Khi có tuổi, tay chân thay đổi theo những cách khá giống nhau ở nhiều người: da mỏng và khô hơn, móng dày và cứng hơn, khớp kém linh hoạt, sức cầm nắm giảm, chân dễ lạnh, dễ chuột rút, đi đứng kém vững. Nhiều thay đổi trong số đó là một phần của quá trình lão hoá và có thể sống chung nhờ chăm sóc hằng ngày.
Nhưng không phải thay đổi nào cũng “do tuổi”. Yếu một bên đột ngột, vết loét lâu lành ở chân, chân sưng đau một bên, tay run tăng dần, tê bì lan rộng là những dấu hiệu cần đưa cha mẹ đi khám, có khi phải gọi 115. Bài viết giúp người con, người chăm sóc nhìn ra đâu là thay đổi thường gặp, chăm thế nào cho đúng, và khi nào không nên chờ. Bài không chẩn đoán; bác sĩ là người đánh giá từng trường hợp.
Những thay đổi thường gặp ở tay chân khi có tuổi
Da mỏng, khô, dễ bầm. Lớp da và lớp mỡ dưới da mỏng đi, tuyến dầu tiết ít hơn, nên da tay chân khô, ngứa, dễ nứt, dễ trầy và bầm khi va nhẹ. Vết thương nhỏ cũng lâu lành hơn so với lúc trẻ.
Móng dày, cứng, đổi màu. Móng chân, nhất là móng ngón cái, thường dày lên, mọc chậm, có thể ngả vàng, khó cắt. Một số thay đổi do tuổi, một số do nấm hay nguyên nhân khác; chỉ bác sĩ mới phân biệt được.
Khớp cứng, cầm nắm yếu. Sức cơ giảm dần theo tuổi, khớp ngón tay có thể cứng, có nốt. Người cao tuổi khó mở nắp lọ, khó cài cúc, hay làm rơi đồ nhẹ. Mức độ khác nhau rất nhiều giữa các người.
Bàn chân thay đổi hình dạng. Lớp đệm mỡ ở gót và gan bàn chân mỏng đi, vòm chân có thể thấp hơn, ngón chân có thể vẹo, co. Giày cũ có thể bỗng trở nên chật hoặc cọ.
Tuần hoàn và cảm giác. Tay chân dễ lạnh hơn; cảm giác ở bàn chân có thể kém đi, nhất là khi có bệnh như đái tháo đường. Khi cảm giác kém, người cao tuổi có thể không biết chân mình bị thương.
Chuột rút và run nhẹ. Chuột rút bắp chân về đêm, tay run nhẹ khi cầm đồ là những điều hay được kể. Chúng có thể lành tính nhưng cũng có thể liên quan đến thuốc đang dùng hay bệnh lý; nên kể với bác sĩ khi khám định kỳ.
Thay đổi theo tuổi và dấu hiệu cần khám: đặt cạnh nhau
Bảng sau giúp người chăm sóc biết lúc nào chỉ cần chăm sóc thêm và lúc nào nên đưa cha mẹ đi khám. Không dùng bảng để tự kết luận bệnh.
| Vùng | Thường gặp, chăm sóc thêm | Nên đi khám (hoặc khám ngay nếu ghi rõ) |
|---|---|---|
| Da | Khô, ngứa nhẹ, bong vảy, bầm nhỏ sau va chạm | Vết loét lâu lành, da đổi màu tím đen, nốt ruồi thay đổi, vết thương sưng nóng chảy mủ |
| Móng | Dày, mọc chậm, khó cắt | Khoé móng sưng đỏ, chảy mủ; vệt đen mới ở móng; móng bong kèm đau |
| Khớp, tay | Cứng nhẹ buổi sáng rồi đỡ, mỏi khi làm nhiều | Khớp sưng nóng đỏ, sốt; yếu tay tăng dần; tay run tăng làm khó ăn uống, viết |
| Chân | Phù nhẹ cuối ngày hai bên, giảm khi kê chân | Một chân sưng đau nóng (khám ngay); chân lạnh tái, đau khi đi phải dừng nghỉ |
| Cảm giác | Tê thoáng qua khi ngồi lâu một tư thế | Tê bì kéo dài, lan rộng, bỏng rát; tê yếu đột ngột một bên (gọi 115) |
Với người có đái tháo đường, bệnh tim mạch, đang dùng thuốc chống đông, mọi vết thương ở chân và mọi thay đổi bất thường nên được báo bác sĩ sớm hơn người khác.
