Phần lớn các cú ngã của người cao tuổi xảy ra ngay trong nhà, ở những chỗ quen thuộc như nhà tắm, cầu thang, lối đi ban đêm, và nhiều cú ngã có thể phòng được bằng cách sắp xếp lại nhà cửa, chọn giày dép phù hợp và chăm sóc đôi chân. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xếp ngã vào những nguyên nhân chấn thương hàng đầu ở người cao tuổi; hậu quả có thể là gãy xương, chấn thương đầu, và nỗi sợ ngã làm người già ít vận động hơn.
Bài viết tập trung vào những việc gia đình làm được: rà nhà từng khu vực, chọn dép và giày, chăm bàn chân, để ý thuốc và chóng mặt, và biết làm gì khi cha mẹ bị ngã. Bài không đi vào bài tập thăng bằng hay trị liệu; nếu cha mẹ đã ngã hoặc đi đứng kém vững, nên hỏi bác sĩ về việc đánh giá nguy cơ ngã và tập luyện phù hợp.
Vì sao người cao tuổi dễ ngã
Ngã hiếm khi do một nguyên nhân duy nhất. Thường là nhiều yếu tố cộng lại: sức cơ chân giảm, thăng bằng kém, mắt nhìn kém, phản xạ chậm hơn; cảm giác ở bàn chân giảm; khớp cứng, đau; chóng mặt khi đứng dậy; thuốc gây buồn ngủ hoặc hạ huyết áp; đi tiểu đêm nhiều lần trong bóng tối. Cộng với nhà có sàn trơn, bậc cao, thảm lệch, dây điện vắt ngang, dép lê tuột gót, nguy cơ tăng lên rõ rệt.
Vì có nhiều yếu tố, phòng ngã cũng là nhiều việc nhỏ cùng lúc: sửa nhà một chút, đổi đôi dép, chăm bàn chân, khám mắt, rà thuốc, giữ vận động. Không có một món đồ hay một bài thuốc nào thay được toàn bộ những việc này.
Một số thời điểm rủi ro cao hơn hẳn: vừa ốm dậy, vừa xuất viện, mới đổi thuốc, đi tiểu đêm, nhà vừa lau sàn, trời mưa nồm ẩm, về ở nhà con cháu lạ chỗ. Ở những thời điểm này, người thân nên để ý nhiều hơn và đi cùng cha mẹ khi cần.
Người đã từng ngã, kể cả ngã nhẹ không bị thương, có nguy cơ ngã lại cao hơn. Vì vậy một cú ngã “không sao” vẫn nên được kể với bác sĩ; đó là tín hiệu để rà lại các yếu tố nguy cơ.
Rà nhà từng khu vực
Có thể đi một vòng quanh nhà cùng cha mẹ, nhìn bằng con mắt của người đi chậm, mắt kém, hay dậy đêm. Bảng sau gợi ý những điểm hay gặp:
| Khu vực | Nguy cơ hay gặp | Việc nên làm |
|---|---|---|
| Nhà tắm, nhà vệ sinh | Sàn ướt trơn, bậc cửa, không có chỗ vịn | Thảm hoặc miếng dán chống trơn, tay vịn chắc cạnh bồn cầu và chỗ tắm, ghế tắm vững, bỏ bậc cửa nếu được |
| Phòng ngủ | Đứng dậy ban đêm trong bóng tối, giường quá cao hoặc quá thấp | Đèn ngủ, công tắc trong tầm với từ giường, giường cao vừa để ngồi chạm chân xuống đất |
| Lối đi, phòng khách | Thảm nhỏ dễ trượt, dây điện, đồ đạc chắn lối | Bỏ thảm lỏng hoặc cố định mép, gom dây điện sát tường, dọn lối đi thông thoáng |
| Cầu thang, bậc thềm | Thiếu tay vịn, thiếu sáng, mép bậc khó nhìn | Tay vịn chắc hai bên nếu được, đèn đủ sáng ở đầu và cuối cầu thang, dán vạch màu tương phản ở mép bậc |
| Bếp | Đồ để trên cao phải trèo, sàn dính dầu mỡ | Đặt đồ hay dùng ở tầm ngang hông đến vai, lau sàn ngay khi đổ, không trèo ghế |
| Sân, cổng | Rêu trơn mùa mưa, bậc vỡ, nền không bằng | Cọ rêu, sửa bậc, có đèn ở lối vào |
Ánh sáng là thay đổi rẻ nhất mà hiệu quả: bóng đèn đủ sáng, công tắc ở đầu lối đi, đèn cảm ứng ở hành lang và nhà vệ sinh giúp người cao tuổi không phải dò dẫm trong bóng tối.
Không cần làm hết một lúc. Bắt đầu từ nơi cha mẹ hay đi nhất và nơi đã từng suýt ngã, thường là nhà tắm và lối từ giường đến nhà vệ sinh.
