pin có ít rung hơn máy chạy xăng không?
Không phải lúc nào cũng vậy. Mức rung phụ thuộc vào thiết kế, công suất, loại việc và tình trạng máy. Nên xem mức rung nhà sản xuất công bố và thử cầm máy trước khi mua nếu có thể.
Có nên đeo hai lớp găng để giảm rung?
Đeo hai lớp găng làm tay vụng, phải nắm chặt hơn và thường không giảm rung đáng kể. Một đôi găng vừa tay, giữ ấm, khô ráo thường hợp lý hơn. Giảm thời gian dùng máy vẫn là biện pháp chính.
Người lớn tuổi dùng máy cắt cỏ ở nhà có sao không?
Dùng vài giờ mỗi tháng thường ít rủi ro. Tuy nhiên người lớn tuổi, người có bệnh mạch máu, đái tháo đường nên dùng máy trong thời gian ngắn, nghỉ nhiều, giữ ấm tay, và dừng ngay khi tay tê. Nên nhờ người khác hoặc thuê dịch vụ cho diện tích lớn.