Đi kiễng chân, tức đi bằng mũi chân mà gót không chạm đất, khá thường gặp ở trẻ mới tập đi; nhiều trẻ bỏ dần khi dáng đi vững hơn. Khi trẻ đã đi vững vài năm mà vẫn thường xuyên đi nhón gót, không đặt gót xuống được, chỉ một bên chân, hoặc kèm theo những lo lắng khác về vận động, ngôn ngữ, giao tiếp, cha mẹ nên đưa trẻ đến bác sĩ nhi để được đánh giá.
Phần lớn trường hợp trẻ đi kiễng chân không tìm ra nguyên nhân bệnh lý và được gọi là đi kiễng chân vô căn. Một số ít liên quan đến gân gót căng, các tình trạng thần kinh, cơ hoặc phát triển, mà chỉ bác sĩ khám mới nhận ra. Bài viết giúp cha mẹ quan sát ở nhà một cách bình tĩnh, biết khi nào chỉ cần theo dõi và khi nào nên đi khám, không so sánh con với trẻ khác và không tự chẩn đoán.
Vì sao trẻ tập đi hay kiễng chân
Khi mới tập đi, trẻ đang thử nghiệm cách giữ thăng bằng và di chuyển. Một số trẻ thấy đi bằng mũi chân giúp mình nhanh hơn, nhẹ hơn hoặc đơn giản là thích cảm giác đó. Trẻ cũng có thể kiễng chân khi phấn khích, khi chạy, khi với đồ vật, hoặc khi sàn lạnh, ướt, có cảm giác lạ. Những lúc như vậy, trẻ vẫn đặt gót xuống được bình thường khi đứng yên hoặc khi được nhắc.
Các tài liệu nhi khoa và chỉnh hình mô tả rằng đi kiễng chân thường giảm dần khi trẻ lớn hơn và dáng đi trưởng thành. Mốc thường được nhắc là sau khoảng hai, ba tuổi mà trẻ vẫn đi kiễng chân thường xuyên thì nên cho bác sĩ đánh giá; đây là mốc gợi ý để hỏi, không phải ranh giới “bình thường hay bất thường”. Mỗi trẻ có nhịp phát triển riêng.
Đi kiễng chân thỉnh thoảng trong lúc chơi ở trẻ lớn, như khi nhảy múa, khi bắt chước, gần như không có ý nghĩa gì. Điều cha mẹ quan tâm là kiểu đi chủ yếu hằng ngày của trẻ. Ví dụ giả định: một bé hai tuổi rưỡi đi kiễng khi chạy đuổi bóng nhưng đứng nói chuyện, ngồi xổm chơi xếp hình thì đặt cả bàn chân xuống bình thường; đây khác với một bé gần như lúc nào cũng nhón gót, kể cả khi đứng yên.
Quan sát ở nhà: bốn câu hỏi giúp cha mẹ mô tả cho bác sĩ
Trẻ có đặt gót xuống được không? Khi đứng yên, khi ngồi xổm chơi, khi được nhắc “đi bằng cả bàn chân”, trẻ có đặt cả gót xuống sàn được không. Trẻ làm được dễ dàng là thông tin tốt; trẻ không làm được hoặc làm được nhưng có vẻ đau, căng, là điều nên kể với bác sĩ.
Kiễng chân lúc nào và bao nhiêu? Chỉ khi chạy, khi vui, hay gần như mọi lúc. Không cần đếm chính xác; chỉ cần mô tả “thỉnh thoảng”, “phần lớn thời gian”, “luôn luôn”.
Một bên hay hai bên? Kiễng chân đều hai bên khác với chỉ một chân kiễng, một chân đặt gót. Kiểu một bên đáng được bác sĩ xem sớm hơn.
Có thay đổi gì không? Trẻ trước đây đi bằng cả bàn chân, nay mới chuyển sang kiễng; hoặc trẻ hay ngã hơn, vụng về hơn, kêu đau chân; hoặc trẻ đã đi kiễng lâu và ngày càng khó đặt gót xuống.
