Chuột rút bắp chân ban đêm là cơn co cứng đột ngột, không tự chủ của cơ bắp chân hoặc cơ gan bàn chân, thường kéo dài vài giây đến vài phút, đau đến mức tỉnh giấc. Cách gỡ nhanh nhất là kéo mũi bàn chân về phía người hoặc đứng dậy dồn trọng lượng lên chân bị rút để kéo giãn cơ đang co.
Ở phần lớn người, chuột rút đêm không do bệnh nào cụ thể: nó hay gặp hơn khi lớn tuổi, khi cơ mỏi sau một ngày đứng nhiều, khi ngồi lâu ít vận động, khi mang thai, hoặc liên quan một số thuốc. Ít gặp hơn, chuột rút đi kèm bệnh thần kinh, bệnh chuyển hoá hay rối loạn điện giải, và khi đó thường có thêm những dấu hiệu khác.
Bài này nói về chuột rút ban đêm trong đời thường. Chuột rút khi tập luyện, khi bơi, khi chơi thể thao có cơ chế và cách xử lý tại chỗ khác, không phải trọng tâm ở đây.
Chuột rút đêm xảy ra như thế nào
Bình thường, cơ co khi nhận tín hiệu từ dây thần kinh vận động và giãn khi tín hiệu dừng. Trong cơn chuột rút, các đầu dây thần kinh vận động phát xung liên tục, khiến một nhóm sợi cơ co hết mức và không chịu nhả. Bắp chân cứng lại thành một khối, bàn chân có khi bị kéo duỗi thẳng xuống hoặc các ngón quắp lại.
Vì sao lại hay xảy ra lúc ngủ? Một giả thuyết được nhắc nhiều là khi nằm, bàn chân thường ở tư thế duỗi xuống (mũi chân chĩa ra xa), bắp chân ở trạng thái co ngắn. Cơ đang ngắn mà nhận thêm kích thích thì dễ co cứng hơn. Chăn nặng đè lên mũi chân, nằm sấp với bàn chân duỗi thẳng làm tư thế này kéo dài suốt đêm.
Cần nói rõ: cơ chế chính xác của chuột rút đêm vẫn chưa được hiểu đầy đủ. Những lời giải thích quen thuộc như “do thiếu nước”, “do thiếu khoáng chất” có thể đúng với một số người nhưng bằng chứng chưa đủ để coi là nguyên nhân chung cho tất cả.
Vì sao cơn rút lại đau đến thế
Cơ co hết mức trong thời gian dài tiêu thụ năng lượng rất nhanh, trong khi chính sự co cứng làm máu khó vào nuôi cơ. Các chất chuyển hoá tích tụ tại chỗ kích thích đầu dây thần kinh cảm giác đau. Đó là lý do bắp chân có thể còn ê ẩm, đau khi chạm vào đến cả ngày hôm sau, dù cơn rút chỉ kéo dài vài phút. Cảm giác ê này thường giảm dần và không cần làm gì đặc biệt ngoài đi lại nhẹ.
Xử lý ngay khi đang bị chuột rút
Khi cơ đang co cứng, mục tiêu là kéo giãn nhẹ nhàng nhóm cơ đó cho tới khi nó nhả ra. Làm theo thứ tự:
- Ngồi dậy, duỗi thẳng chân bị rút, dùng tay nắm các ngón chân kéo mũi bàn chân về phía người. Nếu không với tới, quàng một chiếc khăn hay dây quanh lòng bàn chân rồi kéo.
- Hoặc đứng dậy, đặt chân bị rút xuống sàn, dồn trọng lượng lên chân đó, gót chạm đất, như đang giãn bắp chân vào tường. Bám vào thành giường hay tường để khỏi ngã.
- Giữ tư thế kéo giãn đều, không giật mạnh, đến khi thấy cơ mềm dần.
- Khi cơn đã qua, xoa nhẹ bắp chân, đi lại vài bước trong phòng.
- Có thể chườm ấm nhẹ hoặc tắm nước ấm nếu bắp chân còn ê ẩm; cảm giác đau mỏi có thể còn đến hôm sau.
Người lớn tuổi đứng dậy giữa đêm dễ chóng mặt và ngã. Nên ngồi ở mép giường vài giây trước khi đứng, bật đèn, và ưu tiên cách kéo giãn khi ngồi nếu không chắc chân.
Ai hay bị và vì sao
Người lớn tuổi. Chuột rút đêm gặp nhiều hơn rõ rệt ở người cao tuổi. Khối cơ giảm, gân co ngắn lại, ít vận động và dùng nhiều thuốc là những yếu tố được nhắc đến.
Người đứng nhiều hoặc ngồi lâu cả ngày. Cơ bắp chân mỏi sau một ngày đứng quầy, đứng bếp; hoặc ngược lại, ngồi gập gối nhiều giờ làm cơ co ngắn.
Phụ nữ mang thai. Chuột rút chân hay gặp ở nửa sau thai kỳ. Nên kể với bác sĩ sản khi khám thai; không tự dùng thuốc hay chất bổ sung.
