Đau gót chân rất hiếm khi là dấu hiệu của bệnh thận. Ở người lớn, phần lớn các ca đau gót chân xuất phát ngay tại chỗ: dải cân dưới lòng bàn chân bị quá tải, gân gót bị kéo căng lâu ngày, lớp đệm mỡ dưới gót mỏng đi theo tuổi, hoặc giày dép không đỡ gót. Bệnh thận thường âm thầm, khi có biểu hiện thì hay là phù, tiểu ít, mệt mỏi, tăng huyết áp — không phải đau khu trú ở gót.
Câu "đau gót chân là yếu thận" phổ biến vì nó trộn lẫn một khái niệm của y học cổ truyền với quả thận trong giải phẫu, và vì nhiều sản phẩm "bổ thận" quảng cáo theo hướng đó. Hệ quả là có người uống thuốc bổ hàng tháng trời trong khi gót chân vẫn đau vì đôi dép mỏng và việc đứng tám tiếng mỗi ngày. Bài này giúp bạn hiểu đúng, biết tự chăm phần nào ở nhà và nhận ra khi nào cần bác sĩ khám.
Vì sao "đau gót chân là yếu thận" lại phổ biến đến vậy
Trong y học cổ truyền phương Đông, "thận" là tên một hệ chức năng rộng, gắn với xương, tuỷ, sinh lực và tuổi tác. Khi người xưa nói một người "thận hư", ý là cơ thể suy giảm theo một kiểu nhất định, không phải quả thận lọc máu đang hỏng. Khái niệm này có hệ thống lập luận riêng của nó. Rắc rối nảy sinh khi trong đời thường, chữ "thận" của y học cổ truyền và chữ "thận" của xét nghiệm máu bị dùng lẫn cho nhau.
Thêm vào đó là một sự trùng hợp về tuổi. Đau gót chân hay gặp ở tuổi trung niên — cũng là tuổi người ta bắt đầu mỏi lưng, tiểu đêm, ngủ kém. Nhiều triệu chứng cùng xuất hiện một lúc nên dễ được gom về một nguyên nhân chung nghe có vẻ hợp lý. Trong khi đó, mỗi triệu chứng có thể có lý do riêng: đau gót do bàn chân chịu tải, tiểu đêm do tuyến tiền liệt hoặc thói quen uống nước buổi tối, mỏi lưng do tư thế làm việc.
Cuối cùng là quảng cáo. Khi một sản phẩm được giới thiệu là "trị đau gót chân, bổ thận", người mua ít khi đặt câu hỏi vì sao hai chuyện đó lại đi cùng nhau. Điều đáng lo không phải là niềm tin dân gian, mà là việc niềm tin đó làm người bệnh chậm tìm ra nguyên nhân thật — và với vài trường hợp hiếm, chậm khám là bỏ lỡ một vấn đề cần xử lý sớm.
Quả thận và gót chân: y học hiện đại biết những gì
Quả thận lọc máu, điều hoà nước, muối khoáng, huyết áp và tham gia chuyển hoá xương. Bệnh thận mạn thường diễn tiến lặng lẽ trong nhiều năm. Khi đã có biểu hiện, những dấu hiệu hay được nhắc đến là phù mí mắt hoặc phù chân, tiểu ít hoặc nước tiểu nhiều bọt, mệt mỏi kéo dài, chán ăn, ngứa da, huyết áp cao khó kiểm soát. Để biết thận có vấn đề hay không, cần xét nghiệm máu và nước tiểu do bác sĩ chỉ định, không thể đoán qua cảm giác ở gót.
Bệnh thận mạn giai đoạn nặng có thể làm rối loạn chuyển hoá canxi và phốt pho, ảnh hưởng tới xương. Nhưng khi đó người bệnh thường đã có nhiều biểu hiện khác và đã được theo dõi ở cơ sở y tế; đau xương kiểu này cũng không khu trú gọn ở một điểm dưới gót như đau do cân gan chân. Một liên hệ khác hay được nhắc là bệnh gút: axit uric cao có liên quan đến thận, nhưng cơn gút điển hình lại hay xuất hiện ở khớp ngón chân cái, đến đột ngột, sưng nóng đỏ dữ dội — khác hẳn kiểu đau gót âm ỉ.
