Phù nhẹ ở bàn chân, mắt cá chân vào cuối ngày là hiện tượng rất thường gặp khi mang thai, nhất là những tháng cuối, và thường giảm sau khi nghỉ ngơi, kê cao chân. Nguyên nhân là cơ thể giữ nhiều nước hơn và tử cung lớn dần làm máu từ chân về tim chậm hơn. Với phù kiểu này, thay đổi sinh hoạt hằng ngày thường giúp dễ chịu hơn.
Tuy vậy, có những kiểu phù là dấu hiệu cảnh báo cần báo bác sĩ sản ngay hoặc đi cấp cứu: phù mặt, phù tay xuất hiện đột ngột, nhất là kèm đau đầu, nhìn mờ, đau vùng trên bụng, khó thở; hoặc một bên chân sưng, đau, nóng đỏ. Bài viết giúp bà bầu và người nhà phân biệt, làm gì ở nhà một cách an toàn, và không bỏ qua dấu hiệu nguy hiểm. Bài không thay cho khám thai; mọi thắc mắc nên hỏi bác sĩ đang theo dõi thai.
Vì sao bà bầu hay bị phù chân
Khi mang thai, cơ thể người mẹ tăng thể tích máu và giữ thêm nước để nuôi thai và chuẩn bị cho lúc sinh. Cùng lúc đó, tử cung lớn dần đè lên các tĩnh mạch lớn ở vùng chậu, làm máu từ chân trở về tim chậm hơn. Nước dễ đọng lại ở phần thấp nhất của cơ thể theo trọng lực, tức là bàn chân và mắt cá chân.
Phù thường rõ hơn vào cuối ngày, sau khi đứng hoặc ngồi lâu, khi trời nóng, và ở những tháng cuối thai kỳ. Ấn ngón tay vào mu bàn chân có thể để lại vết lõm trong vài giây. Sáng ngủ dậy, sau một đêm nằm, phù thường giảm rõ. Đây là kiểu phù mà các tài liệu sản khoa mô tả là thường gặp.
Phù cũng hay đi kèm cảm giác nặng chân, mỏi bắp chân, chuột rút về đêm, giày dép bỗng chật hơn, nhẫn khó tháo. Nếu nhẫn bắt đầu chật, nên tháo ra sớm khi còn tháo được, thay vì đợi đến lúc ngón tay sưng nhiều.
Mức độ phù khác nhau giữa các bà bầu, phụ thuộc thể trạng, công việc, thời tiết và nhiều yếu tố khác. Không cần so với người khác; điều cần để ý là sự thay đổi: phù xuất hiện nhanh, lan lên mặt, tay, hoặc chỉ một bên chân, hay kèm triệu chứng mới.
Phù thường gặp và phù cần báo bác sĩ: so sánh để nhận ra
Bảng sau giúp bà bầu và người nhà biết khi nào cần liên hệ bác sĩ, không dùng để tự chẩn đoán. Khi băn khoăn, cứ hỏi bác sĩ sản.
| Điểm quan sát | Thường gặp | Cần báo bác sĩ sản ngay hoặc đi cấp cứu |
|---|---|---|
| Vị trí | Hai bàn chân, mắt cá chân | Mặt, quanh mắt, bàn tay, ngón tay sưng rõ |
| Tốc độ | Từ từ, tăng dần qua nhiều tuần | Xuất hiện đột ngột trong một hai ngày |
| Thời điểm | Rõ hơn cuối ngày, giảm sau nghỉ ngơi | Không giảm dù đã nghỉ, kê cao chân |
| Một hay hai bên | Hai bên tương đối giống nhau | Chỉ một bên chân sưng, đau, nóng, đỏ |
| Triệu chứng kèm | Không có, hoặc chỉ nặng chân | Đau đầu dữ dội, nhìn mờ, thấy đốm sáng, đau vùng trên bụng hoặc dưới sườn phải, buồn nôn, khó thở, đau ngực |
Phù mặt, phù tay đột ngột kèm đau đầu, rối loạn thị giác, đau bụng trên có thể là dấu hiệu của tiền sản giật, một tình trạng có thể nguy hiểm cho cả mẹ và thai, cần được khám và đo huyết áp ngay. Một bên chân sưng đau có thể là dấu hiệu huyết khối tĩnh mạch sâu, cũng cần khám ngay. Chỉ bác sĩ mới xác định được; điều gia đình cần làm là không chờ.
