Da tay khô nứt nẻ mùa đông chủ yếu do không khí lạnh khô, nước nóng và xà phòng làm mất lớp dầu bảo vệ trên da, trong khi tay lại là bộ phận phải rửa và làm việc nhiều nhất. Cách giữ da tay quan trọng nhất không nằm ở một loại kem đắt tiền mà ở ba thói quen đi cùng nhau: rửa nhẹ nhàng hơn, dưỡng ẩm đúng lúc ngay sau khi rửa, và che chắn tay khi làm việc ướt hoặc ra ngoài trời lạnh.
Với đa số người, làm đúng ba việc đó trong một đến hai tuần là da tay mềm lại, các vết nứt nhỏ ở đầu ngón và khớp ngón bớt rát. Bài dưới đây đi qua từng việc một cách cụ thể, những thói quen hay làm da khô thêm mà ít ai để ý, và lúc nào khô tay không còn là chuyện thời tiết mà nên đi khám da liễu.
Vì sao mùa đông da tay khô nhanh như vậy
Lớp ngoài cùng của da giống một bức tường gạch: tế bào sừng là gạch, còn lớp chất béo giữa chúng là vữa. Khi bức tường còn nguyên, nước bên trong da khó thoát ra ngoài. Mùa đông, không khí lạnh chứa ít hơi nước, gió hanh và máy sưởi làm độ ẩm giảm thêm, nên nước từ da bốc hơi nhanh hơn. Da tay vốn mỏng ở mu bàn tay và ít tuyến dầu, lại tiếp xúc trực tiếp với gió, nên thường khô trước mặt và cơ thể.
Cùng lúc đó, người ta lại có xu hướng rửa tay bằng nước nóng cho đỡ lạnh. Nước càng nóng thì càng hoà tan lớp chất béo trên da, cộng thêm xà phòng, nước rửa bát, nước giặt là những chất được làm ra để tẩy dầu mỡ. Mỗi lần rửa như vậy là một lần tháo bớt vữa khỏi bức tường. Lâu dần da mất khả năng giữ nước, trở nên căng, thô, nứt ở những chỗ phải co duỗi nhiều như khớp ngón tay và đầu ngón.
Hiểu cơ chế này giúp thấy rõ vì sao chỉ thoa kem khi thấy khô là không đủ: phải giảm bớt những gì đang tháo vữa và bù lại đúng lúc da còn giữ được nước.
Rửa tay sao cho sạch mà đỡ khô
Rửa tay đúng cách vẫn là thói quen cần giữ để phòng bệnh lây, nhất là mùa lạnh. Việc cần sửa là cách rửa, không phải bớt rửa:
- Dùng nước ấm vừa phải hoặc nước mát, tránh nước nóng bỏng tay dù trời lạnh.
- Chọn xà phòng dịu, ít mùi thơm; xoa đủ các mặt tay theo hướng dẫn rửa tay của ngành y tế rồi xả sạch, không để xà phòng còn đọng ở kẽ ngón, dưới nhẫn.
- Thấm khô bằng khăn sạch, ấn nhẹ thay vì chà mạnh; lau kỹ kẽ ngón vì đây là chỗ hay bị nứt.
- Thoa kem dưỡng tay trong vòng vài phút sau khi lau, lúc da còn hơi ẩm.
- Khi ra ngoài và không có nước sạch, dung dịch rửa tay khô có thể dùng; một số loại có thêm chất dưỡng ẩm nên ít làm khô hơn, nhưng tay dính bẩn rõ thì vẫn cần rửa bằng nước và xà phòng.
Nhiều người tháo nhẫn khi rửa tay và lau kỹ chỗ đeo nhẫn rồi mới đeo lại. Xà phòng và nước đọng dưới nhẫn là lý do hay gặp của một vòng da đỏ, khô ở ngón đeo nhẫn.
Dưỡng ẩm: chọn loại nào, thoa lúc nào
Thời điểm quan trọng hơn loại kem. Thoa ngay sau khi rửa tay, sau khi rửa bát, trước khi ngủ và trước khi ra ngoài trời lạnh. Một lớp mỏng nhiều lần trong ngày tốt hơn một lớp dày lúc nhớ ra.
Loại đặc giữ nước tốt hơn loại lỏng. Kem đặc, sáp, thuốc mỡ dưỡng ẩm tạo màng giữ nước lâu hơn sữa dưỡng lỏng. Ban ngày có thể dùng kem thấm nhanh để còn cầm nắm, ban đêm dùng loại đặc hơn.
Ưu tiên không mùi, ít thành phần gây kích ứng. Da tay đang nứt dễ phản ứng với hương liệu và một số chất bảo quản. Nếu thoa vào thấy rát kéo dài, đỏ hơn, nên ngừng loại đó.
Dưỡng ban đêm kèm găng cotton. Thoa dày hơn trước khi ngủ rồi đeo găng cotton mỏng giúp lớp dưỡng thấm qua đêm, rất có ích cho đầu ngón nứt.
