Bàn chân không phải tấm bản đồ để đoán bệnh — không thể nhìn chân mà biết gan, thận hay tim có vấn đề. Nhưng bàn chân là nơi xa tim nhất, chịu lực nhiều nhất và ít được nhìn tới nhất, nên một số bệnh về mạch máu, thần kinh, da và xương lộ ra ở đây khá sớm. Biết những thay đổi nào đáng để ý giúp bạn đi khám đúng lúc, thay vì lo lắng vô cớ hoặc chủ quan quá lâu.
Bài viết liệt kê các thay đổi ở bàn chân mà nhân viên y tế thường khuyên không nên tự theo dõi kéo dài, cách tự nhìn bàn chân mỗi tuần, và đâu là lúc phải gọi cấp cứu. Mọi thông tin ở đây giúp bạn quyết định đi khám, không giúp bạn tự kết luận mình mắc bệnh gì.
Vì sao bàn chân hay "lên tiếng" trước
Máu đến bàn chân phải đi quãng đường dài nhất từ tim. Khi động mạch hẹp lại vì xơ vữa, những vùng xa như ngón chân thường thiếu máu trước. Dây thần kinh dài nhất cơ thể cũng chạy xuống tận bàn chân; khi thần kinh bị tổn thương do đường huyết cao kéo dài hay nguyên nhân khác, cảm giác ở đầu ngón chân thường giảm trước tiên.
Bàn chân còn là nơi chịu lực cả ngày, nằm trong giày kín, ẩm, dễ trầy xước. Một vết thương nhỏ mà ở tay sẽ được thấy ngay thì ở lòng bàn chân có thể bị bỏ qua nhiều ngày. Ở người cao tuổi, mắt kém, lưng cứng, việc cúi nhìn bàn chân càng khó.
Thêm nữa, nhiều người chỉ để ý đến bàn chân khi nó đau. Nhưng những thay đổi quan trọng nhất — vùng da sẫm màu dần, một nốt mới, ngón chân lạnh hơn trước, cảm giác kém dần — thường không đau ở giai đoạn đầu. Chúng chỉ được phát hiện khi có người chịu nhìn.
Vì vậy, điều có ích không phải là học cách "đọc bệnh qua chân" mà là tập thói quen nhìn bàn chân, nhận ra cái gì mới, cái gì khác với tuần trước, và biết thay đổi nào cần mang đến bác sĩ.
Những điều bàn chân không nói được
"Gan bàn chân vàng là bệnh gan." Da lòng bàn chân hơi vàng thường gặp ở người da dày, chai nhiều, hoặc ăn nhiều thực phẩm giàu sắc tố như gấc, cà rốt, đu đủ. Vàng da do bệnh gan thường thấy rõ ở lòng trắng mắt và toàn thân, kèm triệu chứng khác — cần khám, không đoán qua lòng bàn chân.
"Ngón chân thứ hai dài hơn ngón cái là dấu hiệu tính cách, sức khoẻ." Đó là biến thể hình dạng rất phổ biến, không nói gì về tính cách hay bệnh tật. Nó chỉ quan trọng khi gây đau vì giày tì vào đầu ngón dài.
"Ấn vào điểm nào đau là nội tạng tương ứng có bệnh." Các "bản đồ phản xạ" bàn chân chưa có bằng chứng khoa học về chẩn đoán. Một điểm đau khi ấn thường phản ánh chính mô ở chỗ đó — cân, gân, da, xương.
"Chân hôi, chân ra mồ hôi là thận yếu." Mồ hôi chân nhiều thường do tuyến mồ hôi hoạt động mạnh, giày bí, tất kém thoáng; mùi do vi khuẩn phân huỷ mồ hôi. Chuyện này thuộc về chăm sóc da và giày, không phải dấu hiệu bệnh thận.
Màu da và nhiệt độ: những thay đổi đáng để ý
Bàn chân hoặc ngón chân tái nhợt, lạnh hơn hẳn bên kia. Nếu xuất hiện từ từ, kèm đau bắp chân khi đi phải dừng nghỉ, cần khám về mạch máu. Nếu xuất hiện đột ngột kèm đau dữ dội, tê, yếu — đó là cấp cứu.
Ngón chân tím sẫm hoặc đen. Một vùng da chuyển màu đen, khô, lạnh có thể là mô đang thiếu máu nặng — cần khám ngay, không tự chườm nóng hay đắp gì.
Đỏ, nóng, sưng một vùng lan rộng dần. Có thể là nhiễm trùng da và mô dưới da, nhất là khi có vết xước, vết nứt gần đó hoặc kèm sốt.
Ngón chân đổi màu trắng rồi tím rồi đỏ khi lạnh hoặc căng thẳng. Hiện tượng co mạch theo từng cơn này nên được bác sĩ đánh giá, nhất là khi kèm đau, loét đầu ngón hoặc triệu chứng ở khớp, da nơi khác.
