Đau ở phía sau gót chân hoặc trên gót vài phân, cứng gân buổi sáng, đi một lúc thì đỡ, có khi sờ thấy gân dày lên — đó là kiểu đau gân gót mà nhiều người đi làm gặp phải dù chưa bao giờ chạy bộ hay chơi cầu lông. Nguyên nhân thường là tải trọng tích luỹ: tăng cân, giày có viền gót cứng, đi lại nhiều hơn thường lệ, tuổi trung niên khiến gân kém đàn hồi.
Phần lớn trường hợp cải thiện bằng cách giảm tải và đổi giày, nhưng cần nhiều tuần. Bài viết giải thích gân gót làm việc thế nào, vì sao người không chơi thể thao vẫn bị, những gì có thể tự làm ở nhà, và đặc biệt là dấu hiệu nghi đứt gân — tình huống cần khám ngay trong ngày.
Gân gót làm việc thế nào
Gân gót, còn gọi là gân Achilles, là gân to và khoẻ nhất cơ thể, nối hai khối cơ bắp chân với xương gót. Mỗi lần bạn kiễng chân, bước lên bậc thang, đẩy người về phía trước khi đi bộ, bắp chân co lại và kéo qua gân gót để nhấc gót lên. Gân không co giãn chủ động như cơ; nó giống một sợi dây chắc, hơi đàn hồi, truyền lực và tích trữ một phần năng lượng ở mỗi bước.
Gân có ít mạch máu hơn cơ, nên hồi phục chậm hơn. Khi lực kéo lặp đi lặp lại vượt quá khả năng tự sửa chữa, cấu trúc sợi gân bị rối, gân dày lên và đau. Nhiều chuyên gia hiện gọi đây là "bệnh lý gân" thay vì "viêm gân", vì tổn thương chủ yếu là thoái hoá do quá tải chứ không phải viêm cấp tính kiểu sưng nóng đỏ.
Có hai vùng hay đau. Vùng giữa gân, cách gót khoảng vài phân, thường dày lên và đau khi bóp nhẹ. Vùng chỗ bám vào xương gót đau ngay sau gót, hay bị giày cọ, đôi khi đi kèm một chỗ xương gồ lên. Hai vùng này có cách chăm sóc hơi khác nhau, đó là một lý do nên để bác sĩ khám xác định.
Vì sao người không chơi thể thao vẫn bị đau gân gót
Tuổi tác. Từ tuổi trung niên, gân kém đàn hồi và hồi phục chậm hơn. Cùng một lượng đi lại, gân của người năm mươi tuổi chịu đựng kém hơn gân của người hai mươi tuổi.
Cân nặng tăng. Gân gót chịu lực lớn gấp nhiều lần trọng lượng cơ thể khi bước lên bậc hay đẩy người đi. Vài ki-lô-gam tăng thêm, nhất là tăng nhanh, là thay đổi đáng kể với gân.
Giày có viền gót cứng hoặc quá thấp. Viền gót cứng tì đúng chỗ gân bám gây cọ xát mỗi bước. Giày đế bằng hoàn toàn hoặc dép mỏng khiến gân phải kéo dài hơn khi đi, nhất là với người quen đi giày có gót.
Thay đổi thói quen đột ngột. Đổi việc phải leo cầu thang nhiều, chuyển nhà lên tầng cao, đi du lịch bộ cả ngày, hay đột ngột quyết tâm đi bộ thật nhiều sau Tết — gân không kịp thích nghi.
Một số bệnh và thuốc. Đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, một số bệnh viêm khớp có liên quan đến bệnh lý gân. Một số thuốc, trong đó có một nhóm kháng sinh được cơ quan quản lý dược nhiều nước cảnh báo, có thể làm tăng nguy cơ tổn thương gân. Nếu đang dùng thuốc mà thấy đau gân, hãy báo bác sĩ kê đơn, đừng tự ngừng thuốc.
Bắp chân căng, ít vận động. Người ngồi nhiều, cơ bắp chân yếu và ngắn, khi phải đi nhiều thì gân gót gánh phần lớn tải.
Giảm tải và tự chăm ở nhà
Mục tiêu là giảm lực kéo lên gân trong khi vẫn giữ vận động vừa phải, để gân có thời gian thích nghi. Làm nhẹ nhàng; đau tăng rõ thì dừng.
- Bớt việc làm gân căng nhất: leo cầu thang liên tục, đi dốc, đi bộ đường dài trên nền cứng, đứng kiễng chân lâu để với đồ trên cao.
- Đổi giày: chọn giày có viền gót mềm hoặc thấp không tì vào chỗ đau, gót giày hơi cao hơn mũi một chút để gân bớt bị kéo.