Những tình trạng bác sĩ có thể muốn loại trừ
Khi trẻ đi kiễng chân kéo dài, bác sĩ thường muốn biết liệu có nguyên nhân nào phía sau hay không. Các khả năng được nhắc trong tài liệu y khoa gồm gân gót (gân Achilles) và cơ bắp chân căng ngắn, làm cổ chân khó gập lên; một số tình trạng ảnh hưởng thần kinh hoặc cơ; và đôi khi đi kiễng chân đi cùng những khác biệt trong phát triển, như cách trẻ cảm nhận và xử lý cảm giác.
Cha mẹ không cần, và không nên, tự đoán con thuộc trường hợp nào. Việc kể tên các khả năng ở đây chỉ để giải thích vì sao bác sĩ có thể hỏi về nhiều thứ ngoài bàn chân: trẻ biết ngồi, biết đi lúc nào, nói thế nào, chơi với người khác ra sao, có ai trong gia đình từng đi kiễng chân. Những câu hỏi đó là một phần của việc khám chứ không có nghĩa bác sĩ nghi ngờ điều gì nghiêm trọng.
Với phần lớn trẻ, khám xong không tìm thấy nguyên nhân bệnh lý, và bác sĩ hướng dẫn theo dõi. Một số trẻ cần thêm đánh giá hoặc hỗ trợ từ chuyên khoa phục hồi chức năng; khi đó bác sĩ sẽ giới thiệu, gia đình không cần tự tìm bài tập hay dụng cụ trên mạng.
Đi kiễng chân và những lo lắng về phát triển chung
Một số cha mẹ đọc trên mạng rằng đi kiễng chân “là dấu hiệu tự kỷ” và rất hoảng. Thực tế là đi kiễng chân có thể gặp ở trẻ phát triển bình thường lẫn trẻ có khác biệt phát triển; riêng việc đi kiễng chân không đủ để kết luận điều gì. Ngược lại, nếu cha mẹ đã có lo lắng khác về cách con giao tiếp, nói, chơi, thì đi kiễng chân là thêm một thông tin nên kể với bác sĩ.
Khi đi khám, nên nói thẳng các lo lắng của mình, dù có vẻ không liên quan. Bác sĩ nhi được đào tạo để nhìn trẻ một cách tổng thể và biết khi nào cần giới thiệu đến chuyên khoa phù hợp. Không nên tự làm các bài trắc nghiệm trên mạng để “chấm” con.
Cũng nên tránh so dáng đi của con với anh chị em, con nhà hàng xóm hay những video trên mạng. Mỗi trẻ có nhịp phát triển riêng, và một đoạn video vài giây không cho biết gì về toàn bộ quá trình lớn lên của một đứa trẻ khác. Điều có ích là so trẻ với chính trẻ qua thời gian: dáng đi tháng này so với vài tháng trước.
Dù kết quả khám thế nào, trẻ vẫn là trẻ. Không nên gắn nhãn, không trách mắng, không chế giễu dáng đi của con trước mặt người khác. Nếu cần hỗ trợ, sự hỗ trợ đến từ việc theo đúng hướng dẫn của chuyên gia và sự kiên nhẫn của gia đình.
Đi khám: bác sĩ thường hỏi và khám gì
Buổi khám cho trẻ đi kiễng chân thường bắt đầu bằng nhiều câu hỏi. Bác sĩ muốn biết trẻ biết ngồi, biết đứng, biết đi khi nào; trẻ đi kiễng từ lúc nào, liên tục hay thỉnh thoảng; có đau, có hay ngã không; lời nói, cách chơi, cách giao tiếp của trẻ ra sao; trong nhà có ai từng đi kiễng chân lúc nhỏ hay không. Một số gia đình có nhiều người từng đi kiễng chân khi nhỏ rồi tự hết, và thông tin này hữu ích cho bác sĩ.
Sau đó bác sĩ quan sát trẻ đi, chạy, đứng yên, ngồi xổm; nhẹ nhàng gập cổ chân trẻ lên để xem gân gót có căng không; kiểm tra phản xạ, sức cơ, cách trẻ giữ thăng bằng phù hợp với lứa tuổi. Phần lớn những việc này không đau và giống như chơi với trẻ.
