Ngón chân cái vẹo ra ngoài, trong y khoa gọi là hallux valgus và hay được biết với tên tiếng Anh bunion, là khi đầu ngón cái lệch dần về phía các ngón còn lại, còn khớp gốc ngón cái nhô ra ở mép trong bàn chân. Chỗ nhô đó cọ vào giày, đỏ, đau, có khi sinh chai. Tình trạng hay gặp ở phụ nữ và tăng theo tuổi; yếu tố di truyền và cấu trúc bàn chân đóng phần lớn, còn giày mũi hẹp làm nó đau hơn và có thể nặng nhanh hơn.
Vẹo ngón cái không tự thẳng lại, nhưng không phải ai cũng cần mổ. Nhiều người sống chung thoải mái nhờ chọn giày đúng. Bài viết giải thích cơ chế, điều có ích và điều chỉ là quảng cáo, cùng các dấu hiệu nên để bác sĩ chuyên khoa xem.
Chuyện gì xảy ra ở khớp gốc ngón cái
Ngón chân cái nối với xương bàn chân thứ nhất tại một khớp ở mép trong bàn chân. Ở người vẹo ngón cái, xương bàn chân thứ nhất dần lệch vào trong, còn ngón cái lệch ra ngoài, về phía ngón hai. Hai xương tạo thành một góc ngày càng lớn, đầu xương bàn chân thứ nhất lộ ra thành chỗ gồ. Chỗ gồ này không phải xương "mọc thêm" mà chủ yếu là đầu xương bị đẩy ra ngoài, kèm mô mềm phía trên dày lên vì bị cọ.
Khi góc lệch tăng, các gân quanh khớp cũng đổi hướng kéo, càng kéo ngón cái lệch thêm. Đó là lý do tình trạng thường tiến triển chậm theo năm tháng chứ hiếm khi tự đứng yên hay tự thẳng lại. Ở giai đoạn muộn, ngón cái có thể đè lên hoặc chui dưới ngón hai, ngón hai bị đẩy co lên, sinh chai ở mu ngón.
Trong khớp, sụn có thể mòn dần, gây đau khi cử động ngón cái — lúc đó đau không chỉ do giày cọ mà còn do khớp. Mức độ đau không luôn đi cùng mức độ lệch: có người lệch nhiều mà ít đau, có người lệch ít mà đau nhiều.
Vì sao bị vẹo ngón chân cái
Di truyền và cấu trúc bàn chân. Nhiều người có mẹ, bà cũng bị. Hình dạng xương bàn chân thứ nhất, độ lỏng của dây chằng, bàn chân bẹt có thể làm khớp dễ lệch hơn.
Giới tính. Phụ nữ gặp nhiều hơn rõ rệt, có lẽ do cả cấu trúc dây chằng lẫn thói quen giày dép.
Giày mũi hẹp, gót cao. Không phải nguyên nhân duy nhất, nhưng ép ngón cái lệch vào trong mỗi ngày, dồn lực lên mũi bàn chân, làm đau và có thể khiến tình trạng tiến triển nhanh hơn ở người có sẵn yếu tố nguy cơ.
Tuổi tác. Dây chằng và mô mềm lỏng dần theo tuổi, nhiều người thấy ngón cái lệch rõ hơn sau tuổi bốn mươi.
Một số bệnh khớp và thần kinh. Viêm khớp dạng thấp, một số bệnh thần kinh cơ có thể làm biến dạng bàn chân, trong đó có ngón cái. Trường hợp này cần bác sĩ theo dõi bệnh nền.
Chấn thương cũ. Một số ít trường hợp liên quan chấn thương vùng khớp ngón cái trước đó.
Giày dép: điều chỉnh có ích nhất bạn tự làm được
Với người vẹo ngón cái, giày quyết định phần lớn cảm giác đau trong ngày. Bảng dưới gợi ý điều nên tìm và điều nên tránh khi chọn giày.
| Nên tìm | Nên tránh |
|---|---|
| Mũi giày rộng, tròn hoặc vuông, ngón cái không bị ép vào trong | Mũi nhọn, mũi thon dù gót thấp |
| Chất liệu mềm ở vùng khớp ngón cái: da mềm, vải lưới co giãn | Da cứng, đường may hoặc trang trí nằm đúng chỗ gồ |
| Gót thấp, đế đủ dày | Gót cao làm dồn lực xuống khớp ngón cái |
| Có dây buộc hoặc quai dán để chỉnh độ rộng | Giày lười chật ôm sát không chỉnh được |
| Thử giày buổi chiều, đứng và đi thử | Mua theo cỡ cũ mà không thử, vì bàn chân có thể rộng ra theo tuổi |
Một mẹo nhỏ: đặt bàn chân trần lên miếng lót giày rút ra từ đôi giày định mua. Nếu bàn chân tràn ra ngoài mép lót ở vùng ngón cái, đôi giày đó quá hẹp với bạn, dù số cỡ đúng.
