Ở những nghề phải lặp một động tác bằng tay hàng nghìn lần mỗi ca như may, cắt tóc, làm móng, đóng gói, thu ngân, chế biến thực phẩm, đau cổ tay và ngón tay thường đến từ sự kết hợp của bốn yếu tố: lặp lại nhanh, dùng lực, tư thế cổ tay lệch, và thiếu thời gian nghỉ. Giảm được yếu tố nào thì tải lên tay giảm theo, và cách đáng làm trước tiên thường là thay đổi dụng cụ, chiều cao chỗ làm, nhịp ca, chứ không phải chỉ dặn người lao động cố gắng chú ý.
Bài này dành cho người lao động và chủ cơ sở nhỏ: nhận ra các yếu tố gây quá tải ở từng loại việc, những điều chỉnh có thể làm ngay, vai trò của nghỉ ngắn và xoay vòng việc, và dấu hiệu cho thấy cần đi khám. Quy định an toàn vệ sinh lao động cụ thể nên được kiểm theo văn bản hiện hành và hướng dẫn của cơ quan quản lý.
Bốn yếu tố làm tay quá tải
Các nghiên cứu về rối loạn cơ xương liên quan đến công việc nhiều năm nay đều chỉ ra một nhóm yếu tố chung. Lặp lại: cùng một nhóm cơ, gân làm cùng một việc hàng nghìn lần mỗi ca, không có thời gian hồi phục giữa các lần. Lực: bóp kéo cắt vải dày, ấn dập ghim, siết túi, nắm dao chặt, nhất là khi dùng các ngón chụm như véo thay vì cả bàn tay nắm.
Tư thế: cổ tay gập, ngửa hoặc lệch sang bên khi làm việc, tay nâng cao ngang vai, khuỷu tay chìa ra xa thân. Bàn làm việc quá cao hay quá thấp so với người làm là nguyên nhân hay gặp nhất của tư thế xấu. Thiếu nghỉ: ca dài, làm theo sản phẩm, chạy đơn gấp cuối năm khiến những quãng nghỉ ngắn bị bỏ qua.
Ngoài bốn yếu tố chính, rung từ máy móc, nhiệt độ lạnh như ở kho đông lạnh, chế biến hải sản, găng tay không vừa, và căng thẳng tâm lý trong công việc cũng góp phần. Hiếm khi chỉ một yếu tố gây đau; thường là vài yếu tố cộng lại. Vì vậy cách sửa hiệu quả cũng là sửa nhiều chỗ một lúc.
Từng nghề: động tác gây tải và điều chỉnh gợi ý
Bảng dưới gợi ý một số điều chỉnh thường được áp dụng. Mỗi nơi làm có điều kiện khác nhau, nên cần thử và điều chỉnh tại chỗ:
| Nghề | Động tác gây tải hay gặp | Điều chỉnh gợi ý |
|---|---|---|
| May mặc | Cổ tay gập khi đẩy vải, cắt chỉ bằng kéo nhỏ liên tục, vai nhô | Chỉnh chiều cao ghế và bàn máy, kéo cắt chỉ có lò xo, đổi tay cắt |
| Cắt tóc, làm tóc | Tay nâng cao ngang vai, kéo cầm chặt, xoay cổ tay | Ghế khách nâng hạ được, kéo vừa tay và sắc, đổi tư thế đứng |
| Làm móng | Ngón chụm cầm dụng cụ nhỏ lâu, cổ tay gập, cúi người | Bàn đủ cao, đệm kê cẳng tay, dụng cụ có tay cầm to hơn |
| Đóng gói, dán thùng | Kéo băng dính, gấp thùng, ấn dập liên tục | Dụng cụ cắt băng dính có tay cầm, bàn làm đúng độ cao, xoay vòng việc |
| Thu ngân | Xoay cổ tay quét mã, nâng hàng nặng qua máy | Kéo hàng thay vì nhấc, đặt máy quét gần, đổi tay |
| Chế biến thực phẩm | Cầm dao chặt, cắt nhanh, môi trường lạnh ẩm | Dao sắc, tay cầm vừa, găng giữ ấm phù hợp, nghỉ làm ấm tay |
Điểm chung của các điều chỉnh: đưa việc về đúng chiều cao khuỷu tay, dùng dụng cụ sắc và vừa tay để giảm lực, và chia động tác cho hai tay hoặc nhiều người.
Dụng cụ: sắc, vừa tay và được bảo dưỡng
Dụng cụ cùn tốn lực gấp bội. Kéo cùn, dao cùn bắt bàn tay bóp mạnh hơn và lặp lại nhiều lần hơn để xong cùng một việc. Mài, thay lưỡi định kỳ là biện pháp bảo vệ tay rẻ nhất.
Tay cầm vừa với bàn tay. Tay cầm quá nhỏ bắt ngón tay phải gập chặt; quá to thì không nắm được chắc. Tay cầm có bọc mềm, đường kính vừa giúp giảm lực bóp.
