Nấm kẽ chân là tình trạng nấm da phát triển ở kẽ ngón và lòng bàn chân, thường gây ngứa, trắng ẩm, bong da, nứt kẽ ngón; nó ưa chỗ ẩm ấm và lây qua khăn, dép, sàn nhà tắm dùng chung. Phòng nấm chân phần lớn dựa vào những việc đơn giản: giữ bàn chân và kẽ ngón khô, thay tất mỗi ngày, cho giày có thời gian khô hẳn, không dùng chung đồ cá nhân.
Bài này tập trung vào phòng bệnh và phòng lây trong gia đình, cùng những dấu hiệu cho thấy nên đi khám. Việc chọn thuốc khi đã bị nấm cần dược sĩ hoặc bác sĩ hướng dẫn, nhất là khi bệnh tái đi tái lại, lan sang móng, hoặc người bị có đái tháo đường.
Nấm kẽ chân sống và lây như thế nào
Các loại nấm gây bệnh ở da chân sống nhờ chất sừng của da, móng. Chúng phát triển mạnh khi có hai điều kiện: ấm và ẩm. Kẽ ngón chân, nhất là kẽ giữa ngón thứ tư và ngón út, là nơi khép kín, ít thoáng khí, lại giữ mồ hôi, nên thường là chỗ bị trước. Một bàn chân đi giày kín cả ngày trong khí hậu nóng ẩm như ở nhiều tỉnh phía Nam, hay mùa nồm ở phía Bắc, là môi trường rất hợp với nấm.
Nấm và bào tử nấm bám trên vảy da bong ra. Khi người bị nấm đi chân trần trong nhà tắm, trên thảm, hay dùng chung khăn lau chân, dép, vảy da mang nấm được truyền sang người khác. Bào tử nấm có thể tồn tại khá lâu trên bề mặt ẩm, trong giày và tất chưa giặt kỹ. Người khác có tiếp xúc chưa chắc đã bị, vì da còn nguyên vẹn và khô thì khó bị nấm bám; nhưng nếu da ẩm lâu, có vết nứt nhỏ, hoặc sức đề kháng giảm, khả năng mắc tăng lên.
Điều này giải thích vì sao phòng nấm có hai hướng song song: làm cho bàn chân mình không còn là chỗ nấm thích, và cắt các đường nấm đi từ người này sang người khác trong cùng một nhà.
Giữ bàn chân khô: các bước mỗi ngày
Phần lớn hiệu quả phòng nấm đến từ những việc lặp lại mỗi ngày, mỗi việc chỉ tốn ít phút:
- Rửa chân bằng xà phòng thông thường ít nhất một lần mỗi ngày, nhất là sau khi đi giày cả ngày hoặc đi mưa, lội nước.
- Lau khô từng kẽ ngón bằng khăn riêng; có thể đưa góc khăn vào giữa các ngón. Nhiều người lau mu và lòng bàn chân rồi bỏ qua kẽ ngón, mà kẽ ngón lại là chỗ quan trọng nhất.
- Để chân thoáng vài phút cho khô hẳn trước khi mang tất và giày; ở nhà có thể đi dép hở để chân được thoáng.
- Thay tất sạch mỗi ngày, thay thêm giữa ngày nếu chân ra nhiều mồ hôi.
- Đi dép riêng trong nhà tắm và ở các nơi ẩm ướt công cộng như phòng thay đồ.
- Sau khi đi mưa, lội nước, rửa sạch chân, lau khô và thay tất khô càng sớm càng tốt.
Với người ra mồ hôi chân nhiều, các sản phẩm giúp bàn chân khô hơn có bán ở nhà thuốc; nên hỏi dược sĩ loại phù hợp, nhất là khi da đang nứt hay có bệnh da khác.
Tất và giày: chọn và dùng thế nào để nấm khó sống
Tất thấm hút, thoáng khí. Tất cotton hoặc sợi pha có khả năng thấm hút tốt hơn tất nylon mỏng. Một số loại sợi kỹ thuật giúp đẩy ẩm ra ngoài cũng phù hợp với người đi giày cả ngày.
Giặt tất đúng cách. Giặt tất sau mỗi lần mang, phơi khô hẳn, tốt nhất là nơi có nắng và thoáng gió. Tất của người đang bị nấm nên giặt riêng.
Luân phiên giày. Giày cần thời gian để khô bên trong sau một ngày mang. Có hai đôi đi làm và luân phiên mỗi ngày giúp mỗi đôi được nghỉ khô một ngày.
Phơi và làm thoáng giày. Sau khi đi về, nới dây giày, rút lót giày ra nếu được, để nơi thoáng. Giày ướt mưa nên nhét giấy báo hoặc khăn khô vào cho hút bớt nước, không nên hơ sát bếp hay máy sưởi.
