Tê bì, kiến bò hay châm chích ở tay chân là cảm giác bất thường do dây thần kinh truyền tín hiệu sai lệch. Nguyên nhân phổ biến nhất lại rất đời thường: ngồi xổm, ngồi bắt chéo chân, gối đầu lên tay khi ngủ làm dây thần kinh bị đè ép tạm thời; đổi tư thế vài phút là hết.
Tê kéo dài, lặp lại hoặc lan dần thì khác. Nó có thể do dây thần kinh bị chèn ở cổ tay, cột sống cổ, cột sống thắt lưng, hoặc do tổn thương dây thần kinh ngoại biên vì đái tháo đường, rượu, thiếu vitamin B12, một số thuốc. Phân biệt các khả năng đó là việc của bác sĩ; việc của người đọc là quan sát kỹ và biết lúc nào không được chờ.
Cảm giác tê, kiến bò thật ra là gì
Dây thần kinh cảm giác giống những sợi cáp mang tín hiệu từ da về tuỷ sống và não. Khi dây bị đè ép, thiếu máu nuôi hay bị tổn thương, tín hiệu đi về có thể yếu đi (tê, mất cảm giác) hoặc bị nhiễu (kiến bò, châm chích, như điện giật, nóng rát). Y học gọi chung các cảm giác lạ không do kích thích thật là dị cảm.
Khi ngồi xổm lâu, dây thần kinh và mạch máu nuôi nó ở khoeo chân bị đè. Đứng dậy, máu chảy lại và dây thần kinh “khởi động lại”, tạo cảm giác rần rần như kim châm rồi hết. Đây là ví dụ quen thuộc nhất cho thấy tê không phải lúc nào cũng là bệnh.
Điều quan trọng để bác sĩ suy luận là vị trí: tê theo một dải nhất định (ví dụ ngón cái, ngón trỏ, ngón giữa), tê đối xứng hai bàn chân như mang tất, tê nửa người, tê cả bàn tay. Mỗi kiểu phân bố gợi ý một vị trí tổn thương khác nhau trên đường đi của dây thần kinh.
Tê khác yếu thế nào
Tê là chuyện của cảm giác: sờ vào thấy như cách một lớp găng, hoặc thấy kiến bò. Yếu là chuyện của vận động: cầm nắm không chặt, nhấc bàn chân không lên, hay vấp. Hai thứ có thể đi cùng nhau nhưng ý nghĩa khác nhau. Yếu cơ, nhất là xuất hiện nhanh, thường đáng lo hơn tê đơn thuần và cần được khám sớm hơn. Khi mô tả với bác sĩ, hãy nói rõ chỉ tê, hay vừa tê vừa yếu.
Nguyên nhân thường gặp, thường lành tính
Tư thế đè ép. Ngồi xổm, ngồi bắt chéo chân, tì khuỷu tay lâu lên bàn hay thành cửa sổ xe, gối đầu lên cánh tay khi ngủ. Tê hết trong vài phút sau khi đổi tư thế.
Giày chật, đồng hồ, vòng tay quá chặt. Đè ép kéo dài ở bàn chân, cổ tay gây tê ở vùng tương ứng; nới ra là đỡ.
Lạnh. Ngón tay ngón chân lạnh buốt thường đi kèm tê, hết khi được ủ ấm.
Đeo ba lô, túi xách nặng một vai. Quai đeo nặng đè lên vùng vai và nách nhiều giờ có thể gây tê tay bên đó; đổi vai, nới quai, giảm đồ mang theo thường là đủ.
Thở nhanh khi lo lắng. Thở gấp, thở sâu liên tục khi hoảng sợ làm thay đổi cân bằng khí trong máu, gây tê quanh môi và các đầu ngón tay. Thở chậm lại thì đỡ.
Thao tác lặp lại nhiều giờ. Cầm điện thoại, lái xe máy đường dài, dùng máy rung có thể gây tê tay tạm thời; nghỉ ngắn và đổi tư thế giúp ích.
Những nguyên nhân cần bác sĩ tìm
Khi tê kéo dài hoặc lặp lại, bác sĩ thường nghĩ đến các nhóm nguyên nhân dưới đây. Bảng giúp người đọc biết vì sao bác sĩ hỏi những câu tưởng không liên quan (uống rượu không, ăn chay lâu chưa, đang dùng thuốc gì). Không tự chọn một ô rồi kết luận.