Dụng cụ có lò xo tự mở. Kéo, kìm có lò xo đẩy mở giúp các cơ duỗi ngón không phải làm việc mỗi lần mở dụng cụ.
Hình dạng giữ cổ tay thẳng. Một số dụng cụ có tay cầm cong để cổ tay không phải gập khi làm việc. Chọn hình dạng theo hướng của động tác, không phải theo thói quen.
Chọn dụng cụ cho người thuận tay trái. Người thuận tay trái dùng kéo cho tay phải phải xoay cổ tay nhiều hơn và bóp mạnh hơn. Cơ sở có người thuận tay trái nên có dụng cụ phù hợp.
Nhịp ca, nghỉ ngắn và xoay vòng việc
Cùng một lượng việc, cách chia thời gian khác nhau tạo ra tải khác nhau cho tay. Một số nguyên tắc tổ chức hay được khuyến nghị:
- Những quãng nghỉ ngắn vài phút xen giữa các khối việc thường có lợi cho tay hơn một quãng nghỉ dài cuối ca.
- Xoay vòng giữa các việc dùng nhóm cơ khác nhau, ví dụ đổi từ cắt sang kiểm hàng, từ đóng gói sang dán nhãn.
- Người mới vào nghề, người quay lại sau nghỉ dài cần tăng dần khối lượng việc, không làm ngay tốc độ của người đã quen.
- Mùa cao điểm tăng ca nên tính thêm người hoặc thêm quãng nghỉ thay vì chỉ kéo dài giờ làm.
- Trong quãng nghỉ, thả lỏng tay, rời dụng cụ, làm ấm tay nếu làm việc lạnh.
- Người lao động nên được khuyến khích báo sớm khi bắt đầu đau, mỏi tay kéo dài, để điều chỉnh việc trước khi thành tổn thương.
Theo quy định hiện hành về an toàn vệ sinh lao động, người sử dụng lao động có trách nhiệm đánh giá các yếu tố có hại và tổ chức điều kiện làm việc phù hợp. Chi tiết nghĩa vụ, chế độ nghỉ và khám sức khoẻ định kỳ nên kiểm trong văn bản pháp luật hiện hành.
Dấu hiệu sớm mà người làm nghề hay bỏ qua
Tổn thương do lặp lại thường đến từ từ. Những dấu hiệu sớm dưới đây hay bị coi là chuyện thường của nghề, trong khi đây là lúc điều chỉnh dễ nhất và có ích nhất:
- Tay mỏi, nặng vào cuối ca, đỡ sau một đêm nghỉ, rồi dần dần không còn đỡ hẳn vào sáng hôm sau.
- Cảm giác cứng, vụng ở ngón tay vào buổi sáng, phải cử động một lúc mới quen.
- Đau nhói ở một điểm cố định, như mặt cổ tay phía ngón cái, khuỷu tay mặt ngoài, gốc ngón tay, mỗi khi làm đúng một động tác.
- Tê, châm chích ở đầu ngón khi làm việc hoặc về đêm.
- Phải đổi cách cầm dụng cụ để tránh đau, hay vô thức dùng tay kia nhiều hơn.
- Ngón tay kẹt nhẹ hoặc bật khi gập duỗi buổi sáng.
- Làm chậm hơn, hay làm rơi đồ nhỏ hơn trước.
Khi thấy một trong các dấu hiệu này kéo dài vài ngày, hãy xem lại chiều cao chỗ làm, độ sắc của dụng cụ, nhịp nghỉ, và nói với người phụ trách nếu bạn làm thuê. Nếu dấu hiệu không đỡ sau khi điều chỉnh, đi khám là bước tiếp theo, không nên chờ tới lúc không cầm nổi dụng cụ.
Làm việc trong môi trường lạnh, ẩm: chế biến thuỷ hải sản, kho lạnh, quầy thịt cá
Ở các nhà máy chế biến thuỷ hải sản, kho đông lạnh, quầy thịt cá trong chợ, bàn tay vừa lặp lại động tác cắt, lọc, xếp, vừa tiếp xúc nước lạnh, đá và sản phẩm đông lạnh nhiều giờ. Lạnh làm mạch máu ở ngón tay co lại, cơ và gân kém linh hoạt, cảm giác ở đầu ngón giảm, nên người làm thường phải nắm chặt hơn để cầm chắc dao và sản phẩm. Cảm giác tay tê cóng cuối ca rất phổ biến trong các nghề này.
Một số nguyên tắc giúp giảm tác hại: dùng găng chống thấm và giữ ấm phù hợp với công việc, có lót bên trong và thay khi lót ướt; có quãng nghỉ ở khu vực ấm để tay hồi lại; giữ nước rửa ở nhiệt độ hợp lý khi có thể; dao luôn sắc để không phải dùng thêm lực. Ủng và tất khô cho bàn chân cũng quan trọng không kém, vì đứng lâu trên nền ướt lạnh làm chân mỏi và dễ bị nấm da.