Da cẳng chân, mắt cá sẫm màu dần, sần cứng, ngứa. Hay gặp ở người có bệnh tĩnh mạch lâu năm; nếu để lâu có thể dẫn đến vết loét gần mắt cá.
Vết thương, vết loét và nốt mới trên da
Da bàn chân chịu nhiều va chạm, nhưng có những tổn thương không nên chờ "để tự lành":
- Vết loét, vết trầy không lành sau khoảng một đến hai tuần, hoặc ngày càng sâu, rộng.
- Vết loét ở lòng bàn chân, đầu ngón, gót mà người bệnh không thấy đau — đây là dấu hiệu cảm giác đã giảm, càng cần khám sớm.
- Vết phồng rộp, vết chai bỗng chuyển màu sẫm, chảy dịch hoặc có mùi.
- Một nốt sẫm màu mới xuất hiện ở lòng bàn chân, gót hoặc dưới móng; nốt cũ thay đổi kích thước, hình dạng, màu sắc, chảy máu.
- Vệt sẫm màu chạy dọc móng chân mới xuất hiện hoặc rộng dần, nhất là khi lan ra da quanh móng.
- Mụn nước, vết nứt ở kẽ ngón kéo dài, chảy dịch, lan rộng dù đã giữ khô.
Ung thư hắc tố da có thể xuất hiện ở lòng bàn chân và dưới móng, kể cả ở người da sẫm màu, và vị trí này hay bị phát hiện muộn vì ít người nhìn tới. Không phải nốt nào cũng đáng lo, nhưng nốt mới hoặc nốt thay đổi nên được bác sĩ da liễu xem.
Người đái tháo đường cần đặc biệt chú ý: bất kỳ vết thương nào ở bàn chân cũng nên được nhân viên y tế xem sớm, không tự xử lý kéo dài ở nhà.
Sưng, biến dạng và đau
Sưng một bên chân. Sưng cả bàn chân và cẳng chân một bên, kèm đau, nóng, căng, cần khám ngay để loại trừ cục máu đông trong tĩnh mạch sâu. Phù nhẹ hai bên cuối ngày, đỡ sau khi ngủ, thường liên quan tư thế.
Sưng hai bên tăng dần, không đỡ. Phù kéo dài hai chân có thể liên quan tim, thận, gan, thuốc đang dùng — cần bác sĩ tìm nguyên nhân.
Khớp ngón chân cái sưng đỏ, đau dữ dội đột ngột. Thường được nghĩ tới trong cơn gút cấp, nhưng nhiễm trùng khớp cũng có thể giống vậy — cần khám, nhất là khi có sốt.
Bàn chân đỏ, nóng, sưng, biến dạng dần ở người mất cảm giác. Ở người đái tháo đường có tổn thương thần kinh, đây là tình trạng cần bác sĩ chuyên khoa xem ngay, dù không đau nhiều.
Vòm bàn chân xẹp dần ở một bên, đau mặt trong cổ chân. Thay đổi hình dạng bàn chân ở người lớn, nhất là chỉ một bên, nên được khám.
Đau sau ngã, không chịu lực được, sưng bầm nhiều. Có thể có gãy xương, cần chụp chiếu.
Tê, rát, mất cảm giác: dấu hiệu dễ bị xem nhẹ
Tê bì đầu ngón chân, cảm giác như đi trên bông, như mang tất dù chân trần, nóng rát về đêm — những cảm giác này dễ bị gán cho "tuổi già" hay "thiếu chất" rồi bỏ qua. Thực tế, có nhiều nguyên nhân gây tổn thương thần kinh ở bàn chân: đường huyết cao kéo dài, một số thiếu hụt dinh dưỡng, rượu, một số thuốc, bệnh tuyến giáp, chèn ép thần kinh ở cột sống hoặc cổ chân. Chỉ bác sĩ, với khám và xét nghiệm, mới phân biệt được.
Nguy hiểm lớn nhất của mất cảm giác là người bệnh không biết mình bị thương. Một hạt sỏi trong giày, nước ngâm chân quá nóng, một đôi giày mới cọ vào ngón — người bình thường sẽ thấy đau và dừng lại, còn người mất cảm giác thì không. Vết thương nhỏ thành vết loét lớn trước khi được phát hiện.
Nếu bạn hoặc người thân có tê bì bàn chân kéo dài, hãy đi khám, đồng thời tập thói quen nhìn chân mỗi ngày, thử nước bằng khuỷu tay thay vì bằng chân, kiểm tra lòng giày trước khi mang. Tê đột ngột, tê kèm yếu chân, tê lan nhanh lên cao là tình huống cần khám ngay.
Tự nhìn bàn chân mỗi tuần: làm thế nào
Một lần nhìn kỹ mỗi tuần — với người đái tháo đường thì mỗi ngày theo dặn của bác sĩ — chỉ mất vài phút. Nên làm sau khi tắm, ở chỗ đủ sáng.