| Nhóm nguyên nhân | Kiểu tê hay gặp | Ghi chú |
|---|---|---|
| Dây thần kinh bị chèn ở cổ tay | Tê ngón cái, trỏ, giữa, nặng về đêm | Hội chứng ống cổ tay — xem các bài về khớp tay |
| Rễ thần kinh bị chèn ở cột sống cổ hoặc thắt lưng | Tê lan theo một dải từ cổ xuống tay, hoặc từ thắt lưng xuống chân, có thể kèm đau | Cần khám để xác định mức độ |
| Đái tháo đường | Tê, châm chích, nóng rát hai bàn chân, lan dần lên | Có thể là dấu hiệu đầu tiên ở người chưa biết mình bị bệnh |
| Thiếu vitamin B12 | Tê hai bàn chân, bàn tay, có thể kèm mệt, thiếu máu | Gặp ở người ăn chay trường lâu, người lớn tuổi, người dùng một số thuốc lâu ngày; cần xét nghiệm mới biết |
| Rượu | Tê hai bàn chân, yếu dần | Uống nhiều, kéo dài |
| Tuyến giáp, thận, một số thuốc | Đa dạng | Bác sĩ hỏi kỹ thuốc đang dùng, xét nghiệm máu |
Không tự uống vitamin nhóm B liều cao khi chưa xét nghiệm. Có thể che mất nguyên nhân thật, và một số vitamin dùng quá nhiều trong thời gian dài cũng gây hại thần kinh.
Tự theo dõi bằng nhật ký triệu chứng
Một tuần đến hai tuần ghi chép trước khi đi khám (trừ khi có dấu hiệu khẩn cấp) giúp buổi khám ngắn mà trúng. Mỗi lần tê, ghi lại:
- Vị trí chính xác: ngón nào, mặt trước hay mặt sau bàn tay, lòng bàn chân hay mu bàn chân, một bên hay hai bên.
- Thời điểm: lúc ngủ dậy, nửa đêm, khi lái xe, khi cầm điện thoại, khi ngồi lâu, hay xuất hiện tự nhiên.
- Kéo dài bao lâu, hết bằng cách nào: vẩy tay, đổi tư thế, đứng dậy đi lại, hay không hết.
- Cảm giác kèm theo: đau, nóng rát, yếu tay, hay đánh rơi đồ, vấp ngã, khó cài cúc áo.
- Bối cảnh: thuốc đang dùng, có uống rượu, có ăn chay lâu năm, có đái tháo đường hay bệnh tuyến giáp, công việc dùng tay thế nào.
- Diễn tiến: lan rộng dần, tăng dần, hay giữ nguyên.
Với ví dụ giả định: “tê ngón cái, trỏ, giữa tay phải, hay thức giấc lúc nửa đêm, vẩy tay thì đỡ, gần đây hay làm rơi chìa khoá” — chỉ một câu đã cho bác sĩ rất nhiều thông tin.
Mang gì theo khi đi khám
Ngoài nhật ký, mang theo toàn bộ thuốc và thực phẩm bổ sung đang dùng (cả vỏ hộp), kết quả xét nghiệm cũ nếu có, và nói rõ các bệnh đang điều trị. Nếu tê kèm yếu, có thể quay video lúc cầm nắm, đi lại để bác sĩ thấy những gì xảy ra ở nhà.
Việc nên làm trong lúc chờ khám
Trong khi theo dõi hoặc chờ lịch khám, những việc sau giúp giảm tê do tư thế và tránh để vùng da kém cảm giác bị thương:
- Đổi tư thế thường xuyên, tránh ngồi xổm, ngồi bắt chéo chân, tì khuỷu tay lâu.
- Khi ngủ, giữ cổ tay thẳng, không gối đầu lên cánh tay, không kẹp tay dưới gối.
- Nghỉ ngắn sau mỗi khoảng thời gian dùng điện thoại, máy tính, lái xe; nới lỏng dây đồng hồ, giày chật.
- Nếu bàn chân kém cảm giác: thử nước bằng khuỷu tay trước khi ngâm chân, không đi chân trần, nhìn bàn chân mỗi tối để phát hiện vết xước.
- Hạn chế rượu; ăn uống đa dạng, nhất là người ăn chay trường lâu năm nên hỏi bác sĩ về kiểm tra B12.
- Không tự châm cứu, chích lể, đắp thuốc lá hay dùng thuốc không rõ nguồn gốc cho “thông kinh lạc”.
Những việc này không thay buổi khám, chỉ giúp vùng tê không gặp thêm rắc rối trong lúc tìm nguyên nhân.
Tê bàn chân ở người đái tháo đường và người lớn tuổi
Ở người đái tháo đường, đường huyết cao kéo dài làm tổn thương những sợi thần kinh dài nhất trước, vì vậy tê thường bắt đầu từ các ngón chân hai bên rồi lan dần lên, như đang đi một đôi tất vô hình. Có người thấy châm chích, nóng rát về đêm; có người lại không thấy gì, chỉ mất dần cảm giác. Mất cảm giác nguy hiểm hơn đau, vì một hòn sỏi trong giày, một vết bỏng do ngâm chân nước nóng có thể thành vết loét mà không ai biết.
Người lớn tuổi có thể bị tê vì nhiều lý do cùng lúc: thoái hoá cột sống, thiếu B12, thuốc dùng lâu, bệnh mạch máu. Tê bàn chân làm khả năng giữ thăng bằng giảm, dễ ngã hơn, nhất là ban đêm.
