Chàm tay ở người làm việc ướt thường là viêm da tiếp xúc: da tay bị tổn thương dần vì nước, xà phòng, chất tẩy rửa, hoặc phản ứng dị ứng với một chất cụ thể như cao su, chất bảo quản, thuốc nhuộm. Dấu hiệu hay gặp là da đỏ, khô, ngứa, nứt ở mu tay và kẽ ngón, có khi nổi mụn nước nhỏ ở cạnh ngón. Người làm tóc, đầu bếp, người rửa bát, làm vệ sinh, làm nghề y, nội trợ và người chăm trẻ nhỏ là những nhóm hay gặp.
Việc quan trọng nhất là tìm và giảm tác nhân, vì thuốc bôi chỉ giúp tạm thời nếu tay vẫn ngâm trong chất gây hại mỗi ngày. Bài này giải thích hai cơ chế chính, cách sắp xếp công việc và đồ bảo hộ cho đỡ hại da, và lúc nào cần khám da liễu. Chẩn đoán và điều trị cụ thể là việc của bác sĩ.
Hai cơ chế: kích ứng và dị ứng
Phần lớn chàm tay do công việc là viêm da tiếp xúc kích ứng. Nước, xà phòng, chất tẩy, dung môi không gây dị ứng theo nghĩa miễn dịch, mà bào mòn dần lớp bảo vệ ngoài cùng của da. Mỗi lần tay ướt rồi khô, lớp chất béo giữa các tế bào sừng bị kéo đi một ít. Khi tổn thương tích tụ nhanh hơn khả năng tự sửa của da, da bắt đầu đỏ, khô, nứt. Ai cũng có thể bị nếu tiếp xúc đủ nhiều, và người từng bị chàm cơ địa từ nhỏ thường dễ bị hơn.
Nhóm thứ hai là viêm da tiếp xúc dị ứng. Ở đây hệ miễn dịch đã nhớ một chất cụ thể, và mỗi khi da gặp lại chất đó, dù với lượng rất nhỏ, phản ứng viêm lại bùng lên, thường sau một hai ngày. Các chất hay gặp gồm một số thành phần trong cao su, chất bảo quản và hương liệu trong mỹ phẩm, xà phòng, một số thuốc nhuộm tóc, kim loại, và các chất trong xi măng ướt. Dị ứng thì không phụ thuộc vào lượng nhiều hay ít, và chỉ hết khi tránh được đúng chất đó.
Hai cơ chế có thể cùng tồn tại: da đã bị kích ứng thì các chất gây dị ứng dễ thấm vào hơn. Phân biệt chúng cần bác sĩ, đôi khi bằng thử nghiệm áp da, nhưng hiểu cơ chế giúp người đọc biết vì sao chỉ đeo găng thôi chưa chắc đủ.
Nghề và tác nhân hay gặp
Bảng dưới gom những tác nhân hay được nhắc tới theo từng nhóm công việc. Nó giúp người đọc nghĩ xem tay mình tiếp xúc gì mỗi ngày, không dùng để tự kết luận:
| Công việc | Tác nhân kích ứng hay gặp | Chất có thể gây dị ứng |
|---|---|---|
| Làm tóc, gội đầu | Nước, dầu gội, dung dịch uốn duỗi | Một số thành phần thuốc nhuộm, chất bảo quản, cao su của găng |
| Đầu bếp, phụ bếp, rửa bát | Nước, nước rửa bát, thực phẩm chua, cay | Cao su của găng, một số loại gia vị, hành tỏi ở người nhạy cảm |
| Làm vệ sinh, giặt là | Chất tẩy, nước javel, bột giặt | Hương liệu, chất bảo quản trong sản phẩm |
| Y tế, chăm người bệnh | Rửa tay nhiều lần, đeo găng lâu | Cao su, chất sát khuẩn ở người nhạy cảm |
| Xây dựng, thợ hồ | Xi măng ướt có tính kiềm, nước, đất | Thành phần kim loại trong xi măng, cao su của găng |
| Nội trợ, chăm con nhỏ | Rửa bát, giặt tay, lau nhà, thay tã | Hương liệu trong khăn ướt, xà phòng |
Nếu da tay đỡ rõ vào những ngày nghỉ, lúc đi du lịch, rồi nặng lại khi quay lại làm việc, đó là gợi ý mạnh rằng tác nhân nằm ở công việc.
Dấu hiệu nhận biết thường gặp
Khô, đỏ, thô ráp ở mu tay và kẽ ngón. Đây là những chỗ ngấm nước nhiều nhất và lớp da mỏng hơn lòng bàn tay.
Ngứa, rát, xót khi chạm nước hay xà phòng. Nhiều người thấy rát nhất lúc rửa tay hoặc thoa nước rửa tay khô.
Nứt da, nhất là đầu ngón và khớp ngón. Vết nứt có thể chảy máu, đau khi cầm nắm.