Chọn giày có độ thoáng. Giày bằng chất liệu thoáng khí và vừa chân giúp bớt ẩm hơn giày nhựa kín. Giày chật làm ngón chân ép vào nhau, kẽ ngón càng bí.
Lót giày cũng cần được chăm. Lót giày thấm mồ hôi mỗi ngày và là chỗ bào tử nấm dễ bám. Loại lót rút ra được nên lấy ra phơi riêng, giặt khi bẩn, và thay khi đã xẹp, ẩm mốc hay có mùi không hết sau khi giặt.
Phòng lây trong gia đình khi có người bị nấm chân
Khi trong nhà có người đang bị nấm chân, vài thay đổi giúp các thành viên khác ít bị lây hơn:
- Mỗi người một khăn lau chân riêng, giặt thường xuyên và phơi khô.
- Không dùng chung dép trong nhà, dép nhà tắm, giày, tất.
- Người đang bị nấm nên đi dép trong nhà thay vì chân trần, nhất là trong nhà tắm.
- Lau sàn nhà tắm, thảm chùi chân thường xuyên; giặt thảm chùi chân và phơi khô.
- Người bị nấm nên được điều trị theo hướng dẫn của dược sĩ hoặc bác sĩ cho tới hết liệu trình, vì ngưng sớm khi vừa hết ngứa là lý do hay gặp khiến nấm quay lại và tiếp tục lây.
- Nếu người bị nấm chân còn có nấm móng, cần cho bác sĩ biết vì móng có thể là ổ để nấm quay lại da chân.
- Không gãi rồi chạm vào chỗ khác trên cơ thể; nấm chân có thể lan sang tay, bẹn khi gãi hoặc dùng chung khăn.
Trẻ nhỏ trong nhà thường đi chân trần nhiều, nên việc giữ sàn và thảm sạch, khô có ý nghĩa với cả các bé.
Hiểu lầm thường gặp về nấm chân
Một số quan niệm phổ biến làm bệnh kéo dài hơn hoặc khiến người bị dùng cách xử lý không an toàn:
| Hiểu lầm | Thực tế |
|---|---|
| Hết ngứa là hết nấm | Ngứa có thể giảm trước khi nấm hết hẳn; ngưng điều trị sớm dễ tái phát |
| Ngâm chân nước muối, giấm, nước lá là trị được nấm | Không có bằng chứng thay được điều trị; chân ngâm lâu còn ẩm hơn, da kẽ ngón dễ trợt và xót |
| Nấm chân chỉ gặp ở người kém vệ sinh | Người sạch sẽ vẫn bị nếu chân ẩm lâu, đi giày kín cả ngày |
| Cứ có ngứa kẽ chân là nấm | Ngứa, đỏ, bong da kẽ chân còn có thể do chàm, kích ứng, vi khuẩn; cần khám khi không chắc |
| Nấm chân không bao giờ nguy hiểm | Với người đái tháo đường, người tuần hoàn kém, kẽ chân nứt có thể là cửa vào của nhiễm khuẩn |
Những mẹo như rắc bột lạ, bôi xăng dầu, cồn đậm đặc vào kẽ chân không chỉ vô ích mà còn dễ gây bỏng, kích ứng da.
Lúc nào chân dễ bị nấm nhất
Nấm chân không đến đều quanh năm. Có những giai đoạn bàn chân bị ẩm lâu hơn bình thường, và đó là lúc cần chú ý nhiều hơn tới các bước phòng ở trên. Mùa mưa ở các tỉnh phía Nam và Tây Nguyên, khi người ta lội nước, đi giày dép ướt cả ngày, là một ví dụ. Mùa nồm ẩm ở các tỉnh phía Bắc, khi tất phơi mãi không khô, giày để trong tủ cũng ẩm, là một ví dụ khác.
Những người phải mang ủng, giày bảo hộ kín nhiều giờ như công nhân xây dựng, công nhân nhà máy, người làm ruộng, người làm ở chợ cá, chợ hải sản có bàn chân ướt mồ hôi gần như suốt ca làm. Với họ, mang thêm một đôi tất khô để thay giữa ca, tháo ủng cho chân thoáng trong giờ nghỉ, và rửa lau khô chân ngay khi về nhà có ý nghĩa nhiều hơn bất kỳ sản phẩm nào.
Mùa nóng, những người ra nhiều mồ hôi chân, đi giày thể thao kín, đi xe máy với giày kín đường xa cũng nằm trong nhóm cần chú ý. Mặt khác, khi đang ốm, đang điều trị một bệnh làm giảm sức đề kháng, da cũng dễ bị nấm hơn; lúc đó việc giữ chân khô và không dùng chung đồ càng quan trọng.