Làm dịu phù chân thường gặp: những việc an toàn hằng ngày
Với phù nhẹ, thường gặp, những thay đổi sinh hoạt sau thường được các tài liệu sản khoa nhắc đến. Nếu bác sĩ đang theo dõi có dặn khác, làm theo bác sĩ:
- Kê cao chân khi ngồi nghỉ, đặt chân lên ghế thấp hoặc gối; khi nằm, có thể kê gối dưới chân.
- Nằm nghiêng khi ngủ ở những tháng cuối, thường được khuyên nghiêng trái, để giảm chèn ép lên tĩnh mạch lớn.
- Tránh đứng hoặc ngồi một chỗ quá lâu; đứng dậy đi lại vài phút, cử động cổ chân, xoay bàn chân, co duỗi ngón chân khi ngồi.
- Đi bộ nhẹ nhàng hằng ngày nếu bác sĩ không dặn hạn chế vận động.
- Uống đủ nước; nhịn uống không làm giảm phù mà có thể gây hại.
- Mặc quần áo rộng, không bó chặt ở cổ chân, bắp chân, đùi; đi giày dép rộng, êm, đế thấp.
- Tránh nóng: nghỉ ở chỗ mát, tránh nắng gắt những ngày oi bức.
Tất áp lực, dụng cụ hỗ trợ hay bất kỳ thuốc, trà, thực phẩm chức năng “giảm phù” nào đều nên hỏi bác sĩ sản trước khi dùng. Không tự dùng thuốc lợi tiểu, kể cả loại được giới thiệu là “thảo dược”, vì có thể ảnh hưởng đến mẹ và thai.
Ăn uống và muối: điều nên biết
Nhiều người nghĩ bà bầu bị phù phải kiêng muối thật nghiêm ngặt. Thực tế, các hướng dẫn chung thường khuyên ăn uống cân đối, hạn chế đồ ăn chế biến sẵn, đồ quá mặn như mọi người, chứ không yêu cầu cắt bỏ muối hoàn toàn khi phù nhẹ thường gặp. Cắt muối quá mức có thể làm bữa ăn kém ngon, ăn ít đi, không có lợi cho mẹ và thai.
Với những bà bầu có vấn đề riêng như tăng huyết áp, bệnh thận, đái tháo đường thai kỳ, chế độ ăn sẽ do bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng hướng dẫn cụ thể. Không nên tự áp dụng các chế độ ăn kiêng đọc trên mạng hay theo kinh nghiệm truyền miệng.
Những món được truyền tai là “giảm phù” như nước râu ngô, nước đậu, trà thảo mộc có thể an toàn hoặc không tùy loại và lượng. Không có cái nào thay được việc nghỉ ngơi, kê chân, đi lại và khám thai đều đặn. Muốn dùng, hỏi bác sĩ trước.
Phù trong công việc và sinh hoạt
Bà bầu làm công việc phải đứng lâu như bán hàng, đứng máy, đầu bếp, giáo viên, hoặc ngồi lâu như văn phòng, lái xe, thường thấy phù rõ hơn. Nếu được, sắp xếp xen kẽ đứng và ngồi, có ghế để ngồi nghỉ, có chỗ kê chân dưới bàn, đứng dậy đi lại sau mỗi khoảng thời gian. Có thể trao đổi với nơi làm việc về những điều chỉnh này; quyền lợi cụ thể của lao động nữ mang thai nên tham khảo quy định hiện hành.
Những chuyến đi dài bằng ô tô, xe khách, máy bay cũng làm chân phù và tăng nguy cơ huyết khối. Nên hỏi bác sĩ sản trước chuyến đi, cử động cổ chân thường xuyên, đứng dậy đi lại khi có thể, uống đủ nước.