Người dùng một số thuốc. Một vài nhóm thuốc như thuốc lợi tiểu, một số thuốc hạ mỡ máu hay thuốc điều trị khác có thể liên quan đến chuột rút. Hỏi bác sĩ kê đơn, không tự ngừng thuốc.
Người có một số bệnh. Đái tháo đường, bệnh thận, bệnh tuyến giáp, bệnh thần kinh, bệnh mạch máu chân có thể làm chuột rút xảy ra nhiều hơn. Thường đi kèm các dấu hiệu khác của bệnh.
Người uống nhiều rượu. Rượu ảnh hưởng đến thần kinh, cơ và cân bằng nước, khoáng chất trong cơ thể.
Thói quen giúp ít bị chuột rút đêm
Không có cách nào bảo đảm hết hẳn, nhưng nhiều người thấy giảm số cơn khi thay đổi những điều sau. Thử trong vài tuần và ghi lại số đêm bị để biết điều gì hợp với mình:
- Giãn bắp chân nhẹ trước khi ngủ: đứng cách tường một bước, chống tay vào tường, một chân lùi ra sau, gót chạm đất, giữ vài chục giây rồi đổi chân; làm vài lần, không gây đau.
- Không để chăn nặng đè lên mũi bàn chân; nới chăn ở cuối giường hoặc kê một chiếc gối dưới chăn để bàn chân không bị ép duỗi.
- Nằm sấp thì để bàn chân thò ra mép giường, tránh tư thế mũi chân duỗi thẳng xuống nệm.
- Đi lại, cử động chân trong ngày, đặc biệt khi làm việc ngồi nhiều.
- Uống nước đều trong ngày theo nhu cầu; giảm rượu.
- Đi giày vừa chân, đỡ gót và vòm, nhất là với người đứng nhiều.
Giãn cơ trước khi ngủ là thói quen được khuyên nhiều nhất, nhưng các nghiên cứu cho kết quả chưa thống nhất về mức hiệu quả. Nó an toàn và rẻ, nên đáng thử nếu không gây đau.
Chuột rút khác những cơn đau bắp chân khác
Không phải đau bắp chân nào về đêm cũng là chuột rút. Bảng dưới giúp mô tả đúng với bác sĩ; phân biệt chắc chắn cần thăm khám.
| Kiểu đau | Đặc điểm hay gặp | Cần làm gì |
|---|---|---|
| Chuột rút | Đến đột ngột, cơ cứng như đá sờ thấy được, hết sau vài phút khi kéo giãn | Tự xử lý; khám nếu thường xuyên |
| Hội chứng chân không yên | Cảm giác khó chịu, bứt rứt, phải cử động chân mới đỡ, nặng lúc chiều tối và khi nằm yên; cơ không cứng | Khám nếu ảnh hưởng giấc ngủ |
| Cục máu đông tĩnh mạch sâu | Bắp chân một bên sưng, căng, đau kéo dài, có thể nóng, đỏ; không hết khi kéo giãn | Khám trong ngày; khó thở thì gọi 115 |
| Hẹp động mạch chân | Đau bắp chân khi đi bộ một quãng, nghỉ thì đỡ; nặng có thể đau cả khi nằm | Khám sớm, nhất là người hút thuốc, đái tháo đường |
| Rễ thần kinh bị chèn ở thắt lưng | Đau, tê lan từ thắt lưng, mông xuống chân | Khám nếu kéo dài hoặc kèm yếu chân |
Điểm mấu chốt: chuột rút đến rồi đi; còn sưng đau kéo dài ở một bên bắp chân thì không phải chuột rút và không nên xoa bóp mạnh.
Sau cơn rút: ngủ lại và chăm bắp chân hôm sau
Sau một cơn chuột rút mạnh, nhiều người sợ nằm xuống lại sẽ bị tiếp, nên trằn trọc đến sáng. Đi lại trong phòng một hai phút, uống vài ngụm nước, giãn bắp chân nhẹ thêm một lần rồi nằm với bàn chân không bị chăn đè thường giúp ngủ lại dễ hơn. Có người thấy dễ chịu khi kê một gối mỏng dưới bắp chân để gối hơi gập, cơ không bị kéo căng hay co ngắn quá.
Hôm sau, bắp chân có thể ê, đau khi chạm hoặc khi đi xuống cầu thang. Đi lại nhẹ nhàng, giãn cơ nhẹ, tắm nước ấm thường đủ; không cần nghỉ hẳn. Tránh xoa bóp mạnh hay đấm bóp ngay vùng đau. Cảm giác ê này thường giảm sau một đến hai ngày.
Nếu đau không giảm mà tăng dần, bắp chân sưng to hơn bên kia, nóng, đỏ, thì không còn là đau sau chuột rút nữa và cần đi khám để loại trừ cục máu đông.