- Đệm gót tạm thời: một miếng lót nâng gót mỏng trong giày có thể giảm căng gân với một số người; đặt cả hai bên để không lệch dáng đi.
- Chườm lạnh bằng khăn bọc đá khoảng mười đến mười lăm phút sau ngày dài nếu thấy dễ chịu; không áp đá trực tiếp lên da.
- Giữ vận động nhẹ: đi bộ ngắn trên nền phẳng, đạp xe tại chỗ nhẹ — tốt hơn nằm yên hoàn toàn.
- Không xoa bóp mạnh, không bẻ, không đấm vào gân. Gân đang tổn thương không cần lực mạnh tác động thêm.
- Thuốc giảm đau chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Với bệnh lý gân kéo dài, bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng thường hướng dẫn bài tập tăng tải dần cho gân theo từng giai đoạn. Đây là phần nên tập có người hướng dẫn, không nên tự làm theo video vì tải quá sớm dễ làm gân đau thêm.
Phân biệt đau gân gót với vài kiểu đau gót khác — để kể với bác sĩ
Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán. Nó giúp bạn mô tả chính xác hơn khi khám, vì vị trí và kiểu đau là thông tin bác sĩ cần đầu tiên.
| Điều bạn nhận thấy | Ghi chú khi kể với bác sĩ |
|---|---|
| Đau phía sau gót, gân dày khi sờ, cứng buổi sáng | Kể rõ đau ở giữa gân hay ngay chỗ bám vào gót |
| Đau dưới gót, nhói ở bước đầu tiên buổi sáng | Nói rõ là mặt dưới, không phải phía sau |
| Có chỗ gồ đỏ sau gót, giày cọ vào là đau | Mang theo đôi giày gây cọ |
| Đau rát, tê lan ra lòng bàn chân | Mô tả cảm giác: rát, kim châm, điện giật |
| Đau đột ngột sau cú bật, có tiếng "phựt" | Đây là tình huống cần khám ngay, đừng chờ |
Nếu cả hai gót đều đau kèm đau lưng buổi sáng, sưng khớp khác hay đỏ mắt tái diễn, hãy nói với bác sĩ, vì đó có thể là gợi ý của bệnh viêm khớp toàn thân.
Những hiểu lầm khiến đau gân gót kéo dài
"Gân đau thì phải nghỉ hẳn cho lành." Gân cần tải trọng vừa phải để tái tạo đúng cấu trúc. Bất động hoàn toàn nhiều tuần làm gân và cơ bắp chân yếu đi, đến lúc đi lại nhiều trở lại thì đau dễ quay về. Giảm việc nặng, giữ việc nhẹ là cách cân bằng hơn.
"Giãn thật mạnh cho gân dài ra." Kéo giãn mạnh, nhún nảy, nhất là với đau ở chỗ bám vào gót, có thể làm gân bị ép thêm vào xương. Giãn bắp chân nên nhẹ, trong phạm vi không đau; với đau chỗ bám, bác sĩ có thể khuyên hạn chế giãn sâu.
"Bóp mạnh, cạo gió, chích lể cho tan." Gân là mô sợi chắc, không "tan" ra vì lực bóp. Tác động mạnh lên gân đang đau thường làm đau hơn, còn chích lể có nguy cơ nhiễm trùng ở vùng da mỏng sau gót.
"Hết đau rồi thì quay lại như cũ ngay." Cảm giác hết đau đến trước khi gân thật sự khoẻ lại. Quay ngay về leo cầu thang, đi bộ dài như trước là lý do phổ biến khiến đau tái phát sau vài tuần.
Dấu hiệu nghi đứt gân gót: cần khám ngay trong ngày
Đứt gân gót không chỉ xảy ra với vận động viên. Người trung niên có gân đã yếu sẵn có thể bị khi bước hụt bậc thang, chạy theo xe buýt, nhảy qua rãnh nước, hoặc đẩy mạnh chân để đứng dậy. Người bệnh thường kể nghe tiếng "phựt" hoặc cảm giác như bị ai đá mạnh vào sau gót, quay lại nhìn thì không có ai.
Sau đó bắp chân đau, sưng, đi lại khó, đặc biệt không kiễng được trên chân bị đau. Đôi khi người bệnh vẫn đi khập khiễng được vì các cơ khác bù lại, nên dễ chủ quan nghĩ là "trẹo nhẹ". Đứt gân cần được bác sĩ chẩn đoán và xử lý sớm; để lâu, hai đầu gân co rút xa nhau, việc điều trị phức tạp hơn và phục hồi kém hơn.
Trong lúc chờ đến cơ sở y tế: không cố đi, không xoa bóp, không đắp thuốc; có thể chườm lạnh qua khăn và kê chân. Nếu đau dữ dội, không đi lại được, hãy nhờ người đưa đi hoặc gọi 115.