Với giày đã có mà hơi chật ở chỗ gồ, thợ sửa giày có thể nong rộng cục bộ ở một số loại da. Miếng đệm mềm che chỗ gồ có thể giảm cọ, nhưng nếu làm giày chật hơn thì bỏ.
Nẹp, miếng tách ngón, bài tập: làm được gì và không làm được gì
Miếng tách ngón, đệm silicon. Có thể giảm cọ và giảm đau cho một số người khi đi giày. Chúng không làm xương thẳng lại.
Nẹp ngón cái đeo ban đêm. Một số người thấy dễ chịu hơn, nhưng hiện chưa có bằng chứng thuyết phục rằng nẹp sửa được góc lệch lâu dài ở người lớn. Quảng cáo "nắn thẳng ngón cái không cần mổ" cần được đón nhận thận trọng.
Vận động ngón chân. Xoè ngón, co ngón, kéo nhẹ ngón cái về vị trí thẳng trong phạm vi không đau giúp khớp linh hoạt và bàn chân dễ chịu, nhưng không thay đổi cấu trúc xương.
Đế lót. Với người kèm bàn chân bẹt hoặc đau mũi bàn chân, đế lót phù hợp có thể giảm đau. Loại nào hợp nên bàn với bác sĩ hoặc kỹ thuật viên chỉnh hình.
Thuốc bôi, cao dán "tiêu xương". Không có thuốc bôi nào làm xương thẳng lại. Sản phẩm hứa như vậy là quảng cáo sai.
Phẫu thuật: khi nào được bàn đến
Phẫu thuật vẹo ngón cái thường được cân nhắc khi đau ảnh hưởng rõ đến đi lại và sinh hoạt, không đỡ dù đã đổi giày và áp dụng các cách không mổ trong thời gian dài; hoặc khi biến dạng gây vấn đề cho các ngón khác, như ngón hai bị đè, co quặp, loét. Mổ chỉ vì thẩm mỹ, khi không đau, thường không được khuyến khích vì phẫu thuật có rủi ro và thời gian hồi phục không ngắn.
Có nhiều kỹ thuật khác nhau, chọn kỹ thuật nào tuỳ góc lệch, tình trạng khớp và sức khoẻ chung. Hồi phục thường tính bằng tuần đến vài tháng, cần mang giày hoặc nẹp chuyên dụng một thời gian, và có khả năng tái phát ở một số người. Đây là những điều nên hỏi rõ bác sĩ chuyên khoa trước khi quyết định.
Nếu bạn được giới thiệu một phương pháp "mổ không đau, đi lại ngay, không bao giờ tái phát", hãy hỏi thêm ý kiến bác sĩ khác. Quyết định mổ nên dựa trên đau và chức năng, trao đổi kỹ về lợi ích và rủi ro, không dựa trên lời hứa.
Sống chung với ngón chân cái vẹo mỗi ngày
Với phần lớn người không cần mổ, những thói quen sau giúp đi lại dễ chịu hơn:
- Chọn giày theo bàn chân thật của bạn bây giờ, không theo cỡ quen từ nhiều năm trước.
- Đi giày có mũi rộng khi phải đi lại nhiều; để dành giày mũi hẹp, gót cao cho dịp ngắn nếu cần.
- Kiểm tra chỗ gồ và kẽ ngón một và ngón hai mỗi tối: đỏ, phồng rộp, trầy da thì cho giày đó nghỉ.
- Giữ da vùng này sạch, khô, dưỡng ẩm nhẹ nếu khô; không tự cắt gọt chai sâu.
- Vận động ngón chân nhẹ nhàng mỗi ngày: xoè ngón, co ngón, xoay cổ chân — dừng khi đau.
- Chườm lạnh qua khăn mười đến mười lăm phút nếu chỗ gồ đỏ đau sau ngày dài.
- Giữ cân nặng hợp lý để mũi bàn chân bớt chịu tải.
Thuốc giảm đau, nếu cần, dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ; không tự tiêm hay đắp thuốc lạ vào chỗ gồ.
Những hiểu lầm hay gặp về ngón chân cái vẹo
"Chỉ người đi giày cao gót mới bị." Nam giới, người chưa từng đi cao gót, thậm chí thanh thiếu niên vẫn có thể bị. Cấu trúc bàn chân và di truyền là phần lớn câu chuyện; giày cao gót mũi hẹp làm nặng thêm ở người có sẵn yếu tố đó.
"Chỗ gồ là xương mọc thêm, mài đi là xong." Chỗ gồ chủ yếu là đầu xương bị lệch ra ngoài. Chỉ gọt chỗ gồ mà không xử lý góc lệch thường không giải quyết được vấn đề, đó là lý do phẫu thuật vẹo ngón cái phức tạp hơn nhiều người nghĩ.
"Không đau thì cũng nên mổ sớm cho khỏi nặng." Mổ có rủi ro và thời gian hồi phục. Khi không đau, không ảnh hưởng đi lại, đa số bác sĩ khuyên theo dõi và chọn giày phù hợp.
