Nứt gót chân thường xảy ra khi lớp da ở gót vừa dày lên vừa khô đi, mất độ đàn hồi, rồi bị ép bè ra theo mỗi bước chân cho tới lúc tách thành rãnh. Phần lớn trường hợp là chuyện của thói quen và môi trường: đứng nhiều, đi dép hở gót, trời hanh khô, ngâm chân nước nóng lâu, ít dưỡng ẩm. Chăm đúng cách ở nhà thường giúp gót mềm lại sau vài tuần, nhưng cần làm nhẹ tay và kiên trì chứ không cần gọt mạnh.
Bài này đi theo thứ tự người đang có gót nứt cần biết: vì sao gót lại nứt, ai dễ bị, chăm hằng ngày thế nào cho an toàn, những việc nên tránh vì dễ biến một vết nứt thành vết thương, và dấu hiệu cho thấy cần để bác sĩ xem. Nội dung là thông tin chung, không thay cho việc khám; người có đái tháo đường hoặc tuần hoàn chân kém nên đọc kỹ phần cuối.
Vì sao gót chân lại nứt
Gót chân là vùng chịu lực lớn nhất khi đứng và đi. Mỗi bước, lớp mỡ đệm dưới gót bị ép và bè sang hai bên, kéo căng phần da quanh rìa gót. Để chống chịu, da ở đây dày lên theo thời gian. Lớp sừng dày này nếu còn đủ nước thì vẫn dẻo, nhưng khi khô nó trở nên cứng và giòn như mặt đất nẻ: chỉ cần bị kéo căng lặp đi lặp lại là tách ra thành những đường nứt, thường nằm ở rìa ngoài và phía sau gót.
Vùng da gót lại có rất ít tuyến bã nhờn, nên khả năng tự giữ ẩm kém hơn da ở nhiều nơi khác. Trời hanh, ngồi phòng điều hoà, ngâm chân nước nóng, dùng xà phòng tẩy mạnh đều lấy đi chút dầu ít ỏi đó. Khi vết nứt còn nông, người ta chỉ thấy gót thô ráp, trắng xám. Khi nứt sâu tới lớp da sống bên dưới, vết nứt có thể đau khi đi, rướm máu và trở thành chỗ cho vi khuẩn xâm nhập.
Như vậy nứt gót không phải chỉ là chuyện thẩm mỹ. Đó là một vòng lặp: da dày khô thì dễ nứt, nứt rồi đi lại càng bị kéo căng, vết nứt càng sâu. Muốn cắt vòng lặp phải làm cùng lúc hai việc: làm mềm và giữ ẩm lớp sừng, đồng thời giảm lực kéo căng ở rìa gót bằng giày dép phù hợp.
Ai dễ bị nứt gót và những yếu tố góp phần
Nứt gót gặp ở mọi lứa tuổi, nhưng một số hoàn cảnh làm nguy cơ tăng rõ rệt. Biết mình thuộc nhóm nào giúp chọn đúng chỗ cần sửa:
- Đứng hoặc đi nhiều trên nền cứng: người bán hàng, đầu bếp, công nhân, nội trợ đi chân trần trên gạch cả ngày. Lực dồn lên gót nhiều thì da dày nhanh hơn.
- Dép tông, dép lê, giày hở gót: gót không có gì ôm giữ nên mỡ đệm bè rộng hơn mỗi bước, rìa gót bị kéo căng nhiều hơn.
- Thời tiết hanh khô, gió mùa, phòng máy lạnh: mùa đông ở các tỉnh phía Bắc thường là lúc nhiều người bắt đầu nứt gót.
- Tuổi cao: da mỏng và khô hơn, tiết dầu ít đi, khả năng tự hồi phục chậm.
- Thừa cân: trọng lượng lớn làm lớp đệm gót bè rộng hơn khi đứng.