Tùy kết quả, bác sĩ có thể hẹn theo dõi sau một thời gian, giới thiệu trẻ đến chuyên khoa phục hồi chức năng, chỉnh hình hoặc thần kinh nhi, hay đề nghị đánh giá phát triển. Cha mẹ nên hỏi rõ: cần theo dõi điều gì ở nhà, bao lâu thì khám lại, dấu hiệu nào cần quay lại sớm hơn hẹn.
Những hiểu lầm hay gặp
“Trẻ đi kiễng là vì giày dép.” Giày có gót cao hay quá chật có thể làm trẻ khó chịu, nhưng phần lớn trẻ đi kiễng chân cả khi đi chân đất. Đổi giày là việc nên làm nếu giày không vừa, nhưng không giải thích được mọi trường hợp.
“Trẻ đi kiễng là do tập đi bằng xe tập đi.” Đây là giả thuyết hay được nhắc nhưng bằng chứng chưa rõ. Dù vậy, nhiều tổ chức nhi khoa vẫn khuyên không dùng xe tập đi có bánh xe vì nguy cơ tai nạn ngã cầu thang, va đập.
“Cứ để tự hết, không bao giờ cần khám.” Nhiều trẻ tự bỏ, nhưng không phải tất cả. Khi trẻ đi kiễng kéo dài hoặc có dấu hiệu kèm theo, khám sớm giúp phát hiện gân gót căng hay vấn đề khác khi còn dễ hỗ trợ.
“Đi kiễng nghĩa là con có bệnh nặng.” Phần lớn trẻ đi kiễng chân không có bệnh lý. Khám là để biết chắc, không phải vì đã có kết luận xấu.
Những điều cha mẹ có thể làm ở nhà
Trong lúc theo dõi hoặc chờ khám, một vài việc đơn giản giúp trẻ vận động đa dạng mà không biến thành bài tập ép buộc:
- Cho trẻ đi chân đất trên nhiều bề mặt an toàn: sàn nhà, thảm, cỏ, cát sạch, để bàn chân cảm nhận mặt đất.
- Cho trẻ chơi những trò tự nhiên đặt gót xuống, như ngồi xổm nhặt đồ, đi lên con dốc thoải, đạp xe ba bánh phù hợp tuổi, có người lớn trông.
- Chọn giày vừa chân, đế mềm, không có gót cao; tránh giày làm trẻ chúi về phía trước.
- Nhắc nhẹ nhàng, khen khi trẻ đi cả bàn chân, không la mắng, không bắt trẻ đi đi lại lại để sửa.
- Ghi lại vài đoạn quan sát hoặc quay video ngắn dáng đi của trẻ ở nhà để cho bác sĩ xem, vì trong phòng khám trẻ có thể đi khác thường ngày.
Không tự kéo, bẻ, băng cổ chân trẻ, không cho trẻ mang nẹp hay giày đặc biệt khi chưa có chỉ định của bác sĩ. Những can thiệp đó, khi cần, phải do người có chuyên môn theo dõi.
Quay video dáng đi ở nhà cho bác sĩ xem: quay thế nào
Trong phòng khám, trẻ lạ chỗ, sợ người lạ nên hay đi khác ngày thường, có trẻ còn đòi bế suốt buổi. Vài đoạn video quay ở nhà giúp bác sĩ thấy dáng đi thật của trẻ. Nên quay ở nơi đủ sáng, sàn phẳng, trẻ đi chân đất, mặc quần ngắn hoặc xắn ống để thấy rõ cổ chân và bàn chân. Quay từ phía trước, phía sau và phía bên, mỗi đoạn chừng nửa phút, máy đặt ngang tầm đầu gối trẻ.
