Hộp sơ cứu gia đình dành cho chấn thương tay chân nên có: gạc vô khuẩn nhiều cỡ, băng cuộn, băng thun, băng dính y tế, băng cá nhân, nhíp, kéo đầu tù, găng tay dùng một lần, nước muối sinh lý, túi chườm lạnh, vài tấm nẹp tạm hoặc bìa cứng, khăn tam giác và đèn pin. Thuốc, nếu để trong hộp, chỉ là những thứ đã được bác sĩ hoặc dược sĩ tư vấn cho gia đình mình.
Hộp tốt không phải hộp nhiều đồ nhất mà là hộp mọi người trong nhà biết chỗ để, biết trong đó có gì, và đồ còn dùng được. Quan trọng không kém là biết những tình huống không nên tự xử lý ở nhà: khi đó cuộc gọi 115 mới là “dụng cụ” cần nhất.
Danh mục nên có và dùng vào việc gì
Danh mục dưới đây tập trung vào những tai nạn tay chân hay gặp trong nhà: dằm, vết cắt, trầy xước, kẹt tay, bầm dập, bong gân nhẹ, nghi gãy xương cần cố định tạm.
| Vật dụng | Dùng khi nào | Lưu ý |
|---|---|---|
| Gạc vô khuẩn nhiều cỡ | Che vết thương, ép cầm máu | Gói riêng, kiểm tra bao bì còn kín |
| Băng cuộn vải hoặc băng gạc | Giữ gạc, băng vết thương ở ngón, bàn tay, cẳng chân | Băng vừa đủ, không siết |
| Băng thun | Băng nhẹ hỗ trợ khi bong gân, giữ túi chườm | Không quấn chặt, tháo khi ngủ nếu không có hướng dẫn khác |
| Băng dính y tế, băng cá nhân các cỡ | Vết cắt nhỏ, vết dằm sau khi lấy | Có loại dành cho đầu ngón |
| Nhíp đầu nhọn khít | Lấy dằm, gai nông | Rửa sạch trước và sau khi dùng |
| Kéo đầu tù | Cắt băng, cắt quần áo quanh vết thương | Đầu tù để không cứa vào da |
| Găng tay dùng một lần | Bảo vệ người sơ cứu và vết thương | Có loại không chứa latex cho người dị ứng |
| Nước muối sinh lý | Tráng rửa vết thương, rửa mắt | Chai nhỏ, để ý hạn dùng sau khi mở |
| Túi chườm lạnh dùng nhanh hoặc túi chườm tái sử dụng | Kẹt tay, bầm dập, bong gân | Luôn lót khăn, không áp trực tiếp lên da |
| Nẹp tạm (nẹp nhôm có đệm) hoặc vài tấm bìa cứng | Cố định tạm khi nghi gãy, trật khớp | Lót khăn, buộc nhẹ, chỉ dùng để di chuyển an toàn |
| Khăn tam giác | Treo tay, giữ nẹp | Có thể thay bằng khăn quàng lớn |
| Túi ni lông có khoá kéo, túi lớn hơn | Bảo quản phần ngón bị đứt rời, đựng đồ bẩn | Để sẵn hai cỡ |
| Đèn pin, kính lúp nhỏ | Tìm dằm, nhìn vết thương ban đêm | Kiểm tra pin định kỳ |
| Tờ giấy ghi số 115, nhóm máu, bệnh nền, thuốc đang dùng của mỗi người | Đưa cho nhân viên y tế khi cần | Cập nhật khi thay đổi thuốc |
Có thể thêm nhiệt kế, chăn giữ nhiệt mỏng, khẩu trang. Với gia đình có người đái tháo đường, thêm gương nhỏ để nhìn gan bàn chân.
Hộp sơ cứu cho nhà có trẻ nhỏ, người lớn tuổi
Nhà có trẻ nhỏ nên có thêm băng cá nhân cỡ nhỏ, túi chườm mềm vừa tay trẻ, và để hộp ở chỗ trẻ không với tới. Nhà có người lớn tuổi nên có băng dính loại dịu với da mỏng, gạc không dính vào vết thương, gương soi gan bàn chân, và tờ ghi rõ thuốc chống đông hay thuốc tiểu đường cụ đang dùng.
Những thứ không cần hoặc không nên có
Bông gòn xé lẻ để đắp thẳng vào vết thương. Sợi bông dính vào vết thương, khó gỡ. Dùng gạc thay thế.
Thuốc kháng sinh để “phòng nhiễm trùng”. Kháng sinh chỉ dùng khi bác sĩ kê đơn; tự dùng không đúng góp phần gây kháng thuốc và có thể che mất dấu hiệu cần khám.
Các loại thuốc đắp, cao dán, rượu ngâm không rõ nguồn gốc. Có thể gây kích ứng, bỏng da, nhiễm trùng, và làm chậm việc đi khám.
Garô tự chế bằng dây chun, dây điện. Garô chỉ dùng trong chảy máu nguy hiểm tính mạng không cầm được bằng ép trực tiếp, và cần được huấn luyện. Dây tự chế dễ gây tổn thương thêm.
