Khi bị dao cắt vào tay lúc nấu ăn, việc cần làm đầu tiên là ép chặt lên vết cắt bằng khăn hoặc gạc sạch và nâng tay cao hơn tim. Phần lớn vết cắt ở ngón tay sẽ cầm máu sau khi ép liên tục khoảng mười phút. Sau đó rửa bằng nước sạch, đánh giá vết thương, che băng sạch.
Vết cắt cần đi khám, có thể cần khâu, khi: máu không cầm sau khi ép liên tục khoảng mười phút; miệng vết thương há rộng, mép không tự áp sát; vết sâu thấy lớp mỡ vàng hoặc mô bên dưới; vết dài, vết ở khớp ngón hay búp ngón; hoặc ngón tê, không gập duỗi được bình thường — dấu hiệu có thể đứt gân, thần kinh. Vết thương cần khâu nên được xử lý sớm, trong vòng vài giờ.
Cầm máu đúng cách
Phần lớn sai lầm khi cầm máu nằm ở chỗ mở ra xem quá sớm. Làm theo thứ tự:
- Bỏ dao xuống chỗ an toàn, tắt bếp.
- Nếu có, đeo găng hoặc rửa tay người sơ cứu; nếu tự sơ cứu cho mình thì dùng khăn sạch nhất có thể.
- Đặt gạc hoặc khăn sạch gấp nhiều lớp lên vết cắt, ép trực tiếp và chắc.
- Nâng tay cao hơn tim, ví dụ giơ tay lên ngang vai hoặc tì khuỷu lên bàn, bàn tay hướng lên.
- Giữ ép liên tục khoảng mười phút theo đồng hồ, không mở ra xem giữa chừng.
- Nếu máu thấm qua, đặt thêm lớp khăn lên trên và ép tiếp, không gỡ lớp cũ ra.
- Sau mười phút, mở nhẹ xem: nếu máu đã ngừng hoặc chỉ rỉ, chuyển sang rửa và băng; nếu vẫn chảy nhiều, ép lại và đi khám.
Người đang dùng thuốc chống đông, thuốc chống kết tập tiểu cầu có thể cần ép lâu hơn. Không tự ngừng thuốc vì một vết cắt; nếu máu khó cầm, đi khám.
Vì sao nâng tay lại giúp
Khi bàn tay ở cao hơn tim, áp lực máu tại ngón giảm xuống, máu chảy ra chậm hơn và cục máu đông dễ hình thành hơn ở miệng vết thương. Kết hợp ép trực tiếp với nâng cao hiệu quả hơn hẳn làm từng thứ riêng lẻ. Để tay buông thõng xuống dưới trong lúc chờ là thói quen làm máu chảy lâu hơn.
Rửa và băng vết cắt nhỏ
Khi máu đã cầm và vết cắt nhỏ, nông, mép áp sát:
- Rửa vết cắt dưới vòi nước sạch đang chảy để trôi bụi bẩn, mẩu rau, mẩu thịt.
- Dùng xà phòng rửa vùng da xung quanh; tránh để xà phòng vào sâu trong vết.
- Thấm khô bằng gạc hoặc khăn sạch.
- Kéo hai mép vết cắt lại gần nhau nếu chúng hơi tách, che bằng băng cá nhân hoặc gạc và băng dính y tế.
- Thay băng mỗi ngày hoặc khi ướt, bẩn. Khi làm bếp, rửa bát trong những ngày sau, đeo găng cao su để giữ vết khô sạch.
Việc dùng thuốc sát khuẩn hay thuốc mỡ bôi vết thương nên theo tư vấn của dược sĩ hoặc nhân viên y tế. Không rắc bột cà phê, thuốc lào, bột ngọt, không đắp lá hay mạng nhện lên vết cắt.
Băng ngón tay sao cho không tuột
Ngón tay cử động liên tục nên băng hay tuột. Có thể dán băng cá nhân theo hình chữ thập ở búp ngón, hoặc quấn gạc rồi cố định bằng băng dính y tế quấn xoắn nhẹ, không quấn vòng chặt. Sau khi băng, đầu ngón vẫn phải hồng, ấm; nếu tím, tê, nới băng ngay.