Chăm tay chân cho cha mẹ mỗi ngày
Những việc chăm sóc thông thường sau có thể làm cùng cha mẹ, biến thành một phần nếp sinh hoạt thay vì một nhiệm vụ:
- Rửa tay chân bằng nước ấm vừa phải, xà phòng dịu; lau khô kỹ, nhất là kẽ ngón chân.
- Thoa kem dưỡng ẩm thông thường lên da tay chân khô, tránh thoa vào kẽ ngón chân để kẽ luôn khô.
- Nhìn bàn chân mỗi ngày, kể cả lòng bàn chân và kẽ ngón; người cao tuổi khó cúi thì người nhà nhìn giúp hoặc dùng gương.
- Cắt móng sau khi tắm, khi móng mềm hơn; cắt thẳng ngang, không cắt sâu vào khoé. Móng quá dày, khó cắt, mắt kém, tay run thì nhờ người nhà hoặc nhân viên y tế.
- Chọn tất cotton vừa, không bó chặt cổ chân; thay tất hằng ngày.
- Khuyến khích cha mẹ cử động tay chân nhẹ nhàng mỗi ngày như đi bộ trong nhà, co duỗi ngón tay, xoay cổ chân, trong khả năng và theo lời khuyên của bác sĩ.
- Giữ ấm tay chân khi trời lạnh bằng tất, găng; tránh dùng túi chườm nóng, chậu nước nóng cho người kém cảm giác vì dễ bỏng mà không biết.
Chăm sóc tay chân cũng là dịp để trò chuyện, nhận ra sớm những thay đổi mà cha mẹ ngại kể. Nhiều người cao tuổi không muốn làm phiền con cháu nên giấu một vết loét, một cơn đau.
Đồ dùng nhỏ giúp bàn tay yếu tự làm được việc
Khi sức cầm nắm giảm, nhiều người cao tuổi bắt đầu nhờ người khác những việc trước đây tự làm được, rồi dần ngại làm. Một vài thay đổi đồ dùng có thể giúp cha mẹ giữ được sự tự chủ. Thìa, đũa, bàn chải có cán to hoặc quấn thêm lớp mút dễ cầm hơn cán nhỏ. Cốc có quai to, cốc hai quai giúp đỡ run tay khi uống. Áo cài cúc to, áo kéo khoá hoặc dán thay cho cúc nhỏ giúp tự thay đồ. Dép quai dán dễ mang hơn giày buộc dây.
Trong bếp và nhà tắm, dụng cụ mở nắp lọ, vòi nước dạng gạt thay cho vòi vặn, chai dầu gội có vòi nhấn giúp giảm động tác vặn, véo mà bàn tay yếu khó làm. Đặt đồ hay dùng ở tầm ngang ngực để không phải với cao hay cúi thấp. Không cần mua tất cả cùng lúc; quan sát xem cha mẹ đang gặp khó ở việc nào nhất, thường là ăn uống, mặc quần áo và vệ sinh, rồi thay dần. Nếu bàn tay yếu đi nhanh, vẫn cần đưa cha mẹ đi khám chứ không chỉ đổi đồ dùng.
Thuốc đang dùng và tay chân
Người cao tuổi thường dùng nhiều loại thuốc cho nhiều bệnh. Một số thuốc có thể ảnh hưởng đến tay chân, như làm phù chân, chuột rút, run tay, chóng mặt khi đứng dậy hay dễ bầm tím. Khi cha mẹ có một triệu chứng mới ở tay chân sau khi bắt đầu hoặc đổi thuốc, nên kể với bác sĩ đã kê thuốc; không tự ngừng thuốc, không tự giảm liều.