Thuốc hết hạn, gạc đã mở gói, băng ẩm mốc. Không còn đảm bảo vô khuẩn. Kiểm tra định kỳ và bỏ đi.
Nhiều loại thuốc giảm đau, thuốc bôi giống nhau. Dễ dùng nhầm, dùng trùng. Thuốc cho gia đình nên được dược sĩ tư vấn theo từng người, nhất là trẻ em, người lớn tuổi, người có bệnh nền.
Cất giữ và kiểm tra hộp sơ cứu
Một hộp sơ cứu chỉ có giá trị khi tìm thấy ngay và đồ bên trong còn dùng được. Vài nguyên tắc đơn giản:
- Để ở chỗ khô, mát, dễ lấy, người lớn trong nhà ai cũng biết; ngoài tầm với của trẻ nhỏ.
- Không để trong phòng tắm ẩm hay ngay cạnh bếp nóng.
- Dán danh mục bên trong nắp hộp; khi dùng hết thứ gì, ghi lại để mua bổ sung.
- Kiểm tra mỗi vài tháng, ví dụ vào đầu mỗi mùa: bao bì còn kín, hạn dùng, pin đèn, túi chườm còn tốt.
- Chuẩn bị một túi nhỏ gọn hơn cho xe máy, ô tô, chuyến đi chơi, đi rẫy.
- Nơi làm việc, xưởng, cửa hàng nên có hộp sơ cứu theo quy định an toàn lao động hiện hành và người được huấn luyện sơ cứu.
Với gia đình có trẻ nhỏ hay người lớn tuổi, có thể làm thêm một túi nhỏ treo ở cửa ra vào, chứa sẵn băng, gạc, găng tay và tờ thông tin sức khoẻ, để mang theo ngay khi phải đi viện.
Túi sơ cứu nhỏ cho xe máy, đi rẫy, đi chơi
Một túi nhỏ chống nước với vài gạc, băng cuộn, băng cá nhân, găng tay, nhíp, chai nước muối nhỏ và khăn tam giác đủ cho phần lớn tai nạn nhẹ khi đi đường hay làm vườn. Để túi ở cốp xe, ba lô; kiểm tra lại sau mỗi chuyến đi dài.
Tình huống tay chân hay gặp: dùng gì, đến đâu thì dừng
Bảng tóm tắt giúp cả nhà nhớ cách dùng hộp sơ cứu cho từng tình huống và ranh giới giữa tự xử lý với đi khám. Chi tiết từng tình huống có trong các bài riêng của chuyên mục.
| Tình huống | Dùng gì trong hộp | Dừng tự xử lý và đi khám khi |
|---|---|---|
| Dằm, gai nông | Nhíp, đèn, kính lúp, băng cá nhân | Dằm sâu, dưới móng, kính, kim loại, không lấy được |
| Vết cắt nhỏ | Găng, gạc, nước sạch, băng | Không cầm máu sau khoảng mười phút ép, há miệng, sâu, tê ngón, không gập được |
| Kẹt tay, búa đập | Túi chườm lạnh, khăn, băng nhẹ | Biến dạng, móng bật, rách quanh móng, đau nhói tăng |
| Bong gân nhẹ cổ tay, cổ chân | Túi chườm, băng thun | Không chịu lực được, sưng nhiều, đau chói một điểm trên xương |
| Nghi gãy xương, trật khớp | Nẹp tạm, khăn tam giác, túi chườm | Luôn đi khám; biến dạng nặng, xương lộ, đầu chi tím lạnh thì gọi 115 |
| Giẫm đinh, vật nhọn | Găng, gạc, băng | Vết sâu, bẩn, xuyên giày, vật còn cắm, chưa rõ tiêm uốn ván |
| Ngón tay đứt rời | Gạc, túi khoá kéo, túi lớn | Luôn gọi 115 và đi viện ngay |
Bảng không thay huấn luyện sơ cứu. Một buổi học sơ cấp cứu thực hành giúp tự tin hơn nhiều so với đọc.
Những tình huống phải gọi 115 ngay
Có những lúc hộp sơ cứu chỉ để mua thời gian. Gọi 115 ngay khi: chảy máu nhiều, phun thành tia, không cầm được dù ép liên tục; một phần tay chân bị đứt rời hay dập nát; xương lộ ra ngoài vết thương; tay chân biến dạng nặng sau tai nạn; đầu ngón tay chân trắng bệch, tím, lạnh, mất cảm giác; vật đâm lớn còn cắm sâu.
Cũng gọi 115 khi tê hoặc yếu đột ngột một bên tay chân kèm méo miệng, nói khó (nghi đột quỵ); khi chân sưng đau một bên kèm khó thở, đau ngực; khi một bàn tay, bàn chân đột ngột lạnh, tái, đau dữ dội; khi người bị ngất, lơ mơ, co giật, khó thở sau chấn thương; khi có cứng hàm, co cứng cơ sau một vết thương.
