Găng tay bảo vệ đôi tay tốt nhất khi được chọn theo đúng rủi ro của việc đang làm: chống thấm khi làm việc ướt và tiếp xúc chất tẩy, chống cắt khi dùng dao và cầm vật sắc, chống gai khi làm vườn, giữ ấm khi làm lạnh, chịu nhiệt khi cầm đồ nóng. Một đôi găng sai loại có thể không bảo vệ được gì, thậm chí gây hại: găng vải gặp hoá chất thấm qua, găng cao su đeo quá lâu làm da tay ẩm nhũn, găng bị cuốn vào máy có trục quay kéo cả bàn tay vào theo.
Bài này giúp người đọc chọn găng cho các việc thường gặp ở nhà và ở chỗ làm, chọn cỡ, đeo tháo đúng cách, chăm sóc da tay khi phải đeo găng lâu, và biết những trường hợp không được đeo găng. Với hoá chất công nghiệp và môi trường làm việc đặc thù, loại găng phải theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoá chất và quy định an toàn lao động hiện hành.
Việc nào, găng nào
Bảng dưới gom các việc hay gặp và loại găng thường phù hợp. Đây là hướng dẫn chung; khi có hướng dẫn cụ thể trên nhãn sản phẩm hay của nơi làm việc, làm theo hướng dẫn đó:
| Việc | Rủi ro chính | Loại găng thường phù hợp |
|---|---|---|
| Rửa bát, giặt tay, lau dọn | Nước, chất tẩy gia dụng | Găng cao su hoặc nitrile, có thể lót cotton bên trong |
| Làm vườn thông thường | Đất, xước, phồng rộp | Găng vải phủ cao su hoặc nitrile ở lòng bàn tay |
| Tỉa cây có gai, dọn cành | Gai đâm, cành cứa | Găng da hoặc găng dày, cổ dài |
| Cắt thái nhiều, làm cá, lọc thịt | Đứt tay | Găng chống cắt cho tay giữ thực phẩm |
| Cầm nồi, khay nóng | Bỏng nhiệt | Găng hoặc lót tay chịu nhiệt, khô |
| Chế biến đồ đông lạnh, kho lạnh | Lạnh, ẩm | Găng giữ ấm chống thấm, có lót |
| Bốc vác, bê đồ thô | Xước, dằm, cạnh sắc | Găng vải dày hoặc da, bám tốt |
| Hoá chất mạnh, thuốc bảo vệ thực vật | Bỏng, ngộ độc qua da | Loại găng ghi trên nhãn hoá chất hoặc tài liệu an toàn |
Một đôi găng không làm được mọi việc. Nhiều gia đình chỉ có một đôi găng cao su dùng cho cả rửa bát lẫn cọ nhà vệ sinh, làm vườn; tốt hơn là có vài đôi riêng cho từng nhóm việc, phân biệt bằng màu.
Hiểu chất liệu găng
Cao su tự nhiên. Co giãn, ôm tay, chống thấm nước tốt. Một số người dị ứng với protein trong cao su tự nhiên hoặc hoá chất dùng khi sản xuất găng; người đã có phản ứng nên tránh.
Nitrile. Cao su tổng hợp, thường bền với dầu mỡ và nhiều loại chất tẩy hơn cao su tự nhiên, là lựa chọn thay thế cho người dị ứng cao su tự nhiên.
Vinyl. Thường mỏng, rẻ, dùng cho việc nhẹ, ngắn; kém bền khi kéo căng và với một số hoá chất.
Vải, len. Thoáng, giữ ấm, không chống thấm, không chống hoá chất. Dùng giữ ấm hoặc lót bên trong găng kín.
Da. Chống gai, chống mài mòn, chịu được việc thô; không dùng cho việc ướt, hoá chất.
Sợi chống cắt. Được dệt từ sợi đặc biệt để chống cắt ở các mức khác nhau, thường có ghi mức bảo vệ theo tiêu chuẩn trên găng. Chống cắt không có nghĩa là chống đâm: mũi dao nhọn vẫn có thể xuyên qua.
Chọn cỡ và đeo tháo đúng cách
Găng sai cỡ làm giảm cả bảo vệ lẫn khéo léo. Vài bước đơn giản:
- Đo vòng bàn tay ở chỗ rộng nhất, dưới các khớp ngón, và chiều dài bàn tay, đối chiếu với bảng cỡ của nhà sản xuất nếu có.
- Đeo thử: đầu ngón chạm vừa đầu găng, nắm mở tay thoải mái, không bị căng ở kẽ ngón, không thừa nhiều ở đầu ngón.
- Tay phải khô và sạch trước khi đeo găng kín; tháo nhẫn để không làm rách găng và không đọng nước dưới nhẫn.