Để kem ở chỗ hay rửa tay. Đặt một tuýp cạnh bồn rửa bát, một tuýp ở bàn làm việc, một tuýp trong túi. Kem nằm trong ngăn kéo thì hầu như không được dùng.
Che chắn tay khi làm việc nhà và khi ra ngoài trời lạnh
Phần lớn tổn thương da tay mùa đông xảy ra trong lúc làm việc nhà, không phải lúc đi ngoài đường. Một vài thay đổi nhỏ có tác dụng lớn:
- Đeo găng cao su hoặc găng nitrile khi rửa bát, giặt tay, lau nhà bằng hoá chất: găng ngăn nước nóng và chất tẩy tiếp xúc trực tiếp với da.
- Lót găng cotton mỏng bên trong nếu phải đeo lâu: mồ hôi đọng trong găng kín cũng làm da ẩm ướt kéo dài, rồi khô nứt khi tháo ra.
- Tháo găng ngay khi xong việc, lau khô tay và thoa dưỡng.
- Găng len hoặc găng giữ ấm khi đi xe máy, ra ngoài trời gió: gió lạnh làm da mu bàn tay nứt nhanh, nhất là ở người đi làm sớm.
- Bớt nước nóng ở bồn rửa: nhiều nhà mùa đông để bình nóng lạnh ở mức rất nóng rồi rửa bát tay trần; điều chỉnh nhiệt độ vừa phải giúp da đỡ nhiều.
- Giữ độ ẩm trong phòng ngủ: phòng dùng máy sưởi lâu có thể đặt chậu nước hoặc máy tạo ẩm vệ sinh sạch, tránh để không khí quá khô.
Nếu đeo găng cao su mà tay ngứa, nổi mẩn đỏ ở vùng tiếp xúc, có thể da đang phản ứng với chất liệu găng; nên đổi sang loại khác và hỏi bác sĩ nếu tình trạng không hết.
Những thói quen làm khô da tay mà ít ai để ý
Đôi khi đã thoa kem đều mà tay vẫn khô, nguyên nhân nằm ở một thói quen nào đó lặp lại mỗi ngày:
| Thói quen | Vì sao làm da khô | Thay bằng |
|---|---|---|
| Hơ tay trên bếp, máy sưởi cho nhanh ấm | Nhiệt khô làm nước trên da bay hơi nhanh | Đeo găng giữ ấm, xoa hai tay vào nhau |
| Liếm môi rồi xoa tay, mút ngón tay khi lạnh | Nước bọt bốc hơi kéo theo độ ẩm, có men tiêu hoá gây kích ứng | Dưỡng ẩm tay, giữ ấm bằng găng |
| Cầm đá, đồ đông lạnh tay trần khi nấu ăn | Lạnh sâu cộng ẩm ướt làm da nứt ở đầu ngón | Dùng kẹp, đeo găng khi xử lý đồ đông lạnh |
| Dùng nước rửa bát đậm đặc không pha | Chất tẩy mạnh tiếp xúc trực tiếp | Pha loãng theo hướng dẫn trên chai, đeo găng |
| Bóc da khô, cắn da quanh móng | Tạo vết rách nhỏ, dễ viêm quanh móng | Cắt gọn da thừa bằng kéo sạch, thoa dưỡng |
Chỉ cần bỏ được một hai thói quen trong bảng, nhiều người đã thấy khác biệt sau vài ngày.
Nứt đầu ngón tay và khớp ngón: chăm riêng chỗ lâu lành
Những vết nứt nhỏ ở đầu ngón tay, cạnh móng và trên khớp ngón thường đau hơn nhiều so với kích thước của chúng, và cũng lâu lành hơn, vì đây là chỗ co duỗi liên tục, chạm vào mọi thứ, ngấm nước nhiều nhất. Mỗi lần gập ngón, mép vết nứt lại bị kéo ra. Vì vậy ngoài việc dưỡng ẩm cả bàn tay, các chỗ này cần được chăm riêng.
Buổi tối, sau khi rửa tay và lau khô, có thể thoa một lớp sáp hoặc thuốc mỡ dưỡng ẩm dày hơn lên riêng các vết nứt rồi đeo găng cotton đi ngủ. Ban ngày, khi phải làm việc ướt, đeo găng giúp vết nứt không bị ngấm nước và chất tẩy. Không nên dùng răng cắn, dùng tay giật phần da khô ở mép vết nứt; nếu có da thừa vướng víu, cắt gọn bằng kéo nhỏ sạch, không cắt sâu.
Một số người dùng băng dán y tế hay keo dán da bán ở nhà thuốc để che vết nứt đầu ngón khi đi làm. Trước khi dùng các sản phẩm dán, nên hỏi dược sĩ và chỉ dùng trên vết nứt sạch, không sưng đỏ. Nếu vết nứt không liền sau vài tuần, chảy máu nhiều lần, hoặc đau tăng dần, đó là lúc nên đi khám.