Vết cắt nào cần đi khâu hoặc cần khám
Không có thước đo chung cho mọi vết thương; bảng dưới gom những đặc điểm hay khiến nhân viên y tế quyết định khâu hoặc xử trí thêm. Khi phân vân, đi khám vẫn an toàn hơn.
| Đặc điểm | Vì sao đáng lo |
|---|---|
| Máu không cầm sau khoảng mười phút ép liên tục, hoặc phun thành tia | Có thể đứt mạch máu cần xử lý |
| Miệng vết há rộng, mép không tự áp sát khi thả tay | Vết thương khó lành, sẹo xấu, dễ nhiễm trùng nếu không khép lại |
| Vết sâu thấy lớp mỡ vàng, cơ hoặc mô trắng bên dưới | Có thể tổn thương cấu trúc bên dưới |
| Vết cắt ngang khớp ngón, ở búp ngón, ở lòng bàn tay | Vùng cử động nhiều, gần gân và thần kinh |
| Ngón tê, kém cảm giác ở một bên búp ngón | Có thể đứt dây thần kinh ngón |
| Không gập hoặc không duỗi được một đốt ngón như bình thường | Có thể đứt gân |
| Vết bẩn: dao đã dùng cắt thịt sống, cá, vật dính đất; vết dập nát | Nguy cơ nhiễm trùng cao, cần đánh giá và hỏi về phòng uốn ván |
Vết thương cần khâu nên được xử lý càng sớm càng tốt, vì để lâu nguy cơ nhiễm trùng tăng và nhân viên y tế có thể phải chọn cách xử lý khác thay vì khâu kín.
Kiểm tra gân và thần kinh sau vết cắt
Ngón tay có hai hệ gân: gân gập ở mặt lòng để co ngón, gân duỗi ở mặt mu để duỗi thẳng ngón. Một vết dao cắt ngang mặt lòng ngón tay, nhất là khi tay đang nắm, có thể làm đứt gân gập mà ngoài da trông chỉ là vết nhỏ. Dây thần kinh ngón chạy dọc hai bên mặt lòng, rất gần da.
Sau khi đã cầm máu, có thể tự thử một cách nhẹ nhàng: lần lượt gập từng đốt ngón, duỗi thẳng ngón, so với ngón cùng tên bên tay kia. Dùng đầu bút hay ngón tay khác chạm nhẹ hai bên búp ngón bị thương, so cảm giác với bên lành. Nếu không gập được một đốt, gập yếu, đau nhói khi gập, hoặc một bên búp ngón tê như “cách lớp găng”, cần đi khám ngay.
Tổn thương gân và thần kinh ở bàn tay cho kết quả tốt nhất khi được sửa sớm. Bỏ qua vì “vết cắt nhỏ” có thể để lại ngón không gập được hay mất cảm giác lâu dài.
Vết cắt ở mu tay, đốt ngón khi đấm
Vết rách nhỏ ở mu khớp ngón do va vào răng người khác trong lúc xô xát, hay do đấm vào vật sắc, trông nhỏ nhưng có nguy cơ nhiễm trùng khớp cao. Những vết này cần đi khám sớm dù miệng vết thương chỉ vài milimét, và nên nói thật cơ chế để được xử trí đúng.
Chăm vết cắt và nhận ra nhiễm trùng
Vết cắt nhỏ ở tay thường lành trong khoảng một tuần. Giữ vết sạch và khô, thay băng hằng ngày, đeo găng khi tiếp xúc nước, chất tẩy rửa, thực phẩm sống. Có thể dùng tay bình thường nhưng tránh để vết bị kéo căng.
Dấu hiệu nhiễm trùng thường xuất hiện sau một đến vài ngày: đau tăng thay vì giảm, đỏ lan rộng quanh vết, sưng nóng, có mủ, mùi hôi, vệt đỏ chạy dọc ngón lên bàn tay, sốt. Nhiễm trùng ở ngón tay có thể lan theo bao gân và cần được xử trí sớm; khi có những dấu hiệu này, đi khám ngay.
Nếu vết cắt đã được khâu, làm theo hướng dẫn của nơi khâu về thay băng, giữ khô và thời điểm cắt chỉ. Không tự cắt chỉ sớm.
Về sẹo
Vết cắt nông, được giữ sạch và khép mép tốt thường để lại sẹo mảnh mờ dần theo nhiều tháng. Vết há rộng tự lành thường để sẹo to hơn. Khi vết đã kín và lành, giữ da mềm bằng kem dưỡng ẩm thông thường và che nắng; các sản phẩm trị sẹo nên hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ da liễu.
Vết cắt ở trẻ em và người lớn tuổi
Trẻ bị đứt tay thường hoảng sợ hơn mức vết thương. Người lớn giữ bình tĩnh, ôm trẻ vào lòng, ép khăn sạch lên vết cắt và giơ tay trẻ lên cao, nói với trẻ rằng máu sẽ ngừng nếu giữ yên một lúc. Trẻ khó tự mô tả cảm giác, nên với vết cắt ở mặt lòng ngón hay lòng bàn tay, người lớn cần để ý trẻ có gập ngón bình thường khi cầm đồ chơi không.
Da người lớn tuổi mỏng, dễ rách, lành chậm hơn; nhiều cụ đang dùng thuốc chống đông nên máu khó cầm. Ép lâu hơn, băng nhẹ không dính chặt vào da mỏng, và đi khám sớm hơn nếu vết rách rộng, da bị lật thành vạt.
Ở cả hai nhóm, vết thương bàn tay ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt hằng ngày; đi khám sớm khi có nghi ngờ tốt hơn để vết cắt lành sai rồi mới chữa.