"Đeo nẹp đủ lâu thì ngón sẽ thẳng." Ở người lớn, nẹp có thể giúp dễ chịu nhưng chưa có bằng chứng làm thay đổi góc xương lâu dài. Bỏ nẹp ra, ngón trở về vị trí cũ.
"Đi chân đất nhiều sẽ tự hết." Đi chân đất giải phóng ngón khỏi giày chật nên dễ chịu, nhưng không đảo ngược được biến dạng; trên nền cứng lâu, mũi bàn chân lại chịu tải nhiều.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình hoặc cơ xương khớp khi:
- Đau ở khớp ngón cái kéo dài dù đã đổi sang giày rộng.
- Ngón cái lệch nhanh trong thời gian ngắn, hoặc bắt đầu đè lên, chui dưới ngón hai.
- Ngón hai, ngón ba co quặp, đau ở mu ngón hoặc đau lòng bàn chân phía trước.
- Khớp ngón cái cứng, khó gập lên khi bước đi.
- Chỗ gồ phồng rộp, trầy loét, chảy dịch; đặc biệt ở người đái tháo đường hoặc có bệnh mạch máu chân.
- Tê, rát quanh ngón cái.
Khám ngay trong ngày khi khớp ngón cái đột ngột sưng nóng đỏ, đau dữ dội, hoặc kèm sốt. Gọi 115 khi bàn chân đột ngột lạnh, tái tím, đau dữ dội; khi một bên chân sưng đau kèm khó thở, đau ngực; hoặc khi tê yếu đột ngột một bên tay chân kèm méo miệng, nói khó.
Phân biệt với cơn đau đột ngột ở khớp ngón cái
Không phải mọi cơn đau ở gốc ngón chân cái đều do vẹo ngón. Cơn gút cấp kinh điển hay xuất hiện ở chính khớp này: đau dữ dội đến rất nhanh, thường về đêm, khớp sưng to, nóng, đỏ bóng, chạm nhẹ chăn cũng đau. Kiểu đau đó khác hẳn cảm giác cọ giày âm ỉ của người vẹo ngón cái.
Nhiễm trùng khớp hoặc nhiễm trùng da quanh chỗ gồ bị trầy cũng có thể làm vùng này sưng nóng đỏ, nhất là khi kèm sốt. Ở người đái tháo đường, một vết phồng rộp do giày cọ đúng chỗ gồ có thể thành vết loét mà không đau nhiều.
Vì vậy, nếu khớp ngón cái đột ngột sưng nóng đỏ, đau dữ dội, hoặc có sốt, đừng nghĩ "chắc do vẹo ngón lâu năm" mà nên đi khám trong ngày. Bác sĩ có thể cần xét nghiệm để phân biệt và xử lý đúng.
Câu hỏi thường gặp
Ngón chân cái vẹo có tự thẳng lại không?
Ở người lớn, ngón cái vẹo hầu như không tự thẳng lại và thường tiến triển chậm theo năm tháng. Tuy vậy, tiến triển nhanh hay chậm khác nhau rất nhiều, và nhiều người sống chung không đau nhờ giày phù hợp.
Trẻ em có bị vẹo ngón chân cái không?
Có thể gặp ở thanh thiếu niên, thường có yếu tố gia đình. Cha mẹ nên cho trẻ đi giày mũi rộng, vừa cỡ, và đưa trẻ đi khám khi trẻ đau hoặc ngón lệch nhanh. Không nên tự mua nẹp cho trẻ.
Mổ ngón chân cái vẹo xong có bị lại không?
Có một tỉ lệ tái phát sau mổ, phụ thuộc kỹ thuật, mức độ ban đầu và đặc điểm bàn chân. Hãy hỏi bác sĩ phẫu thuật về khả năng này trong trường hợp của bạn và cách giảm nguy cơ sau mổ.
Đi dép tông có tốt cho người vẹo ngón cái không?
Dép tông không ép mũi chân nên có thể dễ chịu với chỗ gồ, nhưng quai kẹp ngón và đế mỏng không đỡ bàn chân, đi lâu dễ mỏi. Dép có quai ngang rộng, đế đủ dày thường là lựa chọn tốt hơn khi đi nhiều.
Ngón chân út cũng gồ ra có giống ngón cái không?
Chỗ gồ ở mép ngoài bàn chân, gốc ngón út, là một tình trạng tương tự nhưng ở phía ngoài. Nguyên tắc giày rộng, chất liệu mềm cũng áp dụng; nếu đau kéo dài nên đi khám.
Có nên xoa bóp mạnh chỗ khớp gồ không?
Xoa nhẹ có thể dễ chịu, nhưng bóp mạnh, bẻ, kéo ngón cái không làm thẳng khớp và có thể làm mô quanh khớp viêm thêm. Khi chỗ gồ đang đỏ đau, chườm lạnh và cho giày nghỉ thường hợp hơn.