Dép và giày trong nhà: chi tiết nhỏ, tác động lớn
Dép có quai hậu hoặc giày đi trong nhà kín gót. Dép lê không quai hậu dễ tuột, làm người già lê chân, vấp. Dép có quai giữ gót hoặc giày mềm kín gót giúp bước chắc hơn.
Đế chống trơn, mỏng vừa phải. Đế có rãnh bám, không quá dày để bàn chân vẫn cảm nhận được mặt sàn. Đế mòn láng nên thay.
Vừa chân, không chật. Bàn chân người cao tuổi có thể phù cuối ngày, ngón chân vẹo; dép giày chật gây cọ xát, phồng rộp, đau, làm dáng đi lệch.
Tránh đi tất trơn trên sàn gạch. Tất không đế trên gạch bóng là cách rất dễ trượt. Nếu cần giữ ấm, chọn tất có hạt chống trơn hoặc đi thêm dép.
Đi giày khi ra ngoài. Khi đi chợ, đi bộ ngoài đường, giày kín mũi, có quai giữ, đế bám giúp bảo vệ chân và giảm vấp. Cách chọn giày cho người cao tuổi có bài riêng trong chuyên mục bàn chân của trang.
Chăm đôi chân để đi vững
Bàn chân đau, móng quặp, chai sạn, cảm giác kém đều làm người cao tuổi đi lệch, bước ngắn, dễ vấp. Những việc chăm sóc thông thường:
- Nhìn bàn chân mỗi ngày tìm vết xước, phồng rộp, vết đỏ, chai; người cao tuổi khó cúi thì người nhà nhìn giúp.
- Cắt móng chân thẳng ngang, không quá ngắn; móng dày, khó cắt thì nhờ nhân viên y tế.
- Không tự cắt gọt chai chân, mắt cá bằng dao lam; chai dày làm đau khi đi nên được khám.
- Giữ da chân mềm bằng dưỡng ẩm, nhưng giữ kẽ ngón khô.
- Đau bàn chân, đau gót làm thay đổi dáng đi nên được khám thay vì cố chịu.
- Người có đái tháo đường hoặc tê bì chân cần được bác sĩ dặn cách tự kiểm tra chân riêng.
Đôi chân khoẻ hơn không chỉ giảm nguy cơ ngã mà còn giúp người cao tuổi muốn đi lại nhiều hơn, và vận động thường xuyên lại giúp giữ sức cơ.
Chóng mặt khi đứng dậy, thuốc và đi tiểu đêm
Nhiều cú ngã xảy ra ngay lúc đứng dậy từ giường hoặc ghế, khi huyết áp chưa kịp điều chỉnh, gây choáng váng. Cách đơn giản là đứng dậy theo từng bước: ngồi dậy trên giường, ngồi yên một lúc, thả chân xuống, cử động cổ chân, rồi mới đứng lên, đứng yên vài giây cạnh chỗ vịn trước khi bước đi. Nếu cha mẹ hay chóng mặt khi đứng, nên kể với bác sĩ.
Một số thuốc có thể làm buồn ngủ, chóng mặt, hạ huyết áp, như thuốc ngủ, thuốc an thần, một số thuốc huyết áp, thuốc lợi tiểu. Khi người cao tuổi dùng nhiều thuốc, việc rà soát thuốc với bác sĩ là một phần quan trọng của phòng ngã. Không tự ngừng hay đổi thuốc.
Đi tiểu đêm nhiều lần trong bóng tối là thời điểm rủi ro. Đèn ngủ dọc lối từ giường đến nhà vệ sinh, bô hoặc ghế vệ sinh cạnh giường cho người đi lại khó, và hỏi bác sĩ khi tiểu đêm quá nhiều lần đều có ích. Khám mắt định kỳ, đeo đúng kính, cũng giúp nhìn rõ đường đi.
Khi cha mẹ bị ngã: làm gì ngay
Dù đã phòng kỹ, ngã vẫn có thể xảy ra. Biết làm gì giúp tránh làm chấn thương nặng thêm:
- Giữ bình tĩnh, không vội kéo người cao tuổi đứng dậy. Hỏi xem có đau ở đâu, có đập đầu không, có tỉnh táo, nhận biết được người thân không.
- Nếu người cao tuổi lơ mơ, không tỉnh, khó thở, đau ngực, yếu liệt một bên, đau đầu nhiều sau khi đập đầu, hoặc đau háng, chân biến dạng, không cử động được: gọi 115, không di chuyển, giữ ấm và ở bên cạnh.
- Nếu không có dấu hiệu trên và người cao tuổi tự thấy có thể đứng dậy: giúp họ lăn nghiêng, chống tay quỳ lên, bò tới một chiếc ghế chắc, vịn ghế đứng lên từng bước, rồi ngồi nghỉ.
- Kiểm tra vết thương, bầm tím; theo dõi trong những giờ sau, nhất là nếu có đập đầu hoặc đang dùng thuốc chống đông.
- Báo bác sĩ về cú ngã, kể cả khi không bị thương rõ, để được đánh giá nguyên nhân và nguy cơ.