- Một số bệnh và tình trạng da: đái tháo đường (giảm tiết mồ hôi ở chân, giảm cảm giác), suy giáp, chàm, vảy nến, nấm da chân đều có thể làm da gót khô dày hoặc nứt. Phân biệt các tình trạng này là việc của bác sĩ.
- Thói quen ngâm chân lâu trong nước nóng: cảm giác dễ chịu nhưng nước nóng và xà phòng lấy đi lớp dầu tự nhiên, da khô hơn sau khi lau.
Nếu một người không thuộc nhóm nào ở trên mà gót vẫn nứt sâu, hoặc nứt kèm ngứa, bong vảy lan rộng, đó là lý do để đi khám da liễu thay vì chỉ tăng lượng kem.
Chăm gót nứt tại nhà theo từng bước
Cách chăm dưới đây là chăm sóc da thông thường, được các hướng dẫn da liễu phổ biến khuyên dùng cho gót nứt nông. Điều quan trọng là đều đặn mỗi ngày, không phải làm mạnh một lần:
- Làm sạch nhẹ nhàng: rửa chân bằng nước ấm (không nóng), xà phòng dịu, rồi thấm khô, nhất là kẽ ngón. Nếu thích ngâm, chỉ nên ngâm ngắn vài phút cho da mềm.
- Chà nhẹ lớp sừng khi da còn ẩm: dùng đá bọt hoặc miếng chà gót, đưa nhẹ theo một chiều vài lượt. Mục tiêu là bớt phần sừng trắng xám bong ra, không phải chà tới khi thấy da hồng.
- Dưỡng ẩm ngay sau đó: thoa một lớp kem hoặc sáp dưỡng ẩm loại đặc lên toàn bộ gót khi da còn hơi ẩm. Loại đặc giữ nước tốt hơn loại sữa dưỡng lỏng.
- Giữ lớp dưỡng qua đêm: nhiều người thoa dày hơn trước khi ngủ rồi mang tất cotton mỏng để lớp dưỡng không bị lau đi, sáng ra gót mềm hơn rõ.
- Dưỡng lại trong ngày: với người da rất khô, thoa thêm buổi sáng hoặc sau khi rửa chân giữa ngày.
- Đổi giày dép: trong giai đoạn đang nứt, ưu tiên giày hoặc dép có quai hậu ôm gót, đế có độ êm, thay cho dép tông và dép lê.
Gót thường mềm hơn sau một đến hai tuần chăm đều, còn các vết nứt sâu cần lâu hơn để liền. Nếu dùng sản phẩm làm mềm sừng có hoạt chất, nên hỏi dược sĩ cách dùng phù hợp với da mình, nhất là khi gót đang có vết nứt hở.
Những việc nên tránh vì dễ biến vết nứt thành vết thương
Không dùng dao lam, kéo, bấm móng để gọt da gót. Gọt tay rất khó dừng đúng lớp: đi sâu một chút là chạm da sống, chảy máu và mở đường cho nhiễm trùng. Lớp sừng bị gọt mạnh còn thường dày lại nhanh hơn.
Không chà gót bằng giấy nhám, bàn chải cứng hay chà tới đỏ rát. Chà quá tay làm da bị tổn thương bề mặt, phản ứng lại bằng cách dày sừng thêm, vòng lặp nứt càng khó cắt.
Không ngâm chân trong nước muối đặc, giấm, nước lá hay rượu. Các mẹo này phổ biến nhưng dễ làm da khô hơn, xót và có thể kích ứng, bỏng hoá chất nhẹ khi vết nứt đang hở. Nước lá không sạch còn mang vi khuẩn vào vết nứt.
Không bôi các loại thuốc mỡ, kem có thuốc khi chưa hỏi dược sĩ, bác sĩ. Gót nứt kèm ngứa, bong vảy có thể do nấm hay chàm, và mỗi loại cần cách xử lý khác nhau. Bôi linh tinh có khi che mất dấu hiệu, làm việc khám sau đó khó hơn.