Ví dụ giả định: một chị làm thu ngân, mang thai tháng thứ bảy, thấy cuối ca mắt cá sưng, tối về kê chân thì đỡ. Chị xin được ghế ngồi tại quầy, mỗi giờ đi lại vài phút, chân đỡ nặng hơn. Đến một hôm chị thấy mặt và tay sưng nhanh kèm nhức đầu; chị gọi người nhà đưa đi khám ngay thay vì chờ hết ca. Hai tình huống khác nhau và cách xử lý cũng khác nhau.
Tự theo dõi phù ở nhà: ghi gì, so với cái gì
Một cuốn sổ nhỏ giúp bà bầu nhận ra phù đang thay đổi nhanh hay chậm, điều mà nhìn bằng mắt mỗi ngày rất khó thấy. Mỗi tối, ghi ba điều: phù ở đâu (bàn chân, mắt cá, bắp chân, tay, mặt), sáng ngủ dậy có giảm không, và hôm đó đứng hoặc ngồi lâu bao nhiêu. Có thể chụp ảnh bàn chân ở cùng một chỗ, cùng một giờ, để so qua từng tuần.
Vài mốc dễ nhận ra ở nhà: dép quen thuộc bỗng chật quai, tất để lại vết hằn sâu, nhẫn khó xoay, người nhà nói mặt trông khác. Nếu có cân ở nhà, cân vào cùng giờ buổi sáng; tăng cân rất nhanh trong vài ngày là thông tin nên báo bác sĩ. Khi đi khám thai, mang sổ theo để bác sĩ xem diễn biến, thay vì chỉ kể “dạo này phù nhiều”. Sổ ghi chép không thay được đo huyết áp và khám; khi có dấu hiệu nguy hiểm như phù mặt tay đột ngột, đau đầu, nhìn mờ, đi khám ngay, không chờ ghi thêm.
Người nhà giúp được gì
Phù chân và những dấu hiệu cảnh báo không chỉ là chuyện của riêng bà bầu. Người nhà có thể giúp nhiều việc cụ thể:
- Chia bớt việc nhà phải đứng lâu, xách nặng, như nấu nướng, giặt giũ, đi chợ, nhất là những tháng cuối.
- Chuẩn bị chỗ ngồi có ghế kê chân ở nơi bà bầu hay ngồi; nhắc đứng dậy đi lại khi ngồi lâu.
- Cùng đi khám thai khi có thể, nghe bác sĩ dặn những dấu hiệu nguy hiểm để cùng theo dõi.
- Biết rõ các dấu hiệu phải đi viện ngay, như phù mặt tay đột ngột, đau đầu, nhìn mờ, một bên chân sưng đau, khó thở; khi bà bầu than một trong những điều này, không khuyên “nằm nghỉ cho đỡ” mà đưa đi khám.
- Lưu sẵn phương tiện, đường đến cơ sở y tế nơi dự định sinh và cơ sở gần nhà.
- Không ép ăn kiêng hay uống các loại nước, thuốc truyền miệng khi chưa hỏi bác sĩ.
Sự để ý của người nhà nhiều khi phát hiện dấu hiệu sớm hơn chính bà bầu, vì phù mặt thường người khác thấy trước khi người mẹ tự nhận ra.
Sau sinh: phù có hết ngay không
Nhiều mẹ ngạc nhiên khi thấy chân còn phù trong vài ngày đầu sau sinh, thậm chí phù hơn. Cơ thể cần thời gian để thải lượng nước tích lại trong thai kỳ, và dịch truyền trong lúc sinh, nhất là sinh mổ, cũng góp phần. Phù sau sinh thường giảm dần trong một đến hai tuần.
Trong thời gian này, các việc như kê cao chân khi nằm nghỉ, đi lại nhẹ nhàng theo hướng dẫn, uống đủ nước, mặc đồ rộng vẫn giúp dễ chịu. Mẹ cho con bú cũng cần đủ nước. Phù giảm dần qua từng ngày là dấu hiệu tốt; phù không giảm, hoặc tăng lên sau khi đã về nhà, nên báo nhân viên y tế.