- Găng có cổ nên kéo trùm lên cổ tay áo khi làm việc với chất lỏng chảy xuống, hoặc lồng vào trong cổ tay áo khi tay giơ lên cao, để chất lỏng không chảy vào găng.
- Khi tháo găng đã dính hoá chất, lột từ cổ găng lộn trái ra, không để mặt ngoài chạm da.
- Rửa tay bằng xà phòng sau khi tháo găng, lau khô và thoa kem dưỡng ẩm.
Găng quá rộng làm tay phải nắm chặt hơn để giữ dụng cụ, gây mỏi và dễ trượt. Găng quá chật làm mỏi, bí mồ hôi, cản tuần hoàn ngón tay khi đeo lâu.
Khi nào không được đeo găng: máy có bộ phận quay
Đây là điều quan trọng nhất trong bài và hay bị làm ngược. Khi làm việc với máy có bộ phận quay như máy khoan bàn, máy tiện, máy cưa bàn, máy mài để bàn, máy trộn, máy xay thịt công nghiệp, găng tay vải, găng len, găng rộng có thể bị trục, mũi khoan, đá mài vướng vào và cuốn cả ngón tay, bàn tay vào máy. Tay trần chạm vào có thể chỉ bị xước, nhưng găng bị cuốn thì kéo theo cả bàn tay. Vì vậy nhiều hướng dẫn an toàn yêu cầu không đeo găng khi thao tác gần bộ phận quay, trừ loại găng được nhà sản xuất máy hoặc quy trình an toàn cho phép.
Cùng nguyên lý đó, khi làm việc với máy quay cũng không đeo nhẫn, vòng tay, đồng hồ, không mặc áo tay rộng, không để tóc dài xoã. Với máy cầm tay như máy khoan cầm tay, máy mài cầm tay, quy định về găng có thể khác; hãy đọc hướng dẫn của nhà sản xuất và quy định an toàn tại nơi làm việc.
Nếu không chắc một chiếc máy có được đeo găng khi dùng hay không, hãy hỏi người phụ trách an toàn hoặc đọc hướng dẫn sử dụng trước khi làm, không làm theo thói quen.
Đeo găng lâu: bảo vệ da tay bên trong găng
Găng kín như cao su, nitrile ngăn nước và hoá chất từ bên ngoài, nhưng cũng giữ mồ hôi bên trong. Đeo liên tục nhiều giờ, da tay ngâm trong mồ hôi trở nên trắng nhũn, rồi khô nứt khi tháo ra. Với người làm việc ướt cả ngày như phụ bếp, làm tóc, làm vệ sinh, đây là một nguyên nhân hay gặp của khô nứt và chàm tay.
Các cách giảm: lót găng cotton mỏng bên trong găng kín; tháo găng trong giờ nghỉ cho tay khô thoáng; thay găng khi bên trong ẩm; rửa tay bằng nước mát và xà phòng dịu sau khi tháo găng, lau khô kỹ, thoa kem dưỡng ẩm. Không thoa kem dày ngay trước khi đeo găng nếu làm việc với dầu mỡ, hoá chất, vì một số kem có thể làm giảm độ bền của găng hoặc giữ chất bẩn sát da.
Nếu tay đỏ, ngứa, nổi mụn nước đúng vùng găng che, có thể da đang phản ứng với chất liệu găng; đổi chất liệu và đi khám nếu không đỡ. Phản ứng ngay lập tức như nổi mề đay, sưng môi, khó thở sau khi đeo găng là cấp cứu.
Chăm sóc và thay găng
Găng là đồ bảo hộ, và đồ bảo hộ hỏng thì không còn bảo vệ:
- Kiểm tra găng trước khi dùng: thổi phồng nhẹ găng cao su để tìm lỗ thủng, xem găng vải có sờn rách ở đầu ngón.
- Găng dùng lại được thì rửa sạch mặt ngoài trước khi tháo, phơi khô cả trong lẫn ngoài, cất nơi khô ráo, tránh nắng gắt làm cao su giòn.
- Găng dính hoá chất mạnh thì xử lý theo hướng dẫn của nhà sản xuất, không dùng lại cho việc khác.
- Găng dùng một lần thì chỉ dùng một lần, không rửa để dùng tiếp.
- Thay găng khi đã cứng, nứt, dính, phồng, đổi màu, hoặc thủng.
- Găng chịu nhiệt bị ướt thì không dùng để cầm đồ nóng, vì nước dẫn nhiệt và có thể gây bỏng hơi nước.