Với hai nhóm này, nhìn bàn chân mỗi tối, đi dép trong nhà, thử nước bằng khuỷu tay, để đèn ngủ lối đi vào nhà vệ sinh là những việc nhỏ nhưng tránh được rắc rối lớn. Thay đổi mới ở cảm giác bàn chân nên được báo bác sĩ đang theo dõi bệnh.
Những hiểu lầm hay gặp
“Tê tay chân là do máu không lưu thông.” Tê phần lớn liên quan dây thần kinh, không phải máu “tắc”. Đổ cho tuần hoàn rồi tự uống thuốc hoạt huyết dễ bỏ sót nguyên nhân thật.
“Tê bì là bệnh của người già.” Người trẻ cũng bị: hội chứng ống cổ tay ở người dùng tay nhiều, tê do thở nhanh khi lo âu, tê do rễ thần kinh bị chèn sau khi bê vác sai tư thế.
“Uống thật nhiều vitamin B là hết tê.” Bổ sung chỉ có ích khi thiếu thật, và cần xét nghiệm để biết. Dùng kéo dài liều cao một số vitamin nhóm B có thể chính nó gây tê.
“Tê thoáng qua rồi hết là không sao.” Thường đúng với tê do tư thế. Nhưng tê hay yếu đột ngột một bên mặt hoặc một bên người, dù đã hết sau vài phút, có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua — cảnh báo đột quỵ sắp tới, cần khám ngay.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám khi tê kéo dài hơn vài ngày hoặc lặp lại nhiều lần mà không rõ do tư thế; khi tê lan dần; khi kèm yếu tay chân, teo cơ, hay đánh rơi đồ, vấp ngã; khi tê hai bàn chân ở người đái tháo đường, người uống rượu nhiều, người ăn chay trường lâu năm; khi tê sau khi dùng thuốc mới; khi tê làm mất ngủ.
Gọi 115 ngay nếu tê hoặc yếu xuất hiện đột ngột ở một bên mặt, tay hoặc chân, kèm méo miệng, nói khó hay nói ngọng, nhìn mờ, chóng mặt, mất thăng bằng — đó là dấu hiệu nghi đột quỵ. Ghi lại giờ bắt đầu có triệu chứng, không chờ xem có tự hết không, không cho ăn uống hay tự dùng thuốc.
Cũng cần cấp cứu khi tê vùng mông, bẹn, hậu môn kèm bí tiểu hoặc không tự chủ được đại tiện, tiểu tiện, yếu hai chân; khi tê và yếu lan nhanh từ hai bàn chân lên trên trong vài ngày; hoặc khi tê, yếu xuất hiện sau chấn thương cổ, lưng. Những tình huống này có thể làm tổn thương thần kinh vĩnh viễn nếu chậm xử trí.
Câu hỏi thường gặp
Tê tay chân có phải là dấu hiệu sắp đột quỵ không?
Phần lớn không. Tê do đột quỵ thường đột ngột, ở một bên cơ thể, kèm yếu, méo miệng hay nói khó. Tê hai bàn chân từ từ, tê khi ngồi sai tư thế không phải kiểu tê của đột quỵ. Dù vậy, tê đột ngột một bên thì luôn phải gọi cấp cứu.
Tê bì tay chân có nên đi bấm huyệt, châm cứu không?
Trước khi chọn bất kỳ phương pháp nào, cần biết nguyên nhân. Tê do đái tháo đường, thiếu B12 hay rễ thần kinh bị chèn nặng cần được chẩn đoán và điều trị đúng. Sau khi đã khám, nếu muốn dùng thêm phương pháp nào, hãy hỏi bác sĩ điều trị.
Ăn chay lâu năm có dễ bị tê tay chân không?
Vitamin B12 có chủ yếu trong thực phẩm nguồn gốc động vật, nên người ăn chay trường lâu năm có nguy cơ thiếu nếu không có nguồn bổ sung phù hợp. Nên hỏi bác sĩ về xét nghiệm định kỳ, thay vì tự đoán khi thấy tê.
Tê chân khi ngồi xổm có hại không?
Tê thoáng qua do ngồi xổm rồi hết khi đứng dậy là bình thường. Nếu thường xuyên phải ngồi xổm làm việc, nên có ghế thấp, đổi tư thế, và để ý khi tê kéo dài lâu sau khi đứng dậy hay kèm yếu cổ chân.
Tê tay chân đi khám thì thường làm những gì?
Bác sĩ hỏi kỹ triệu chứng, khám cảm giác, sức cơ, phản xạ. Tuỳ hướng nghi ngờ, có thể làm xét nghiệm máu, đo dẫn truyền thần kinh, chụp phim cột sống. Nhật ký triệu chứng giúp bác sĩ chọn đúng việc cần làm.
Thở nhanh khi hoảng sợ gây tê tay thì làm sao?
Ngồi xuống, thở ra chậm và dài, hít vào nhẹ nhàng; tê quanh môi và đầu ngón thường dịu sau vài phút. Nếu đây là lần đầu, hoặc kèm đau ngực, khó thở thật sự, ngất, cần đến cơ sở y tế để loại trừ nguyên nhân khác.