Dao bếp an toàn hơn: những thói quen giảm đứt tay
Phần lớn tai nạn dao bếp xảy ra khi vội, khi dao cùn, thớt trơn, hoặc khi dùng dao sai mục đích. Những thói quen sau giảm đáng kể nguy cơ:
- Giữ dao sắc: dao cùn cần lực mạnh hơn và dễ trượt khỏi thực phẩm.
- Đặt thớt trên khăn ẩm để không trượt; thực phẩm tròn như củ hành, quả cà chua nên cắt một mặt phẳng trước rồi úp xuống.
- Giữ thực phẩm bằng “tay vuốt mèo”: các đầu ngón gập vào trong, đốt ngón tì vào mặt dao làm điểm dẫn.
- Không cắt trên tay, không gọt hướng lưỡi dao về phía mình.
- Không đỡ dao rơi; lùi lại để dao rơi xuống.
- Không để dao chìm trong chậu nước rửa bát; rửa dao riêng, cất vào chỗ cố định.
- Không dùng dao để cạy nắp hộp, mở bao bì cứng.
Trẻ phụ bếp nên dùng dụng cụ phù hợp lứa tuổi và có người lớn bên cạnh. Bếp chật, đông người, vừa nấu vừa nói chuyện là lúc dễ xảy ra tai nạn nhất.
Khi nào phải đi viện hoặc gọi 115
Đến cơ sở y tế trong vài giờ khi vết cắt có một trong các đặc điểm ở bảng trên; khi có mẩu vật lạ còn trong vết (mảnh kính, mảnh xương cá); khi bị thương bởi dụng cụ bẩn, dao dính thịt sống, hoặc không nhớ lần tiêm uốn ván gần nhất; khi người bị có đái tháo đường, suy giảm miễn dịch.
Gọi 115 hoặc đến cấp cứu ngay khi máu phun thành tia hoặc chảy nhiều không cầm dù đã ép liên tục; khi một phần ngón bị đứt rời; khi người bị choáng, vã mồ hôi, da tái, lơ mơ. Trong lúc chờ, tiếp tục ép chặt, nâng tay cao, cho người bị nằm.
Bài viết là thông tin sơ cứu ban đầu phổ thông, không thay khoá huấn luyện sơ cấp cứu và không thay việc khám của nhân viên y tế.
Nếu đang ở xa cơ sở y tế
Ở vùng xa, trên tàu thuyền, trong chuyến đi rừng, tiếp tục ép và băng ép vừa phải lên vết cắt, giữ tay cao, giữ vết sạch, và tìm cách đến cơ sở y tế gần nhất trong ngày. Gọi 115 hoặc số cấp cứu địa phương để được hướng dẫn khi máu không cầm.
Câu hỏi thường gặp
Đứt tay sâu bao lâu thì phải khâu?
Vết thương cần khâu nên được xử lý càng sớm càng tốt, thường trong vòng vài giờ đầu. Để lâu, nguy cơ nhiễm trùng tăng và nhân viên y tế có thể phải chọn cách xử lý khác. Nếu phân vân, đi khám ngay trong ngày.
Rắc bột cà phê, thuốc lào lên vết đứt tay có cầm máu không?
Không nên. Những thứ này có thể làm bẩn vết thương, tăng nguy cơ nhiễm trùng và gây khó khăn khi nhân viên y tế rửa, khâu. Ép trực tiếp bằng khăn sạch và nâng tay cao là cách cầm máu hiệu quả.
Đứt tay có cần tiêm uốn ván không?
Phụ thuộc vào vết thương có bẩn, sâu không và lịch tiêm trước đó. Vết cắt sạch bằng dao bếp ở người đã tiêm phòng đầy đủ thường không cần thêm. Khi không chắc, hỏi nhân viên y tế.
Vết đứt tay đã lành nhưng ngón vẫn tê là sao?
Có thể dây thần kinh nhỏ ở ngón bị tổn thương. Tê kéo dài sau vết cắt ở mặt lòng ngón cần được khám để đánh giá. Một số tổn thương thần kinh cần xử lý sớm mới cho kết quả tốt.
Băng dán cá nhân để bao lâu thì thay?
Thay khi ướt, bẩn hoặc ít nhất mỗi ngày một lần để kiểm tra vết thương. Để băng ướt lâu làm da quanh vết bị nhũn, dễ nhiễm trùng. Khi phải rửa bát, giặt đồ, đeo găng cao su bên ngoài băng và thay băng khô ngay sau đó.
Có nên để vết cắt hở cho mau khô không?
Vết cắt nhỏ ở tay thường lành tốt khi được giữ sạch và che băng, nhất là khi tay phải làm việc, tiếp xúc nước và bụi bẩn. Ở nhà, lúc nghỉ, có thể để thoáng nếu vết đã khô, sạch.