Những hiểu lầm và việc không nên làm
Tự uống thuốc hay chất bổ sung “trị chuột rút”. Có những loại thuốc từng được dùng cho chuột rút nhưng sau đó bị các cơ quan quản lý dược cảnh báo vì nguy cơ tác dụng phụ nghiêm trọng. Thuốc và chất bổ sung đều cần hỏi bác sĩ, dược sĩ; không mua theo lời truyền miệng.
“Chuột rút là do thiếu canxi, cứ uống canxi là hết.” Thiếu canxi nặng có thể gây co rút cơ, nhưng chuột rút đêm thông thường không chứng minh được là do thiếu canxi. Tự bổ sung khi chưa có chỉ định không phải bước đầu.
Xoa dầu nóng thật mạnh, đấm vào bắp chân. Đấm mạnh vào cơ đang co có thể làm đau thêm; xoa dầu nóng lên da quá nhiều có thể gây kích ứng. Kéo giãn nhẹ là cách hiệu quả và an toàn hơn.
“Chuột rút chỉ là chuyện vặt, không bao giờ cần khám.” Đúng với cơn thỉnh thoảng. Nhưng chuột rút dày đặc, kèm yếu cơ, teo cơ, tê bì hay xuất hiện sau khi dùng thuốc mới cần được bác sĩ đánh giá.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám khi chuột rút xảy ra nhiều đêm trong tuần, làm mất ngủ kéo dài; khi kèm yếu cơ, cơ teo nhỏ, giật cơ lăn tăn dưới da, tê bì; khi chuột rút lan sang nhiều nhóm cơ khác; khi bắt đầu sau một loại thuốc mới; hoặc khi người bị có bệnh thận, đái tháo đường, bệnh tuyến giáp, uống nhiều rượu. Mang theo danh sách thuốc và ghi chép số đêm bị.
Đến cấp cứu hoặc gọi 115 khi bắp chân một bên sưng đau không giảm, kèm khó thở hay đau ngực; khi chân lạnh, tái, đau dữ dội đột ngột; khi co cứng cơ lan rộng kèm cứng hàm, khó nuốt, nhất là sau một vết thương bẩn; hoặc khi chuột rút kèm lú lẫn, nôn nhiều, yếu toàn thân.
Phụ nữ mang thai có chuột rút kèm phù mặt, tay đột ngột, đau đầu, nhìn mờ cần đến cơ sở y tế ngay.
Bác sĩ có thể làm gì
Bác sĩ hỏi tần suất, thời điểm, các bệnh và thuốc đang dùng, khám cơ, thần kinh và mạch máu ở chân. Tuỳ trường hợp có thể xét nghiệm máu để kiểm tra điện giải, chức năng thận, tuyến giáp, đường huyết, hoặc điều chỉnh thuốc đang dùng nếu nghi thuốc là nguyên nhân. Chuột rút đêm lành tính thường được hướng dẫn giãn cơ và thói quen trước tiên.
Câu hỏi thường gặp
Chuột rút ban đêm có phải do thiếu canxi không?
Không chắc. Chuột rút đêm thông thường hiếm khi do thiếu canxi, và phần lớn người bị có xét nghiệm canxi bình thường. Nếu chuột rút kèm tê quanh môi, co quắp bàn tay hay các dấu hiệu khác, bác sĩ sẽ chỉ định xét nghiệm để kiểm tra.
Uống nước có giúp đỡ chuột rút không?
Uống đủ nước là thói quen tốt, nhưng chưa có bằng chứng mạnh rằng uống thêm nước làm giảm chuột rút đêm ở người không mất nước. Không cần uống quá nhiều trước khi ngủ, vì dễ phải dậy đi tiểu và mất ngủ.
Ăn chuối có hết chuột rút không?
Chuối là thực phẩm tốt và có kali, nhưng không có bằng chứng rằng ăn chuối làm hết chuột rút ban đêm ở người bình thường. Một chế độ ăn đa dạng, đủ rau quả vẫn là nền tảng hợp lý.
Bị chuột rút thì có nên chườm nóng ngay không?
Trong cơn rút, kéo giãn hiệu quả hơn chườm. Sau khi cơn qua, chườm ấm nhẹ hoặc tắm nước ấm giúp cơ dễ chịu. Không chườm quá nóng, nhất là với người kém cảm giác ở chân.
Người già chuột rút đêm nhiều thì gia đình nên làm gì?
Giúp cụ giãn bắp chân nhẹ trước khi ngủ, chăn không đè mũi chân, đèn ngủ đủ sáng để đứng dậy an toàn, và đưa cụ đi khám nếu chuột rút dày, kèm yếu chân hoặc sau khi đổi thuốc. Mang theo toàn bộ thuốc cụ đang dùng.
Chuột rút ở bàn chân, ngón chân có khác bắp chân không?
Cơ chế tương tự. Cách gỡ là kéo các ngón chân ngược lên về phía mu bàn chân, hoặc đứng dậy ấn gan bàn chân xuống sàn. Giày quá chật, đứng nhiều làm cơ gan bàn chân dễ rút hơn.