Vì vậy, nếu bạn lo về thận, đừng dựa vào gót chân. Hãy kiểm tra sức khoẻ định kỳ, nhất là khi có tăng huyết áp, đái tháo đường, người trong nhà mắc bệnh thận, hoặc từng dùng thuốc giảm đau kéo dài. Còn nếu gót chân đau, hãy tìm nguyên nhân ngay tại bàn chân trước.
Những nguyên nhân đau gót chân thường gặp thật sự
Dải cân gan chân bị quá tải. Đây là nguyên nhân hay gặp nhất ở người lớn. Cân gan chân là dải mô xơ chạy từ xương gót ra các ngón, giữ vòm bàn chân. Đứng lâu trên nền cứng, tăng cân, đi dép đế mỏng, bắp chân căng cứng làm dải này chịu kéo liên tục, sinh đau ở mặt dưới gót, rõ nhất ở những bước đầu tiên buổi sáng.
Gân gót bị kích thích. Gân gót (gân Achilles) bám vào mặt sau xương gót. Khi gân bị quá tải lâu ngày, đau nằm ở phía sau gót hoặc trên gót vài phân, cứng buổi sáng, có thể sờ thấy chỗ dày lên. Người không chơi thể thao vẫn gặp, nhất là khi tăng cân hoặc đi giày có viền gót cứng cọ vào.
Lớp đệm mỡ dưới gót mỏng đi. Dưới xương gót có một lớp mỡ đặc biệt làm nhiệm vụ giảm chấn. Theo tuổi, lớp này có thể mỏng và kém đàn hồi; người bệnh thấy đau ở giữa gót, tăng khi đi chân đất trên sàn gạch, đỡ hơn khi đi giày đệm dày.
Gai xương gót. Là phần xương mọc thêm ở chỗ bám của cân gan chân, thường phát hiện tình cờ trên phim X-quang. Nhiều người có gai mà không đau, nên gai thường là "người đi cùng" chứ không hẳn là thủ phạm chính.
Dây thần kinh bị chèn ép. Khi đau có cảm giác rát, tê, như điện giật, lan ra lòng bàn chân, bác sĩ sẽ nghĩ thêm tới nguyên nhân thần kinh, ví dụ chèn ép ở vùng mắt cá trong.
Rạn xương do quá tải. Người đột ngột đi bộ nhiều hơn hẳn thường lệ, hoặc có xương yếu, có thể bị rạn nhỏ ở xương gót: đau tăng dần khi chịu lực, bóp hai bên gót thấy đau. Trường hợp này cần chụp chiếu, không nên cố đi tiếp.
Bệnh viêm khớp toàn thân. Một số bệnh viêm khớp có thể gây đau chỗ bám gân ở gót, thường cả hai bên, đi kèm cứng lưng buổi sáng hoặc sưng khớp khác, hay gặp ở người trẻ. Đây là lý do đau gót kèm triệu chứng ở nơi khác nên được khám sớm.
Ghi lại gì trước khi đi khám để bác sĩ tìm nguyên nhân nhanh hơn
Bạn không cần tự đoán mình bị gì. Việc hữu ích hơn là ghi lại vài điều trong một hai tuần, vì đó là những câu bác sĩ sẽ hỏi. Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán, chỉ giúp bạn kể bệnh rõ ràng.