Tuy vậy, sau sinh vẫn có những dấu hiệu cần khám ngay: một bên chân sưng, đau, nóng đỏ; khó thở, đau ngực; đau đầu dữ dội, nhìn mờ, phù mặt tay. Tiền sản giật có thể xuất hiện cả sau sinh, và nguy cơ huyết khối tăng trong những tuần đầu sau sinh. Đi lại sớm theo hướng dẫn của nhân viên y tế, uống đủ nước, và không chủ quan với các dấu hiệu bất thường.
Khi nào phải báo bác sĩ sản ngay hoặc gọi 115
Báo bác sĩ sản hoặc đến cơ sở y tế ngay khi bà bầu có một trong các dấu hiệu sau, dù đang ở tuần thai nào:
- Phù mặt, phù quanh mắt, phù tay xuất hiện đột ngột hoặc tăng nhanh.
- Đau đầu dữ dội, nhìn mờ, nhìn thấy đốm sáng, đau vùng trên bụng hoặc dưới sườn phải, buồn nôn, nôn ở nửa sau thai kỳ.
- Một bên chân sưng, đau, nóng, đỏ, đặc biệt ở bắp chân.
- Khó thở, đau ngực, ho ra máu: gọi 115 ngay.
- Tăng cân rất nhanh trong vài ngày, đi tiểu rất ít.
- Ra máu, ra nước âm đạo, đau bụng từng cơn, thai máy ít hơn hẳn bình thường.
Khi đi khám, mang theo sổ khám thai. Nếu có máy đo huyết áp ở nhà, đo và ghi lại, nhưng không để việc đo ở nhà làm chậm việc đi khám. Không tự dùng thuốc trước khi gặp bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Phù chân khi mang thai có nguy hiểm không?
Phù nhẹ ở bàn chân, mắt cá vào cuối ngày, giảm sau khi nghỉ, là hiện tượng thường gặp và thường không nguy hiểm. Phù đột ngột ở mặt, tay, phù kèm đau đầu, nhìn mờ, hoặc một bên chân sưng đau mới là dấu hiệu cần báo bác sĩ sản ngay.
Bà bầu bị phù chân có nên uống ít nước không?
Không nên. Uống đủ nước là cần thiết trong thai kỳ; nhịn uống không làm giảm phù mà có thể gây mất nước, táo bón, nhiễm trùng tiết niệu. Uống đều trong ngày, và hỏi bác sĩ nếu có bệnh lý riêng cần hạn chế dịch.
Bà bầu có nên đi tất áp lực để giảm phù?
Tất áp lực đôi khi được bác sĩ khuyên dùng trong thai kỳ, nhưng loại và mức áp lực cần phù hợp với từng người. Không tự mua và đi khi chưa hỏi bác sĩ sản, nhất là khi đang có một bên chân sưng đau, vì cần loại trừ huyết khối trước.
Ngâm chân nước ấm có giúp giảm phù không?
Ngâm chân nước ấm vừa phải có thể giúp thư giãn, dễ chịu, nhưng tác dụng giảm phù không rõ. Tránh nước quá nóng, ngâm quá lâu, và không ngâm khi chân có vết thương. Kê cao chân và đi lại nhẹ nhàng thường hữu ích hơn.
Massage chân cho bà bầu bị phù được không?
Xoa nhẹ bàn chân, bắp chân có thể làm dễ chịu nếu không có dấu hiệu bất thường. Không massage mạnh, không massage khi một bên chân sưng, đau, nóng đỏ, vì có thể là dấu hiệu huyết khối cần khám ngay. Đi massage ở cơ sở bên ngoài nên hỏi bác sĩ trước.
Phù chân có phải dấu hiệu sắp sinh không?
Phù chân thường tăng dần ở những tháng cuối nhưng không phải dấu hiệu chuyển dạ. Dấu hiệu chuyển dạ và những dấu hiệu cần đến viện nên được bác sĩ sản hướng dẫn trong các lần khám thai cuối; khi phù kèm đau đầu, nhìn mờ thì cần đi khám ngay.