Mụn nước nhỏ li ti ở cạnh ngón, lòng bàn tay. Thường ngứa nhiều, vỡ ra rồi bong da.
Da dày, sậm màu ở chỗ bị lâu ngày. Do gãi và viêm kéo dài.
Ranh giới theo vùng tiếp xúc. Ví dụ đỏ đúng vùng cổ tay nơi găng ôm, đúng ngón đeo nhẫn, đúng phần tay cầm một dụng cụ. Đây là chi tiết đáng kể lại cho bác sĩ.
Diễn tiến theo ngày làm việc. Nhiều người thấy tay nặng lên vào cuối tuần làm việc, nhẹ đi sau vài ngày nghỉ. Ghi lại một vài tuần những ngày tay nặng, đã làm việc gì, tiếp xúc chất gì là thông tin rất có giá trị khi đi khám, vì nó giúp khoanh vùng tác nhân nhanh hơn mọi phỏng đoán.
Giảm tác nhân trong công việc hằng ngày
Những bước sau được các hướng dẫn da liễu và an toàn lao động phổ biến khuyên áp dụng cho người làm việc ướt. Áp dụng càng nhiều bước càng tốt:
- Bớt thời gian tay ướt: gom việc ướt vào một khoảng thay vì rải rác cả ngày; dùng dụng cụ cán dài, máy rửa bát nếu có.
- Đeo găng đúng việc: găng chống thấm khi tiếp xúc nước, chất tẩy; tay phải khô và sạch trước khi đeo.
- Lót găng cotton bên trong nếu đeo lâu: mồ hôi đọng trong găng kín cũng là một kiểu làm việc ướt.
- Không đeo găng quá lâu liên tục: tháo ra khi xong việc, lau khô tay, thay găng khi bên trong ẩm.
- Pha chất tẩy đúng tỉ lệ ghi trên bao bì, không dùng tay trần khuấy, không pha nhiều loại với nhau.
- Rửa tay bằng nước mát, xà phòng dịu, xả sạch, lau khô kỹ kẽ ngón, tháo nhẫn khi làm việc ướt.
- Dưỡng ẩm tay bằng kem không mùi sau khi rửa, trong giờ nghỉ và cuối ngày.
Theo quy định hiện hành về an toàn vệ sinh lao động, người sử dụng lao động có trách nhiệm trang bị đồ bảo hộ phù hợp với công việc. Người lao động nên báo sớm với người phụ trách khi tay bắt đầu có vấn đề, thay vì chịu đựng tới lúc nặng.
Khi găng tay lại là thủ phạm
Găng là đồ bảo vệ quan trọng nhất cho người làm việc ướt, nhưng chính găng cũng có thể gây chuyện. Đeo găng kín nhiều giờ làm tay ẩm mồ hôi, da mềm nhũn rồi khô nứt khi tháo ra. Một số người dị ứng với thành phần trong cao su tự nhiên hoặc các hoá chất dùng để lưu hoá cao su, biểu hiện bằng đỏ, ngứa, mụn nước đúng vùng găng che, thường ở mu tay và cổ tay.
Khi nghi găng là nguyên nhân, có thể thử đổi sang chất liệu khác, ví dụ nitrile hoặc vinyl thay cho cao su tự nhiên, đeo lót cotton bên trong, và theo dõi xem da có đỡ không. Tuy nhiên dị ứng với hoá chất lưu hoá vẫn có thể xảy ra với găng tổng hợp. Thử nghiệm áp da do bác sĩ da liễu thực hiện là cách để biết chính xác chất nào cần tránh.
Có một dạng dị ứng cao su nguy hiểm hơn, gây nổi mề đay, sưng môi, khó thở ngay sau khi tiếp xúc. Người từng có phản ứng như vậy cần được bác sĩ đánh giá, báo cho nơi làm việc và cơ sở y tế mỗi khi khám chữa bệnh.
Chăm da tay đang bị chàm trong lúc chờ đi khám
Trong lúc chưa đi khám được, những việc an toàn có thể làm là giảm tiếp xúc nước và chất tẩy tối đa, đeo găng đúng cách, rửa tay bằng xà phòng dịu, dưỡng ẩm nhiều lần trong ngày bằng kem không mùi, và cố không gãi. Cắt móng tay ngắn giúp gãi ít làm trầy da hơn.
Không nên tự mua thuốc bôi có chất chống viêm mạnh dùng kéo dài, không dùng thuốc của người khác, không bôi các loại cao, lá, rượu ngâm. Một số sản phẩm thoa tay lại chứa hương liệu hay chất bảo quản, có thể là thứ đang gây dị ứng. Khi không chắc, mang theo các sản phẩm đang dùng, cả xà phòng, nước rửa bát, găng tay, khi đi khám để bác sĩ xem thành phần.