Với người sống một mình, nên có cách gọi người giúp khi ngã: điện thoại để ở tầm thấp dễ với, thiết bị báo khẩn nếu có điều kiện, hẹn giờ gọi điện hằng ngày với người thân.
Nỗi sợ ngã và cách nói chuyện với cha mẹ
Sau một lần ngã, nhiều người cao tuổi bắt đầu sợ ngã: đi rón rén, bám tường, ngại ra ngoài, ngồi một chỗ cả ngày. Nỗi sợ này dễ hiểu, nhưng nếu kéo dài, ít vận động lại làm cơ yếu, thăng bằng kém, và nguy cơ ngã thật sự tăng lên. Người thân nên ghi nhận nỗi sợ thay vì gạt đi, đồng thời cùng cha mẹ làm những thay đổi giúp họ thấy an toàn hơn khi đi lại.
Cũng có người cao tuổi ngược lại: không chịu dùng gậy, không chịu lắp tay vịn vì thấy mình “chưa già đến thế”, hoặc ngại con cháu tốn kém. Cách nói giúp cuộc trò chuyện dễ hơn là tập trung vào điều cha mẹ muốn giữ, như tự đi chợ, tự tắm, tự sang nhà hàng xóm, và giải thích rằng tay vịn, đèn ngủ, đôi dép mới là để giữ được những việc đó lâu hơn.
Để cha mẹ cùng quyết định chỗ đặt tay vịn, loại dép, vị trí đèn. Người cao tuổi chấp nhận thay đổi dễ hơn khi họ là người chọn, không phải người bị sắp xếp. Bài tập thăng bằng cụ thể nên do bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng hướng dẫn.
Khi nào cần đưa đi khám
Ngoài các trường hợp cấp cứu nêu trên, nên đưa người cao tuổi đi khám để được đánh giá nguy cơ ngã khi:
- Đã ngã một lần trong thời gian gần đây, hoặc nhiều lần suýt ngã.
- Đi đứng kém vững hơn trước, phải vịn đồ đạc khi đi, bước ngắn, lê chân.
- Hay chóng mặt, choáng váng, nhất là khi đứng dậy.
- Tê bì bàn chân, đau bàn chân, đau khớp làm thay đổi dáng đi.
- Mắt nhìn kém đi, kính không còn phù hợp.
- Đang dùng nhiều loại thuốc, hoặc mới đổi thuốc rồi thấy chóng mặt, buồn ngủ.
Bác sĩ có thể khám, rà thuốc, kiểm tra thị lực, huyết áp tư thế và giới thiệu đến chuyên khoa phục hồi chức năng để hướng dẫn tập luyện phù hợp với từng người. Phòng ngã hiệu quả nhất khi gia đình và người có chuyên môn cùng làm.
Câu hỏi thường gặp
Người già nên đi dép gì trong nhà để không ngã?
Nên chọn dép có quai hậu giữ gót hoặc giày mềm đi trong nhà kín gót, đế có rãnh chống trơn, vừa chân, không quá dày. Tránh dép lê lỏng, dép mòn đế và tránh đi tất trơn trên sàn gạch. Thay dép khi đế đã mòn láng.
Có nên lắp tay vịn trong nhà tắm cho cha mẹ không?
Tay vịn chắc chắn cạnh bồn cầu và chỗ tắm là một trong những thay đổi được nhiều hướng dẫn phòng ngã khuyến khích. Tay vịn cần được lắp chắc vào tường bởi người có kinh nghiệm; khăn treo hay giá treo đồ không thay được tay vịn.
Người già bị ngã không đau có cần đi khám không?
Nên kể với bác sĩ dù không đau, vì một cú ngã là tín hiệu nguy cơ ngã lại cao hơn. Nếu có đập đầu, đang dùng thuốc chống đông, hoặc sau đó lơ mơ, đau đầu, nôn, cần đi khám ngay. Đau háng, không đứng được sau ngã cũng cần khám ngay.
Dùng gậy hay khung tập đi có giúp phòng ngã không?
Dụng cụ hỗ trợ đi lại có thể giúp nhiều người đi vững hơn, nhưng cần đúng loại và đúng chiều cao, và được hướng dẫn cách dùng. Dùng sai có thể làm ngã thêm. Nên hỏi bác sĩ hoặc kỹ thuật viên phục hồi chức năng trước khi mua.
Có nên hạn chế cho người già đi lại để khỏi ngã không?
Không nên. Ít vận động làm cơ yếu đi và thăng bằng kém hơn, về lâu dài càng dễ ngã. Điều nên làm là làm cho nhà an toàn hơn, chọn giày dép phù hợp, và hỏi bác sĩ về mức vận động, tập luyện phù hợp với sức khoẻ của từng người.
Thảm chùi chân có nguy hiểm cho người già không?
Thảm nhỏ, mỏng, không có đế chống trơn rất dễ trượt hoặc làm vấp mép. Nên bỏ bớt thảm không cần thiết, dùng loại có đế bám chắc hoặc cố định mép thảm xuống sàn, nhất là ở cửa nhà tắm và lối đi ban đêm.