| Điều nên để ý | Vì sao bác sĩ quan tâm |
|---|---|
| Đau ở đâu: dưới gót, sau gót, giữa gót hay hai bên gót | Mỗi vị trí gợi ý một nhóm cấu trúc khác nhau cần khám kỹ |
| Đau lúc nào: bước đầu buổi sáng, sau khi ngồi lâu, cuối ngày, hay cả khi nằm nghỉ | Đau cả khi nghỉ, đau về đêm cần được loại trừ nguyên nhân khác |
| Kiểu đau: nhói, âm ỉ, rát, tê, như điện giật | Cảm giác rát, tê gợi ý hướng thần kinh |
| Một bên hay hai bên | Hai bên kèm cứng lưng, sưng khớp khác cần nghĩ tới bệnh toàn thân |
| Thay đổi gần đây: đổi giày, tăng cân, đổi việc phải đứng nhiều, bắt đầu đi bộ | Thay đổi tải đột ngột là manh mối rất hay gặp |
| Bệnh đang có và thuốc đang dùng | Đái tháo đường, bệnh viêm khớp, một số thuốc ảnh hưởng tới gân và cảm giác |
Mang theo đôi giày hay đi nhất khi đi khám cũng là một ý hay: chỗ mòn ở đế giày kể cho bác sĩ khá nhiều về cách bạn đặt chân.
Tự chăm tại nhà trong những tuần đầu
Với đau gót chân mới xuất hiện, không kèm dấu hiệu đáng lo ở mục cuối bài, phần lớn người bệnh đỡ dần nhờ giảm tải và đổi thói quen. Những việc dưới đây là chăm sóc thông thường, không thay cho khám bệnh.
- Giảm thời gian đứng liền một chỗ trên nền cứng; nếu công việc buộc phải đứng, đổi chân trụ và ngồi nghỉ ngắn khi có thể.
- Đi giày hoặc dép có đế đủ dày, có đệm ở gót, ôm gót vừa vặn; tránh dép lê đế mỏng và đi chân đất trên nền gạch, kể cả trong nhà.
- Chườm lạnh nhẹ vào chỗ đau sau một ngày dài, dùng khăn bọc đá, mỗi lần khoảng mười đến mười lăm phút, không áp đá trực tiếp lên da.
- Giãn bắp chân nhẹ nhàng: đứng chống tay vào tường, một chân lùi ra sau, gót chạm đất, nghiêng người tới khi thấy căng vừa phải ở bắp chân; đau thì dừng.
- Trước khi bước xuống giường buổi sáng, co duỗi cổ chân vài lần để cân gan chân "khởi động" trước khi chịu lực.
- Nếu đang thừa cân, giảm cân từ từ theo tư vấn của nhân viên y tế; mỗi ki-lô-gam bớt đi là bớt tải cho gót chân trong từng bước.
- Thuốc giảm đau, nếu cần, chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ, nhất là khi có bệnh dạ dày, thận hay đang dùng thuốc khác.
Đau gót chân thường cải thiện chậm, tính bằng tuần đến tháng. Kiên trì giảm tải quan trọng hơn tìm một mẹo làm hết đau trong vài ngày.
Những cách xử lý nên tránh
Mẹo dân gian về đau gót chân rất nhiều: dẫm lên gạch nung nóng, đắp lá giã nát, ngâm giấm, chích lể chỗ đau, bó thuốc. Vấn đề của chúng không chỉ là thiếu bằng chứng. Gạch nóng có thể gây bỏng da gót mà người lớn tuổi, người đái tháo đường không cảm nhận kịp; da gót dày nên vết bỏng hay nhiễm trùng phát hiện muộn. Đắp lá và chích lể đem vi khuẩn vào vùng da hay nứt nẻ. Ngâm giấm đậm đặc có thể gây kích ứng, bỏng hoá chất nhẹ.
Tự mua thuốc "bổ thận", thuốc không rõ nguồn gốc về uống để chữa đau gót cũng nên tránh. Một số sản phẩm trôi nổi đã từng bị cơ quan chức năng cảnh báo vì trộn thêm thành phần không ghi trên nhãn. Uống lâu dài thứ không rõ thành phần, nhất là khi thận thật sự có vấn đề, là rủi ro không đáng có.
Tiêm thuốc vào gót chân là thủ thuật y khoa, chỉ bác sĩ cân nhắc sau khi khám, có chỉ định và giới hạn số lần. Tiêm ở nơi không đủ điều kiện có thể gây nhiễm trùng, teo lớp đệm mỡ gót hoặc tổn thương cân. Nếu có ai mời "tiêm một mũi là hết", hãy hỏi lại bác sĩ của bạn trước.