Chàm tay thường cần thời gian để da phục hồi, kể cả khi đã tránh được tác nhân. Việc kiên trì với các thói quen bảo vệ tay quan trọng không kém thuốc mà bác sĩ kê.
Khi tay đã đỡ: giữ cho chàm không quay lại
Chàm tay có xu hướng tái lại, vì da từng bị chàm vẫn nhạy cảm hơn da bình thường trong một thời gian dài sau khi đã trông lành. Nhiều người bỏ găng, bỏ kem dưỡng ngay khi hết ngứa, và vài tuần sau tay lại đỏ nứt như cũ. Coi các thói quen bảo vệ tay là một phần cố định của công việc, như đội mũ bảo hiểm khi đi xe, sẽ giúp tránh vòng lặp này.
Những việc nên giữ lâu dài gồm: đeo găng đúng việc và có lót cotton khi đeo lâu, rửa tay bằng nước mát và xà phòng dịu, dưỡng ẩm sau mỗi lần rửa và trước khi ngủ, tránh các chất đã biết là mình dị ứng cả ở chỗ làm lẫn ở nhà. Nếu đã làm thử nghiệm áp da, giữ lại kết quả và học cách đọc thành phần trên nhãn sản phẩm để nhận ra chất cần tránh dưới những tên gọi khác nhau.
Khi có dấu hiệu tái phát sớm như khô ráp, ngứa nhẹ ở đúng những chỗ cũ, hãy tăng cường bảo vệ và dưỡng ẩm ngay thay vì chờ tới khi nứt. Nếu bác sĩ đã hướng dẫn cách dùng thuốc khi tái phát, làm đúng theo hướng dẫn đó, không tự tăng hay kéo dài.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám da liễu khi tay đỏ, ngứa, nứt kéo dài quá vài tuần dù đã giảm tiếp xúc và dưỡng ẩm; khi có mụn nước tái đi tái lại; khi tay nứt, đau đến mức khó làm việc; hoặc khi bạn nghi mình dị ứng với một chất nào đó trong công việc. Khám sớm giúp tìm đúng tác nhân, tránh để chàm thành mạn tính, và có giấy tờ nếu cần trao đổi với nơi làm việc về điều chỉnh công việc.
Nên khám sớm hơn khi da chảy dịch vàng, đóng vảy vàng, sưng đau tăng, có mủ, hoặc kèm sốt: đây có thể là nhiễm khuẩn chồng lên chàm.
Cần gọi 115 hoặc đi cấp cứu ngay nếu sau khi tiếp xúc găng cao su, hoá chất hay sản phẩm nào đó mà bị nổi mề đay lan nhanh, sưng môi lưỡi, khó thở, khò khè, choáng. Nếu hoá chất mạnh bắn vào da gây bỏng rát dữ dội, xối rửa bằng nhiều nước sạch theo hướng dẫn trên bao bì và đến cơ sở y tế.
Câu hỏi thường gặp
Chàm tay có lây không?
Không. Chàm tay là tình trạng viêm của da, không phải nhiễm trùng, nên không lây qua bắt tay hay dùng chung đồ. Chỉ khi chàm bị nhiễm khuẩn chồng lên thì vùng nhiễm khuẩn mới cần chú ý vệ sinh để tránh lây.
Đã đeo găng mà tay vẫn bị chàm là vì sao?
Có thể do đeo găng quá lâu làm tay ẩm mồ hôi, do găng bị rách hoặc nước tràn vào cổ găng, hoặc do dị ứng với chính chất liệu găng. Lót cotton bên trong, đổi chất liệu và thay găng khi ẩm thường giúp; nếu không đỡ, nên đi khám.
Thử nghiệm áp da là gì?
Đây là thử nghiệm bác sĩ da liễu dùng để tìm chất gây dị ứng tiếp xúc: dán các miếng có chứa lượng nhỏ những chất hay gây dị ứng lên lưng, rồi đọc phản ứng sau một số ngày. Kết quả giúp biết cụ thể chất nào cần tránh trong công việc và sinh hoạt.
Có nên đổi nghề khi bị chàm tay?
Phần lớn người bị chàm tay vẫn làm được nghề của mình nếu tìm đúng tác nhân, bảo vệ tay tốt và điều trị theo hướng dẫn. Quyết định đổi việc là chuyện lớn, nên bàn với bác sĩ da liễu sau khi đã thử các biện pháp bảo vệ và điều trị.
Nước rửa bát loại dịu nhẹ có an toàn cho da tay không?
Loại ghi dịu nhẹ có thể ít kích ứng hơn, nhưng bất kỳ chất tẩy nào cũng lấy đi lớp dầu của da nếu tiếp xúc lâu. Đeo găng và pha đúng tỉ lệ vẫn là cách bảo vệ chính. Người dị ứng hương liệu nên chọn loại không mùi.