Người phải rửa tay nhiều lần mỗi ngày: chăm sóc khác đi một chút
Người chăm trẻ nhỏ, người chăm người bệnh hay cha mẹ già nằm một chỗ, người làm bếp, người bán đồ ăn thường phải rửa tay hàng chục lần một ngày. Với họ, khô tay mùa đông không phải là chuyện thỉnh thoảng mà là chuyện mỗi ngày, và việc rửa tay thì không thể bớt vì liên quan tới phòng lây bệnh cho người khác.
Cách thích ứng là gắn việc dưỡng ẩm vào chính việc rửa tay: đặt tuýp kem ngay cạnh bồn rửa, rửa xong lau khô là thoa luôn một lớp mỏng, thành phản xạ. Khi chăm người bệnh có thể dùng dung dịch rửa tay khô có chất dưỡng ẩm xen kẽ với rửa bằng xà phòng khi tay không dính bẩn rõ, theo hướng dẫn phòng lây của cơ sở y tế. Ban đêm dành cho việc phục hồi: lớp dưỡng dày và găng cotton.
Nếu da tay của người làm công việc ướt bắt đầu đỏ, ngứa, có mụn nước nhỏ hoặc bong vảy dày, đó có thể không còn là khô da mùa đông mà là chàm tay do công việc. Tình trạng này nên được khám sớm, vì càng để lâu càng khó điều trị và dễ ảnh hưởng tới khả năng làm việc.
Khi nào cần đi khám
Da tay khô mùa đông thường đỡ rõ sau một đến hai tuần chăm đúng cách. Nên đi khám da liễu khi đã làm đủ các việc trên mà da vẫn nứt, rát, chảy máu; khi tay ngứa nhiều, nổi mụn nước nhỏ, mảng đỏ dày, bong vảy thành từng lớp; khi tình trạng chỉ xuất hiện ở vùng tiếp xúc với một chất nào đó như găng, xi măng, thuốc nhuộm; hoặc khi khô nứt khiến bạn khó cầm nắm, khó làm việc. Đó có thể là chàm tay, viêm da tiếp xúc hay vảy nến, cần bác sĩ phân biệt và hướng dẫn điều trị.
Nên khám sớm hơn nếu vết nứt sưng đỏ, nóng, chảy dịch vàng hoặc mủ, đau tăng dần: đó là dấu hiệu nhiễm trùng. Người có đái tháo đường, người đang dùng thuốc làm giảm miễn dịch nên để bác sĩ xem các vết nứt kéo dài.
Cần đi cấp cứu hoặc gọi 115 nếu sau khi tiếp xúc găng cao su hay một chất nào đó mà bị sưng môi, sưng mặt, khó thở, khò khè, choáng váng: đây là phản ứng dị ứng toàn thân, không thể chờ. Ngón tay trắng bệch hoặc tím tái, lạnh, tê kéo dài không ấm lại dù đã giữ ấm cũng cần được khám ngay.
Câu hỏi thường gặp
Nứt đầu ngón tay mùa đông có phải do thiếu chất không?
Thường không. Đầu ngón tay nứt mùa đông chủ yếu do da khô và phải co duỗi, tiếp xúc nước nhiều. Thiếu chất dinh dưỡng có thể ảnh hưởng tới da nhưng cần bác sĩ đánh giá; tự uống thêm vitamin không thay được việc dưỡng ẩm và che chắn tay.
Dùng kem dưỡng da mặt thoa tay được không?
Được, nếu kem đó không gây rát. Tuy nhiên da tay mùa đông thường cần loại đặc hơn, giữ ẩm lâu hơn, và phải thoa nhiều lần trong ngày vì tay rửa liên tục. Kem đắt hơn không đồng nghĩa với hợp da tay hơn.
Nước rửa tay khô có làm tay khô hơn xà phòng không?
Tuỳ loại. Dung dịch có cồn làm bay hơi nhanh nên có thể gây cảm giác khô, nhưng nhiều loại có thêm chất dưỡng ẩm nên ít làm hỏng lớp bảo vệ của da hơn rửa xà phòng nhiều lần bằng nước nóng. Với tay bẩn rõ, vẫn cần rửa bằng nước và xà phòng.
Tay khô có nên đắp mặt nạ, ngâm sữa, ngâm dầu không?
Những cách này không có hại nhiều nếu da không phản ứng, nhưng tác dụng kéo dài kém hơn một lớp kem dưỡng thoa đều mỗi ngày. Không nên ngâm tay vào hỗn hợp tự chế có chanh, giấm, muối khi da đang nứt vì dễ xót và kích ứng.
Vì sao chỉ một bàn tay bị khô nứt nặng hơn?
Thường do bàn tay đó làm việc ướt nhiều hơn, ví dụ tay thuận cầm giẻ, rửa bát, hoặc tiếp xúc một chất cụ thể. Nếu một bên tay nứt, ngứa, đỏ nhiều mà bên kia gần như bình thường, nên đi khám để tìm tác nhân tiếp xúc.