Không bóc lớp da bong bằng tay. Bóc da bong thường kéo theo cả phần da còn bám, tạo vết rách nhỏ ở rìa vết nứt. Để đá bọt và kem làm việc của chúng.
Nứt gót thông thường và nứt gót cần khám: so sánh để tự theo dõi
Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán. Nó giúp người đọc biết tình trạng của mình nghiêng về phía nào, từ đó quyết định tiếp tục chăm ở nhà hay đi khám:
| Đặc điểm | Thường gặp, chăm tại nhà được | Nên đi khám |
|---|---|---|
| Độ sâu | Nứt nông, thô ráp, trắng xám | Nứt sâu tới da hồng, rướm máu, đau khi đi |
| Diễn tiến | Mềm dần sau một đến hai tuần chăm đều | Không đỡ sau vài tuần dù đã chăm đúng cách |
| Đi kèm | Chỉ khô, không ngứa nhiều | Ngứa, bong vảy lan sang lòng bàn chân, kẽ ngón; da đỏ |
| Dấu hiệu viêm | Không có | Sưng, nóng, đỏ quanh vết nứt, chảy dịch hoặc mủ |
| Người bị | Người khoẻ mạnh | Người đái tháo đường, bệnh mạch máu, đang điều trị làm giảm miễn dịch |
Nếu bạn rơi vào cột bên phải ở bất kỳ dòng nào, việc chăm sóc ở nhà vẫn có thể tiếp tục, nhưng nên để bác sĩ xem trước khi tự thêm sản phẩm hay cách làm mới.
Phòng nứt gót trở lại sau khi đã mềm
Nhiều người chăm vài tuần thấy gót mềm thì bỏ hẳn, rồi một hai tháng sau gót lại nứt. Lý do là các yếu tố gây nứt vẫn còn đó: vẫn đứng nhiều, vẫn đi dép lê, thời tiết vẫn khô. Cách giữ thành quả là chuyển việc chăm từ giai đoạn sửa sang giai đoạn duy trì, nhẹ hơn nhưng đều đặn.
Ở giai đoạn duy trì, chỉ cần dưỡng ẩm gót mỗi tối sau khi rửa chân, chà nhẹ bằng đá bọt khoảng một hai lần mỗi tuần nếu thấy sừng dày lại. Trong nhà, một đôi dép có quai hậu hoặc dép bọc gót giúp gót đỡ bè ra hơn so với đi chân trần trên gạch. Người phải đứng lâu ở chỗ làm có thể cân nhắc giày ôm gót, đế êm vừa phải.
Uống đủ nước là thói quen tốt cho sức khoẻ chung, nhưng chỉ uống nhiều nước không làm gót hết khô: da gót cần được giữ ẩm từ bên ngoài. Tương tự, không có loại thực phẩm hay thực phẩm chức năng nào được chứng minh là chữa nứt gót, nên không cần tốn tiền cho những lời quảng cáo như vậy.
Nứt gót ở người cao tuổi và người ít tự chăm chân được
Người cao tuổi hay bị nứt gót nhất, nhưng lại thường khó tự chăm nhất: cúi xuống chạm tới gót đã khó, mắt kém nên không nhìn rõ vết nứt, và có khi giảm cảm giác ở bàn chân nên không thấy đau dù vết nứt đã sâu. Với cha mẹ già, việc nhìn gót chân giúp cha mẹ vài lần mỗi tuần, lúc rửa chân buổi tối, là cách đơn giản để phát hiện sớm vết nứt, chai dày hay chỗ đỏ bất thường.