Kẽ chân ngứa đỏ không phải lúc nào cũng là nấm
Nhiều người thấy kẽ chân ngứa là tự kết luận bị nấm và mua thuốc trị nấm bôi ngay. Thực tế, da kẽ chân có thể ngứa, đỏ, trắng ẩm, bong vảy vì nhiều lý do khác: da bị ẩm lâu và cọ xát nên trợt, chàm, phản ứng với chất liệu giày hoặc thuốc nhuộm trong tất, vảy nến, hoặc nhiễm vi khuẩn. Bề ngoài nhiều tình trạng trông khá giống nhau, và ngay cả bác sĩ đôi khi cũng cần soi vảy da để biết chắc.
Việc tự dùng sai thuốc có hai cái hại. Một là bệnh thật sự không được xử lý đúng nên kéo dài. Hai là một số thuốc bôi, nhất là loại có thành phần chống viêm mạnh, nếu dùng tuỳ tiện trên da nhiễm nấm có thể làm nấm lan rộng hơn và khiến việc chẩn đoán sau đó khó hơn. Vì vậy khi không chắc, hoặc khi đã dùng sản phẩm theo hướng dẫn mà không đỡ, nên đi khám thay vì đổi hết loại này sang loại khác.
Ghi lại vài điều trước khi đi khám sẽ giúp bác sĩ nhiều: triệu chứng bắt đầu từ bao giờ, có lan rộng không, đã bôi những gì và trong bao lâu, trong nhà có ai bị tương tự, công việc có phải mang giày kín hay lội nước không.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám da liễu hoặc khám tại cơ sở y tế khi ngứa kẽ chân, bong da kéo dài dù đã giữ chân khô và dùng sản phẩm theo hướng dẫn của dược sĩ trong vài tuần; khi tình trạng tái đi tái lại nhiều lần; khi móng chân dày lên, đổi màu vàng, đục, bở; khi tổn thương lan rộng lên mu bàn chân hoặc sang tay, bẹn; hoặc khi không chắc đó có phải là nấm hay không. Bác sĩ có thể cạo vảy da để soi tìm nấm trước khi quyết định cách điều trị.
Người có đái tháo đường, bệnh mạch máu ở chân, hoặc đang dùng thuốc làm giảm miễn dịch nên khám sớm ngay khi thấy kẽ chân nứt, trợt, chảy dịch, vì nguy cơ nhiễm khuẩn ở nhóm này cao hơn và vết thương lâu lành hơn.
Cần đến cơ sở y tế ngay trong ngày nếu bàn chân sưng, nóng, đỏ lan rộng, đau tăng, có vệt đỏ chạy lên cẳng chân, chảy mủ, hoặc kèm sốt, ớn lạnh: đây có thể là nhiễm khuẩn da và mô dưới da cần điều trị kịp thời. Nếu kèm lơ mơ, sốt cao, khó thở, hãy gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Nấm kẽ chân có tự khỏi không?
Một số trường hợp nhẹ có thể đỡ nhiều khi chân được giữ khô thoáng, nhưng nấm thường dai dẳng và dễ quay lại nếu không được điều trị đúng. Khi đã có triệu chứng, nên hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ thay vì chờ tự khỏi, nhất là khi trong nhà có người khác.
Đi bơi, đi tập thể thao có dễ bị nấm chân hơn không?
Những nơi sàn ẩm và nhiều người đi chân trần như phòng thay đồ, nhà tắm công cộng là chỗ nấm dễ lây. Đi dép riêng, lau khô chân ngay sau khi tắm, không dùng chung khăn là đủ giảm phần lớn nguy cơ.
Có cần vứt giày cũ khi đã bị nấm chân không?
Không nhất thiết. Giày nên được làm khô và thoáng kỹ, lót giày giặt được thì giặt. Dược sĩ có thể tư vấn sản phẩm dùng cho giày nếu cần. Giày đã quá cũ, ẩm mốc, có mùi khó hết thì thay sẽ dễ hơn.
Nấm chân có lây sang móng chân không?
Có thể. Nấm da chân kéo dài có thể lan vào móng, và nấm móng thì lâu khỏi hơn nhiều. Vì vậy nên xử lý nấm da chân sớm và đi khám nếu thấy móng bắt đầu dày, đục, đổi màu.
Bôi phấn rôm vào kẽ chân có giúp phòng nấm không?
Một lớp bột khô mỏng có thể giúp kẽ chân bớt ẩm với một số người, nhưng bột vón cục khi gặp mồ hôi lại giữ ẩm. Điều quan trọng hơn vẫn là rửa, lau khô kẽ ngón và thay tất. Khi đang có tổn thương, nên hỏi dược sĩ trước khi dùng.
Trẻ nhỏ có bị nấm kẽ chân không?
Nấm chân ít gặp ở trẻ nhỏ hơn người lớn, và nhiều tình trạng da ở chân trẻ không phải do nấm. Nếu trẻ ngứa, bong da, đỏ kẽ chân, nên đưa đi khám nhi hoặc da liễu thay vì dùng thuốc trị nấm của người lớn.