Khi gọi, nói rõ địa chỉ (số nhà, ngõ, mốc dễ nhận ra), chuyện gì xảy ra, số người bị, người bị còn tỉnh không, đang chảy máu nhiều không. Giữ máy để tổng đài viên hướng dẫn, cử người ra đầu ngõ đón xe nếu nhà khó tìm.
Dạy trẻ gọi cấp cứu
Trẻ đã đi học có thể được dạy số 115, cách nói tên mình, địa chỉ nhà và điều đang xảy ra. Dán địa chỉ nhà cạnh hộp sơ cứu để ai cũng đọc được khi hoảng.
Trong lúc chờ xe cấp cứu
Giữ an toàn cho người sơ cứu và người bị: tắt máy, ngắt điện, tránh xa xe cộ. Đeo găng nếu có. Ưu tiên cầm máu bằng ép trực tiếp và nâng cao phần bị thương. Cố định tạm phần nghi gãy ở tư thế đang có, không kéo nắn.
Cho người bị nằm hoặc ngồi ở tư thế dễ chịu, giữ ấm, trấn an, không cho ăn uống nếu nghi phải phẫu thuật. Theo dõi tỉnh táo, nhịp thở, màu da; nếu người bị ngừng thở, làm theo hướng dẫn của tổng đài viên và hồi sức tim phổi nếu đã được huấn luyện.
Chuẩn bị giấy tờ tuỳ thân, tờ thông tin bệnh nền và thuốc đang dùng, túi đựng phần chi bị đứt (nếu có). Ghi lại giờ xảy ra tai nạn và những gì đã làm để báo cho nhân viên cấp cứu.
Nếu người bị là trẻ nhỏ
Bế hoặc ôm trẻ ở tư thế trẻ thấy dễ chịu, giữ phần bị thương yên, nói chuyện nhẹ nhàng. Không cho trẻ ăn uống nếu nghi phải phẫu thuật, nhưng có thể làm ẩm môi. Mang theo sổ tiêm chủng và sổ khám bệnh của trẻ.
Sơ cứu đúng cần học, không chỉ cần đọc
Đọc giúp biết phải làm gì, nhưng trong lúc hoảng, tay chân thường không làm theo những gì đã đọc. Các khoá sơ cấp cứu cơ bản cho người dân, thường có ở các tổ chức chữ thập đỏ, cơ sở y tế, trường học, doanh nghiệp, giúp thực hành băng bó, cầm máu, cố định tạm và hồi sức tim phổi trên mô hình.
Gia đình có thể cùng nhau ôn lại vài tình huống mỗi năm: mở hộp sơ cứu, gọi tên từng món, tập băng ngón tay cho nhau, tập treo tay bằng khăn. Trẻ lớn có thể học cách gọi 115 và nói địa chỉ nhà. Những phút tập này thường có ích hơn mua thêm đồ đắt tiền cho hộp.
Bài viết là thông tin sơ cứu ban đầu phổ thông, không thay khoá huấn luyện sơ cấp cứu và không thay việc khám của nhân viên y tế.
Câu hỏi thường gặp
Hộp sơ cứu gia đình có cần để thuốc giảm đau không?
Có thể, nhưng nên hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ về loại phù hợp cho từng thành viên, đặc biệt trẻ em, người lớn tuổi, phụ nữ mang thai và người có bệnh dạ dày, gan, thận. Ghi rõ tên, hạn dùng và cách dùng đã được tư vấn.
Có nên để cồn và oxy già trong hộp sơ cứu không?
Cồn hữu ích để lau sạch nhíp, kéo. Với vết thương, rửa bằng nước sạch hoặc nước muối sinh lý thường được khuyên trước; việc dùng chất sát khuẩn cho vết thương nên theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Bao lâu nên kiểm tra hộp sơ cứu một lần?
Vài tháng một lần là hợp lý, và ngay sau mỗi lần dùng. Kiểm tra hạn dùng, bao bì vô khuẩn, pin đèn, túi chườm. Gắn việc kiểm tra với một mốc dễ nhớ như đầu mùa hoặc dịp dọn nhà.
Nẹp tạm có thể làm bằng gì khi không có nẹp?
Bìa cứng gấp đôi, tạp chí cuộn, thước gỗ, thanh gỗ phẳng đều dùng được nếu lót khăn mềm và buộc nhẹ. Mục tiêu là giữ phần nghi gãy không lắc lư khi di chuyển, không phải nắn thẳng.
Túi chườm lạnh khác túi chườm nóng thế nào trong hộp sơ cứu?
Với chấn thương mới như kẹt tay, bong gân, bầm dập, chườm lạnh có lót khăn là lựa chọn trong một hai ngày đầu. Chườm nóng không dùng cho chấn thương mới vì có thể làm sưng nhiều hơn.
Có cần học sơ cứu nếu đã có hộp sơ cứu đầy đủ?
Có. Dụng cụ chỉ phát huy khi người dùng biết cách và giữ được bình tĩnh. Một khoá sơ cấp cứu cơ bản giúp thực hành cầm máu, cố định và hồi sức tim phổi, những việc khó học chỉ bằng đọc.