- Ngồi xuống ghế vững, đặt một chân lên đùi bên kia hoặc lên một chiếc ghế thấp.
- Nhìn mu bàn chân, các ngón, móng: màu da, móng có đổi màu, dày lên, có vệt sẫm không.
- Tách từng kẽ ngón để nhìn: có nứt, trắng bở, chảy dịch không.
- Nhìn lòng bàn chân và gót; nếu khó cúi, dùng một chiếc gương nhỏ đặt trên sàn hoặc nhờ người thân nhìn giúp.
- Sờ hai bàn chân cùng lúc để so nhiệt độ; ấn nhẹ quanh mắt cá xem có phù không.
- Ghi lại điều mới thấy, chụp ảnh nếu tiện, để lần sau so sánh và cho bác sĩ xem.
Nếu chăm cha mẹ cao tuổi, việc cắt móng, rửa chân cho ông bà là dịp tốt để nhìn chân. Một câu hỏi nhẹ nhàng "chân có chỗ nào đau không" đôi khi phát hiện được vết thương mà người già ngại kể.
Khi nào cần đi khám ngay và khi nào gọi 115
Tóm gọn lại những tình huống không nên chờ:
- Gọi 115: bàn chân đột ngột lạnh, tái nhợt hoặc tím, đau dữ dội, tê, yếu, không bắt được mạch.
- Gọi 115: một bên chân sưng đau kèm khó thở, đau ngực, ho ra máu.
- Gọi 115: tê hoặc yếu đột ngột một bên tay chân kèm méo miệng, nói khó, nhìn mờ — nghi đột quỵ.
- Khám trong ngày: vùng đỏ nóng lan nhanh, có sốt; ngón chân đen; vết loét chảy mủ, có mùi; người đái tháo đường có vết thương bất kỳ ở chân.
- Khám sớm trong vài ngày: vết loét không lành sau một đến hai tuần; nốt sẫm màu mới hoặc thay đổi; tê bì kéo dài; sưng một bên không rõ lý do.
- Đặt lịch khám: thay đổi hình dạng bàn chân, đau kéo dài ảnh hưởng đi lại, móng dày đổi màu lan rộng.
- Đặt lịch khám: da chân khô sần, ngứa, sẫm màu dần quanh mắt cá, hoặc tĩnh mạch nổi ngoằn ngoèo gây nặng chân.
Không chắc nên khám ở đâu, bạn có thể bắt đầu với bác sĩ đa khoa hoặc bác sĩ gia đình; họ sẽ chuyển chuyên khoa phù hợp khi cần. Khi đi, mang theo danh sách thuốc đang dùng và những ảnh bạn đã chụp để bác sĩ thấy thay đổi theo thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Nhìn bàn chân có biết được bệnh gan, thận không?
Không. Một số bệnh toàn thân có thể gây phù chân hay thay đổi da, móng, nhưng những dấu hiệu đó không đặc hiệu, nhiều nguyên nhân khác cũng gây ra. Muốn biết gan, thận thế nào cần khám và xét nghiệm, không thể suy ra từ bàn chân.
Chân lạnh quanh năm có đáng lo không?
Nhiều người, nhất là phụ nữ, có tay chân lạnh mà không có bệnh. Đáng để ý hơn là chân lạnh một bên, lạnh kèm tái nhợt, đau khi đi, vết thương lâu lành, hoặc thay đổi mới xuất hiện gần đây — những trường hợp đó nên đi khám.
Nốt ruồi ở lòng bàn chân có cần cắt bỏ không?
Không phải nốt nào cũng cần cắt. Bác sĩ da liễu sẽ khám, có thể soi da và theo dõi, chỉ đề nghị cắt khi có đặc điểm đáng ngờ. Đừng tự đốt, tự cắt nốt ruồi ở nhà.
Người đái tháo đường nên kiểm tra chân bao lâu một lần?
Nhiều hướng dẫn khuyên người đái tháo đường tự nhìn chân mỗi ngày và được nhân viên y tế khám chân định kỳ. Lịch cụ thể tuỳ tình trạng mỗi người, hãy hỏi bác sĩ đang theo dõi bạn.
Chụp ảnh bàn chân gửi bác sĩ có thay được đi khám không?
Ảnh giúp theo dõi thay đổi và trao đổi ban đầu, nhưng không thay được khám trực tiếp, vì bác sĩ cần sờ nhiệt độ, bắt mạch, thử cảm giác. Với tình huống cấp cứu, đừng mất thời gian chụp ảnh.
Vết loét ở chân bôi thuốc gì cho nhanh lành?
Không nên tự chọn thuốc bôi cho vết loét lâu lành, vì nguyên nhân có thể là mạch máu, thần kinh hay nhiễm trùng, mỗi loại xử lý khác nhau. Giữ sạch, che bằng gạc sạch và đi khám để được hướng dẫn chăm sóc vết thương đúng cách.