Ngón tay trắng bệch, tê buốt kéo dài khi gặp lạnh, rồi tím, đỏ khi ấm lại, hay vết loét nhỏ ở đầu ngón là những dấu hiệu nên được khám, vì có thể liên quan tới tuần hoàn ở ngón tay.
Người làm tự do và cơ sở nhỏ: làm được gì với ít chi phí
Tiệm may nhỏ, tiệm tóc, tiệm làm móng, xưởng đóng gói hộ gia đình thường không có bộ phận an toàn lao động. Người chủ đồng thời cũng là người làm, nên dễ bỏ qua chuyện tay mình cho tới khi đau phải nghỉ. Một số việc rẻ mà hiệu quả: chỉnh chiều cao ghế, bàn bằng cách kê, cưa chân; mài dao kéo định kỳ; mua thêm một hai dụng cụ có tay cầm tốt cho những việc lặp nhiều nhất; đặt hàng hoá, nguyên liệu trong tầm với để không phải vươn.
Sắp lịch làm cũng là một công cụ. Không xếp liền những việc nặng tay nhất vào cùng một buổi; xen việc nhẹ tay như tư vấn khách, ghi chép, dọn dẹp vào giữa. Người làm theo sản phẩm thường có xu hướng làm liền tay để kịp số lượng, nhưng đau tay phải nghỉ nhiều ngày lại làm mất nhiều sản phẩm hơn.
Cuối cùng, chăm sóc chung cho đôi tay như giữ ấm khi làm lạnh, đeo găng phù hợp khi tiếp xúc hoá chất, dưỡng ẩm da tay, giữ móng gọn cũng là một phần của việc giữ nghề lâu dài.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám khi đau cổ tay, ngón tay, khuỷu tay kéo dài hơn vài tuần hoặc xuất hiện sớm hơn trong ca; khi đau làm thức giấc ban đêm; khi tê, châm chích các ngón, nhất là ngón cái, trỏ, giữa; khi ngón tay bị kẹt, bật khi gập duỗi; khi tay yếu, hay rơi dụng cụ; khi có sưng, khối u nhỏ ở cổ tay hay lòng bàn tay. Khám sớm giúp xác định nguyên nhân và điều chỉnh công việc trước khi tổn thương nặng hơn. Mang theo mô tả công việc, động tác lặp lại nhiều nhất và số giờ làm sẽ giúp bác sĩ nhiều.
Người lao động có thể hỏi về khám sức khoẻ định kỳ, khám phát hiện bệnh nghề nghiệp theo quy định hiện hành nếu công việc thuộc diện cần khám.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay khi bị dụng cụ cắt sâu, chảy máu không cầm được, ngón tay bị cuốn vào máy, dập nát, biến dạng, hoặc mất cảm giác, không cử động được ngón. Tê yếu tay đột ngột kèm méo miệng, nói khó là dấu hiệu nghi đột quỵ.
Câu hỏi thường gặp
Đau tay do nghề nghiệp có được coi là bệnh nghề nghiệp không?
Một số bệnh cơ xương khớp liên quan công việc có thể nằm trong danh mục bệnh nghề nghiệp theo quy định, nhưng điều kiện xác định khá cụ thể. Người lao động nên hỏi cơ sở y tế có chức năng khám bệnh nghề nghiệp và kiểm văn bản pháp luật hiện hành.
Đeo băng quấn cổ tay khi làm việc có giúp không?
Băng quấn quá chặt có thể cản trở cử động và tuần hoàn, quá lỏng thì không có tác dụng. Nẹp hay băng chỉ nên dùng khi đã được bác sĩ hoặc chuyên gia phục hồi chức năng hướng dẫn, đúng loại và đúng thời điểm.
Tập thể dục ngoài giờ có bù được cho việc tay làm lặp lại cả ngày không?
Vận động chung tốt cho sức khoẻ và có thể giúp cơ khoẻ hơn, nhưng không thay được việc giảm tải tại chỗ làm. Nếu tay đã đau, tập thêm các bài nặng cho tay có thể làm tình trạng nặng hơn; nên hỏi người điều trị.
Làm theo sản phẩm thì nghỉ ngắn có làm giảm thu nhập không?
Nghỉ vài phút giữa các khối việc thường không làm giảm đáng kể năng suất, vì tay mỏi cũng làm chậm và dễ sai. Đau tay phải nghỉ nhiều ngày mới là thiệt hại lớn. Có thể thử ghi lại sản lượng khi có và không có nghỉ ngắn để tự so sánh.
Người mới vào nghề hay bị đau tay hơn không?
Thường có, vì tay chưa quen tải và động tác chưa thuần nên dùng lực thừa. Tăng khối lượng việc từ từ, học thao tác đúng từ người có kinh nghiệm, và báo sớm khi đau giúp người mới tránh tổn thương sớm.