Một cách thực tế là mang theo toàn bộ thuốc, kể cả thuốc bổ, thực phẩm chức năng, thuốc nam đang dùng, khi đưa cha mẹ đi khám, để bác sĩ hoặc dược sĩ xem tổng thể. Việc rà soát thuốc định kỳ được nhiều hướng dẫn lão khoa khuyến khích, và chỉ người có chuyên môn mới làm được.
Cũng không nên tự mua thêm thuốc giảm đau, thuốc bôi, thuốc “bổ gân cốt” cho cha mẹ theo quảng cáo. Người cao tuổi dễ gặp tác dụng phụ hơn, và nhiều sản phẩm có thể tương tác với thuốc đang dùng.
Khi cha mẹ nói “già rồi, đau là phải”
Nhiều người cao tuổi coi đau nhức tay chân, đi lại khó khăn là chuyện đương nhiên của tuổi già và không muốn đi khám. Có người sợ tốn kém, sợ làm phiền con cháu, sợ phát hiện bệnh. Con cháu nên tôn trọng cảm xúc đó, đồng thời nhẹ nhàng giải thích rằng nhiều vấn đề ở tay chân có thể cải thiện khi được khám và hướng dẫn đúng, giúp cha mẹ tự đi lại, tự ăn uống lâu hơn.
Có thể gắn việc khám tay chân vào những dịp khám định kỳ sẵn có, như khám huyết áp, khám đái tháo đường, để cha mẹ không thấy phải đi khám “thêm”. Ghi sẵn những điều đã quan sát ở nhà để kể với bác sĩ, vì trong buổi khám ngắn, người cao tuổi hay quên hoặc nói giảm đi.
Ví dụ giả định: một bà cụ hay làm rơi chén, con cháu nghĩ do bà “lóng ngóng”. Khi đưa đi khám định kỳ, con gái kể chuyện này với bác sĩ; bác sĩ khám và hướng dẫn thêm. Dù kết quả là gì, việc kể ra đã giúp bác sĩ có đủ thông tin.
Vận động, ăn uống và giấc ngủ: nền cho tay chân khoẻ
Nhiều thay đổi ở tay chân khi có tuổi chậm lại khi người cao tuổi giữ được vận động đều đặn. Đi bộ trong nhà hoặc quanh xóm, làm việc nhà nhẹ, chăm cây, co duỗi ngón tay khi xem ti vi đều là vận động. Mức và kiểu vận động phù hợp phụ thuộc sức khoẻ từng người; với người có bệnh tim mạch, khớp, hay từng ngã, nên hỏi bác sĩ về mức an toàn. Điều nên tránh là để cha mẹ ngồi một chỗ cả ngày vì sợ mệt, sợ ngã.
Bữa ăn đủ chất đạm, rau, trái cây, uống đủ nước giúp giữ cơ, giữ da. Người cao tuổi hay ăn ít, uống ít vì không thấy khát, răng yếu, ăn một mình. Ăn cùng con cháu, món mềm dễ nhai, chia nhiều bữa nhỏ có thể giúp. Nếu cha mẹ sụt cân không rõ lý do, nên đi khám.
Giấc ngủ kém, thức dậy nhiều lần trong đêm làm người cao tuổi mệt mỏi ban ngày và dễ loạng choạng khi đi lại ban đêm. Giữ giờ ngủ đều, phòng ngủ thoáng, đèn ngủ dọc lối đi giúp an toàn hơn. Không tự cho cha mẹ dùng thuốc ngủ; hỏi bác sĩ khi mất ngủ kéo dài.
Người cao tuổi sống một mình
Người cao tuổi sống một mình hoặc chỉ có hai ông bà dễ bị bỏ sót các thay đổi ở tay chân, vì không ai nhìn giúp. Con cháu ở xa có thể hỏi han cụ thể hơn khi gọi điện: “Chân mẹ có chỗ nào đau, có vết xước nào không?”, “Bố cắt móng chân được không?”, thay vì chỉ hỏi “khoẻ không”.
Hàng xóm, người thân gần nhà, nhân viên y tế ở trạm y tế xã, phường có thể là chỗ dựa khi cần. Đồ dùng hỗ trợ như kéo cắt móng tay cán dài, dụng cụ mở nắp, cốc có quai to giúp người có bàn tay yếu tự làm được nhiều việc hơn.