Nên có một đoạn trẻ đi bình thường, một đoạn trẻ chạy, và một đoạn trẻ đứng yên hoặc ngồi xổm nhặt đồ chơi, để bác sĩ thấy trẻ có đặt gót xuống được không. Không cần bắt trẻ đi đi lại lại nhiều lần; quay lúc trẻ đang chơi tự nhiên là tốt nhất. Ghi kèm ngày quay và tuổi của trẻ lúc đó. Nếu quay cách nhau vài tháng, các đoạn video còn cho thấy dáng đi thay đổi ra sao theo thời gian. Video chỉ để bác sĩ xem, không cần đăng lên mạng để hỏi ý kiến người lạ.
Khi nào cần đưa trẻ đi khám
Nên đặt lịch khám với bác sĩ nhi khi trẻ có một trong các tình huống sau:
- Sau khoảng hai, ba tuổi vẫn đi kiễng chân phần lớn thời gian.
- Trẻ không đặt gót xuống được khi đứng yên, hoặc đặt được nhưng có vẻ căng, đau.
- Chỉ kiễng một bên chân, hoặc hai bên khác nhau rõ.
- Trẻ đang đi bình thường lại chuyển sang đi kiễng, đi vụng, hay ngã, hoặc mất dần kỹ năng đã có.
- Cha mẹ có thêm lo lắng về vận động, lời nói, giao tiếp, cách chơi của trẻ.
Cần đi khám ngay nếu trẻ đột ngột yếu một bên tay chân, không đứng hoặc không đi được, đi loạng choạng mới xuất hiện, kèm sốt, nôn, đau đầu, li bì; hoặc sau chấn thương, trẻ không chịu chạm chân xuống đất. Những trường hợp này cần được đánh giá sớm, không chờ theo dõi; nếu trẻ co giật, khó thở, lơ mơ, gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ 1 tuổi đi kiễng chân có sao không?
Ở trẻ mới tập đi, kiễng chân khá thường gặp và nhiều trẻ bỏ dần khi đi vững hơn. Nếu trẻ đặt gót xuống được khi đứng yên, hai bên như nhau và cha mẹ không có lo lắng nào khác, thường có thể theo dõi. Vẫn có thể hỏi bác sĩ nhi trong lần khám định kỳ cho yên tâm.
Đi kiễng chân có phải dấu hiệu tự kỷ không?
Riêng việc đi kiễng chân không đủ để kết luận trẻ có tự kỷ. Đi kiễng chân gặp ở cả trẻ phát triển bình thường. Nếu cha mẹ có thêm lo lắng về giao tiếp, lời nói, cách chơi của trẻ, hãy kể với bác sĩ nhi để được đánh giá tổng thể.
Có nên cho trẻ đi giày cứng để sửa dáng đi kiễng chân không?
Không nên tự dùng giày cứng, giày đặc biệt hay nẹp cho trẻ khi chưa được bác sĩ khám và chỉ định. Với phần lớn trẻ chỉ cần theo dõi; nếu có gân gót căng hoặc nguyên nhân khác, bác sĩ sẽ hướng dẫn cách hỗ trợ phù hợp.
Trẻ đi kiễng chân có làm chân yếu hay biến dạng không?
Với trẻ đi kiễng chân thỉnh thoảng và bỏ dần, thường không để lại vấn đề. Khi trẻ đi kiễng kéo dài nhiều năm, gân gót có thể căng ngắn hơn, làm việc đặt gót xuống khó khăn hơn. Đó là lý do nên cho bác sĩ đánh giá khi tình trạng kéo dài.
Quay video dáng đi của con có giúp gì khi đi khám không?
Có. Trong phòng khám, trẻ có thể căng thẳng và đi khác ngày thường. Một vài đoạn video ngắn quay ở nhà, thấy cả bàn chân khi trẻ đi, chạy, đứng yên, giúp bác sĩ hình dung rõ hơn. Không cần đăng video lên mạng để hỏi.
Trẻ lớn thỉnh thoảng đi nhón gót khi vui có cần khám không?
Thỉnh thoảng nhón gót khi nhảy múa, chơi đùa, phấn khích ở trẻ lớn thường không có ý nghĩa gì. Chỉ nên hỏi bác sĩ khi đó là kiểu đi chủ yếu hằng ngày, khi trẻ không đặt gót xuống được, hoặc có đau, ngã nhiều.