Giữ gân gót khoẻ sau khi đã đỡ đau
Khi cơn đau đã dịu, phần việc còn lại là giúp gân dần lấy lại sức chịu tải để không đau lại. Nguyên tắc chung là tăng dần, mỗi lần một chút, và lắng nghe gân vào sáng hôm sau: nếu buổi sáng gân cứng hơn hẳn thường lệ, hôm trước có lẽ đã làm quá. Tăng quãng đi bộ, số tầng cầu thang leo, thời gian đứng theo từng tuần, không theo từng ngày.
Giày vẫn là yếu tố bạn kiểm soát được nhiều nhất. Giữ một vài đôi phù hợp và luân phiên, thay khi đế đã mòn lệch hoặc đệm gót đã xẹp. Nếu công việc thay đổi, ví dụ chuyển sang vị trí phải đi lại nhiều, hãy chuẩn bị giày trước, đừng đợi gân lên tiếng.
Cân nặng ổn định, kiểm soát tốt các bệnh nền như đái tháo đường, mỡ máu, và giữ bắp chân đủ khoẻ bằng vận động đều đặn là những việc có lợi lâu dài cho gân. Khi được kê một thuốc mới, nhất là kháng sinh, hãy nhắc bác sĩ rằng mình từng bị đau gân gót để bác sĩ cân nhắc.
Khi nào cần đi khám
Ngoài tình huống nghi đứt gân ở trên, nên đi khám khi:
- Đau gân gót không đỡ sau vài tuần đã giảm tải, đổi giày.
- Gân sưng to, nóng, đỏ; có sốt hoặc có vết trầy ở sau gót chảy dịch.
- Đau xuất hiện khi đang dùng thuốc mới, nhất là kháng sinh — báo bác sĩ kê đơn ngay.
- Đau cả hai gót kèm triệu chứng ở khớp khác, lưng, mắt.
- Bạn mắc đái tháo đường và có bất kỳ vết thương, phồng rộp nào ở gót do giày cọ.
- Có một khối cứng ở gân lớn dần, hoặc đau làm bạn không đi làm được.
Gọi 115 khi chân sưng đau một bên kèm khó thở, đau ngực; bàn chân lạnh, tái hoặc tím đột ngột; hoặc tê yếu đột ngột một bên tay chân kèm méo miệng, nói khó. Những dấu hiệu này không phải của gân, nhưng đau bắp chân và sưng chân đôi khi bị nhầm với chuyện gân, nên cần nhớ.
Đau và sưng bắp chân một bên, nóng, căng mà không có cú chấn thương nào cũng cần khám sớm để loại trừ cục máu đông trong tĩnh mạch sâu.
Câu hỏi thường gặp
Đau gân gót bao lâu thì đỡ?
Gân hồi phục chậm, thường tính bằng tuần đến vài tháng, có khi lâu hơn với trường hợp kéo dài. Tiến triển thường dao động, có ngày đỡ ngày đau hơn. Điều quan trọng là xu hướng chung tốt dần; nếu không, nên đi khám lại.
Có nên tiêm thuốc vào gân gót không?
Tiêm quanh gân gót là quyết định của bác sĩ chuyên khoa và thường được cân nhắc thận trọng, vì có lo ngại về nguy cơ làm gân yếu đi. Không nên tiêm ở nơi không phải cơ sở y tế hoặc theo lời giới thiệu truyền miệng.
Đi giày cao gót có tốt cho người đau gân gót không?
Một chút gót có thể làm gân bớt căng trong giai đoạn đau, nhưng giày cao gót thường xuyên lại làm bắp chân và gân ngắn dần. Giày có gót thấp, vững thường là lựa chọn cân bằng; thay đổi giày nên từ từ.
Đau gân gót có phải do thiếu canxi không?
Gân là mô sợi, không phải xương. Đau gân gót chủ yếu liên quan đến tải trọng, tuổi tác và một số bệnh nền, không phải do ăn thiếu canxi. Tự uống bổ sung không giải quyết được nguyên nhân.
Sau khi đỡ đau có quay lại đi bộ như trước được không?
Đa số người quay lại sinh hoạt bình thường. Nên tăng quãng đi bộ và leo cầu thang từ từ qua nhiều tuần, giữ thói quen giãn bắp chân và chọn giày phù hợp để giảm nguy cơ tái phát.
Kỹ thuật viên phục hồi chức năng giúp được gì?
Họ đánh giá sức mạnh, độ linh hoạt của bắp chân và cổ chân, rồi xây dựng lộ trình tăng tải phù hợp cho gân. Đây là phần khó tự làm đúng ở nhà, nhất là với đau kéo dài nhiều tháng.