Điện thoại để ở nơi dễ với, có sẵn số người thân và số cấp cứu 115. Khi cha mẹ có dấu hiệu bất thường, như yếu tay chân đột ngột, nói khó, cần gọi cấp cứu ngay chứ không chờ con cháu về.
Khi nào cần đưa cha mẹ đi khám ngay hoặc gọi 115
Ngoài các dấu hiệu nên đi khám trong bảng ở trên, cần gọi 115 hoặc đưa đi cấp cứu ngay khi người cao tuổi có:
- Tê hoặc yếu đột ngột một bên mặt, tay, chân; méo miệng; nói khó, nói ngọng; nhìn mờ; mất thăng bằng đột ngột. Ghi nhớ thời điểm bắt đầu.
- Một bên chân sưng, đau, nóng, đỏ, đặc biệt kèm khó thở hoặc đau ngực.
- Bàn chân, ngón chân lạnh, tái nhợt hoặc tím, đau nhiều, xuất hiện đột ngột.
- Ngã rồi không đứng dậy được, chân bị ngắn đi hoặc xoay ra ngoài, đau háng nhiều, hoặc đập đầu khi ngã, nhất là khi đang dùng thuốc chống đông.
- Vết thương ở chân sưng nóng đỏ lan nhanh, chảy mủ, kèm sốt, lú lẫn.
Nên đi khám sớm trong vài ngày khi có vết loét chân lâu lành, khớp sưng nóng, tay run tăng dần, tê bì lan rộng, hoặc móng chân quặp sưng đỏ, nhất là ở người có đái tháo đường.
Câu hỏi thường gặp
Người già hay bị chuột rút chân về đêm có sao không?
Chuột rút bắp chân về đêm khá thường gặp ở người cao tuổi và nhiều khi lành tính. Tuy vậy nó có thể liên quan đến thuốc đang dùng hoặc một số bệnh. Nên kể với bác sĩ khi khám định kỳ, không tự mua thuốc hay thực phẩm chức năng để uống.
Móng chân người già dày cứng có cắt ở nhà được không?
Có thể cắt ở nhà sau khi tắm, khi móng mềm hơn, cắt thẳng ngang, không khoét khoé. Nếu móng quá dày, người cắt mắt kém, tay run, hoặc người cao tuổi có đái tháo đường, kém cảm giác ở chân, nên nhờ nhân viên y tế hướng dẫn hoặc cắt giúp.
Tay người già run có phải bệnh Parkinson không?
Run tay ở người cao tuổi có nhiều nguyên nhân, từ run lành tính, do thuốc, do tuyến giáp, đến các bệnh thần kinh như Parkinson. Không thể tự kết luận qua quan sát. Nếu run tăng dần, làm khó ăn uống, viết, hoặc kèm chậm chạp, cứng người, nên đưa đi khám thần kinh.
Có nên mua thuốc bổ xương khớp cho cha mẹ không?
Không nên tự mua theo quảng cáo. Người cao tuổi dễ gặp tác dụng phụ và tương tác thuốc. Nếu lo về xương khớp của cha mẹ, hãy đưa đi khám để bác sĩ đánh giá và tư vấn, kể cả về chế độ ăn và vận động phù hợp.
Da chân người già hay ngứa, khô có cần đi khám không?
Da khô, ngứa nhẹ thường cải thiện khi dưỡng ẩm đều, tắm nước ấm vừa phải, tránh xà phòng mạnh. Nếu ngứa nhiều, nổi mẩn, trầy xước do gãi, có vết loét hoặc da đổi màu, nên đi khám da liễu để tìm nguyên nhân.
Người già ngồi nhiều có bị phù chân không?
Ngồi lâu ít cử động có thể làm phù chân cuối ngày. Khuyến khích đứng dậy đi lại, cử động cổ chân, kê chân khi nghỉ. Phù tăng nhanh, phù kèm khó thở, hoặc chỉ một chân sưng đau cần đi khám, có khi phải đi ngay.