Khi chăm giúp, nên rửa và lau khô nhẹ nhàng, thoa dưỡng ẩm, nhưng tránh tự chà mạnh hay gọt da cho người già, nhất là người có đái tháo đường hoặc đang dùng thuốc chống đông máu, vì da mỏng dễ trầy và chảy máu lâu. Một đôi dép trong nhà có quai hậu, đế không trơn vừa giúp gót đỡ nứt vừa giảm nguy cơ ngã. Nếu thấy vết nứt rướm máu, có quầng đỏ, hoặc người già kêu đau khi đi, nên đưa đi khám thay vì chờ.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám da liễu hoặc khám tại cơ sở y tế khi vết nứt sâu, chảy máu, đau làm bạn phải đi khập khiễng; khi đã chăm đúng cách vài tuần mà không đỡ; khi gót nứt kèm ngứa nhiều, bong vảy lan rộng sang lòng bàn chân, kẽ ngón hoặc có mảng da đỏ dày ở nơi khác trên cơ thể. Những tình huống này cần bác sĩ phân biệt nứt do khô đơn thuần với chàm, vảy nến hay nấm.
Người có đái tháo đường, bệnh mạch máu ngoại biên, hoặc mất cảm giác ở bàn chân cần khám sớm hơn người khác, kể cả khi vết nứt có vẻ nhỏ. Ở nhóm này, một vết nứt có thể thành vết loét lâu lành mà người bệnh không thấy đau. Không nên tự gọt chai, không dùng miếng dán làm mềm sừng khi chưa hỏi bác sĩ.
Cần đi khám ngay hoặc đến cơ sở y tế trong ngày khi vùng quanh vết nứt sưng, nóng, đỏ lan rộng, chảy mủ, có vệt đỏ chạy lên cẳng chân, hoặc kèm sốt, ớn lạnh: đó có thể là dấu hiệu nhiễm trùng. Nếu bàn chân lạnh, tái tím, đau dữ dội, hoặc người bệnh lơ mơ, sốt cao, hãy gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Nứt gót chân có phải do thiếu vitamin không?
Phần lớn trường hợp nứt gót là do da khô và chịu lực, không phải do thiếu vitamin. Thiếu một số chất dinh dưỡng có thể làm da khô hơn, nhưng điều đó cần bác sĩ đánh giá qua khám và xét nghiệm. Tự uống vitamin để chữa gót nứt thường không giải quyết được vấn đề.
Có nên ngâm chân nước ấm mỗi tối khi bị nứt gót không?
Ngâm ngắn vài phút trong nước ấm giúp da mềm để chà nhẹ, nhưng ngâm lâu trong nước nóng lại làm da khô hơn sau khi lau. Điều quan trọng là thấm khô và thoa kem dưỡng ngay sau khi ngâm, nếu không lợi ích gần như mất hết.
Đi tất khi ngủ có giúp gót đỡ nứt không?
Tất cotton mỏng giúp giữ lớp kem dưỡng không bị lau đi vào chăn ga, nhờ vậy gót được giữ ẩm lâu hơn qua đêm. Tự đi tất không có tác dụng gì nếu không thoa dưỡng trước. Nên thay tất sạch mỗi ngày.
Gót nứt có lây cho người khác trong nhà không?
Nứt gót do khô không lây. Tuy nhiên nếu nứt kèm ngứa, bong vảy giữa các ngón hoặc lòng bàn chân, có thể có nấm da chân đi kèm và nấm thì lây qua khăn, dép dùng chung. Trường hợp đó nên đi khám để biết rõ.
Đá bọt dùng bao lâu thì nên thay?
Đá bọt và miếng chà gót là nơi ẩm, dễ đọng da chết và vi khuẩn. Nên rửa sạch, phơi khô sau mỗi lần dùng, không dùng chung, và thay khi bề mặt mòn nhẵn hoặc có mùi. Người có vết nứt hở nên tạm ngừng chà cho tới khi vết nứt liền.
Trẻ em có bị nứt gót không?
Trẻ ít bị nứt gót hơn người lớn, nhưng vẫn có thể gặp khi da khô, đi chân trần nhiều hoặc có bệnh da như chàm. Với trẻ, nên đưa đi khám nhi hoặc da liễu nếu da gót nứt, ngứa, đỏ thay vì tự dùng sản phẩm của người lớn.