Găng rẻ hơn rất nhiều so với một lần bỏng hoá chất hay một vết đứt tay phải khâu. Có sẵn găng đúng loại ở chỗ làm việc là cách dễ nhất để mình chịu đeo.
Găng cho người tay yếu, người cao tuổi và người đang có bệnh da tay
Người cao tuổi, người có khớp ngón tay đau, người sau chấn thương tay thường thấy đeo găng là một việc khó: găng cao su bó chặt khó kéo vào, ngón tay cứng khó luồn đúng ngón, tháo ra cũng vất vả. Kết quả là họ bỏ găng và làm việc nhà tay trần. Chọn găng rộng cổ, chất liệu mềm co giãn, cỡ vừa phải hơi rộng một chút, và rắc một chút bột khô hoặc dùng găng có lót sẵn bên trong sẽ giúp đeo tháo dễ hơn.
Người đang bị chàm tay, nứt nẻ tay lại là nhóm cần găng nhất nhưng cũng dễ bị găng làm nặng thêm. Với họ, găng kín luôn nên có lót cotton, thời gian đeo mỗi lần ngắn, và chất liệu không gây dị ứng với da mình. Nếu bác sĩ da liễu đã làm thử nghiệm áp da và tìm ra chất gây dị ứng, hãy mang kết quả theo khi chọn găng để đối chiếu thành phần.
Người mất cảm giác ở tay, như một số người đái tháo đường hay có bệnh thần kinh, không cảm nhận được nóng, lạnh, vật sắc qua găng tốt như người khác. Găng chịu nhiệt và găng chống cắt với nhóm này là đồ bảo vệ quan trọng, và cần kiểm tra tay sau mỗi lần làm việc để phát hiện vết thương mà mình không thấy đau.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám khi da tay khô nứt, đỏ, ngứa, có mụn nước kéo dài dù đã đeo găng đúng cách và dưỡng ẩm; khi nghi mình dị ứng với chất liệu găng; khi có vết thương ở tay do dao, vật sắc mà găng không chặn được, nhất là vết đâm sâu; hoặc khi hoá chất đã thấm qua găng gây rát, đỏ, phồng da.
Gọi 115 hoặc đi cấp cứu ngay khi có phản ứng dị ứng nặng sau khi đeo găng như nổi mề đay lan nhanh, sưng môi, lưỡi, khó thở, choáng; khi hoá chất mạnh bắn vào da, mắt gây bỏng: xối rửa ngay bằng nhiều nước sạch theo hướng dẫn trên nhãn và đưa đi cấp cứu, mang theo bao bì hoá chất. Đi cấp cứu ngay khi tay bị máy cuốn, dập nát, đứt sâu, chảy máu không cầm được.
Khi đi khám vì vấn đề da tay, mang theo đôi găng đang dùng hoặc ghi lại chất liệu của găng. Bác sĩ có thể cần biết bạn đeo găng bao lâu mỗi ngày, có lót không, và tay tiếp xúc những gì khi đeo găng.
Câu hỏi thường gặp
Găng cao su và găng nitrile khác nhau thế nào?
Cả hai đều chống thấm nước. Nitrile là cao su tổng hợp, thường bền hơn với dầu mỡ và nhiều chất tẩy, và là lựa chọn cho người dị ứng cao su tự nhiên. Găng cao su tự nhiên co giãn, ôm tay tốt. Chọn theo việc và theo phản ứng của da mình.
Găng chống cắt có chống được dao đâm không?
Thường không. Găng chống cắt được thiết kế chống lưỡi sắc cứa ngang, nhưng mũi dao nhọn đâm thẳng vẫn có thể xuyên qua. Vẫn cần cầm dao đúng cách và cắt hướng ra xa tay giữ thực phẩm.
Đeo găng rửa bát có làm bát kém sạch không?
Không. Găng chỉ ngăn nước và chất tẩy tiếp xúc với da tay; độ sạch của bát phụ thuộc vào cách rửa và tráng. Găng còn cho phép dùng nước ấm hơn một chút mà không hại da tay.
Trẻ em giúp việc nhà có cần đeo găng không?
Khi trẻ giúp những việc có chất tẩy, làm vườn, nên cho trẻ đeo găng đúng cỡ trẻ em. Không giao cho trẻ việc dùng hoá chất mạnh, dao sắc, máy móc. Việc phù hợp tuổi và có người lớn bên cạnh là quan trọng nhất.
Có nên đeo găng y tế dùng một lần khi nấu ăn không?
Găng dùng một lần có thể giúp khi xử lý thịt sống, ớt cay, hoặc khi tay có vết thương. Nhưng phải thay găng khi chuyển từ đồ sống sang đồ chín và rửa tay đúng cách. Đeo găng không thay được việc rửa tay.