Khi nào cần đi khám
Phần lớn đau gót chân không nguy hiểm, nhưng có những tình huống bạn nên đi khám sớm thay vì tự theo dõi:
- Đau không đỡ sau khoảng vài tuần dù đã giảm đứng, đổi giày và chăm sóc như trên.
- Đau cả khi nằm nghỉ, đau về đêm làm thức giấc, hoặc đau tăng dần mỗi ngày.
- Gót sưng, nóng, đỏ, kèm sốt — cần khám ngay để loại trừ nhiễm trùng.
- Tê, rát, mất cảm giác ở gót hoặc lòng bàn chân; người đái tháo đường có vết nứt, vết loét ở gót.
- Đau xuất hiện sau ngã hoặc nhảy từ trên cao xuống, không chịu lực được, gót biến dạng.
- Đau gót hai bên kèm đau lưng buổi sáng, sưng khớp khác, đau mắt đỏ tái diễn.
- Nghe tiếng "phựt" phía sau gót kèm đau đột ngột như bị ai đá vào, sau đó khó kiễng chân — có thể đứt gân gót, cần khám ngay trong ngày.
Gọi cấp cứu 115 khi đau chân đi kèm dấu hiệu toàn thân nguy hiểm: một bên chân sưng to, đau, nóng kèm khó thở hoặc đau ngực; bàn chân lạnh, tái nhợt hoặc tím, đau dữ dội và không bắt được mạch; tê yếu đột ngột một bên tay chân kèm méo miệng, nói khó.
Nếu lo về thận, hãy nói rõ với bác sĩ để được xét nghiệm phù hợp — đó là việc riêng, không nên gộp vào chuyện đau gót.
Câu hỏi thường gặp
Đông y nói đau gót do thận hư thì có sai không?
Y học cổ truyền dùng chữ thận để chỉ một hệ chức năng rộng, khác với quả thận lọc máu trong giải phẫu. Hai cách hiểu không trùng nhau, nên không thể lấy đau gót để kết luận thận bị bệnh theo nghĩa xét nghiệm. Nếu muốn kết hợp y học cổ truyền, hãy khám ở cơ sở hợp pháp và báo cho cả hai bác sĩ.
Xét nghiệm gì để biết thận có khoẻ không?
Thông thường bác sĩ chỉ định xét nghiệm máu để ước tính chức năng lọc của thận và xét nghiệm nước tiểu để tìm đạm, máu. Người có tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc tiền sử gia đình mắc bệnh thận nên hỏi bác sĩ về lịch kiểm tra định kỳ phù hợp.
Đau gót chân có tự khỏi không?
Nhiều trường hợp đau gót do quá tải cải thiện dần trong vài tháng nhờ giảm đứng lâu, đổi giày và giãn bắp chân nhẹ. Tuy vậy thời gian khác nhau ở mỗi người, và nếu đau không đỡ sau vài tuần chăm sóc đúng cách thì nên đi khám để tìm nguyên nhân khác.
Đi chân đất trong nhà có làm đau gót nặng hơn không?
Với người đang đau gót, đi chân đất trên sàn gạch hoặc sàn bê tông thường làm gót chịu va đập nhiều hơn, nhất là những bước đầu buổi sáng. Một đôi dép trong nhà có đế đủ dày và có quai giữ gót thường dễ chịu hơn trong giai đoạn này.
Chụp X-quang thấy gai gót thì có phải mổ không?
Không nhất thiết. Nhiều người có gai gót trên phim nhưng không đau, và phần lớn đau gót được xử lý bằng cách không mổ. Việc có can thiệp hay không do bác sĩ chuyên khoa quyết định sau khi khám, dựa trên triệu chứng chứ không chỉ dựa vào hình ảnh trên phim.
Trẻ đang tuổi lớn bị đau gót có giống người lớn không?
Không hẳn. Ở trẻ đang lớn, nhất là trẻ hay chạy nhảy, vùng sụn tăng trưởng ở gót có thể bị kích thích và gây đau. Cha mẹ nên cho trẻ đi khám khi trẻ đi khập khiễng, đau kéo dài hoặc sưng, để bác sĩ nhi hoặc chỉnh hình đánh giá.