Bẻ khớp ngón tay cho kêu “rắc” ở người khoẻ mạnh, không đau, nhìn chung chưa có bằng chứng thuyết phục là gây thoái hoá hay viêm khớp. Điều đáng để ý không phải là tiếng kêu, mà là những gì đi kèm nó: đau, sưng, ngón bị kẹt không duỗi ra được, khớp kêu sau một cú va chạm, hoặc tay yếu dần đi. Khi có những dấu hiệu đó, nên để bác sĩ khám thay vì tiếp tục bẻ cho “đỡ mỏi”.
Bài này đi theo góc sức khoẻ: bằng chứng hiện có nói gì, giới hạn của bằng chứng ấy, lúc nào không nên bẻ, và cách tự theo dõi trước khi đi khám. Chuyện vì sao khớp phát ra tiếng chỉ được nhắc ngắn để hiểu phần sau. Đây là thông tin chung, không thay cho việc bác sĩ khám trực tiếp bàn tay của bạn.
Tiếng “rắc” khi bẻ tay: nhắc ngắn về cơ chế
Các khớp ngón tay là khớp hoạt dịch: hai đầu xương được bọc sụn trơn, nằm trong một bao khớp chứa một lượng nhỏ dịch nhờn. Khi bạn kéo hoặc gập mạnh ngón tay, hai mặt khớp bị tách ra một chút, áp suất bên trong bao khớp giảm đột ngột và một khoang khí hình thành trong dịch khớp. Năm 2015, nhóm của Gregory Kawchuk tại Canada quay cộng hưởng từ theo thời gian thực lúc người tham gia kéo ngón tay và thấy tiếng kêu đi cùng thời điểm khoang khí này xuất hiện.
Sau khi đã kêu, thường phải chờ một lúc khá lâu, cỡ vài chục phút, khớp mới kêu lại được theo cách cũ, vì khí cần thời gian để tan trở lại vào dịch. Đó là lý do nhiều người thấy bẻ xong “phải để một lúc mới bẻ tiếp được”.
Cơ chế này giải thích vì sao tiếng kêu thông thường không phải là xương cọ vào xương, cũng không phải sụn bị vỡ. Nhưng nó chỉ đúng với kiểu tiếng kêu một lần, sạch, không đau khi chủ động kéo ngón. Những âm thanh khác, như tiếng lạo xạo kéo dài khi cử động, tiếng “tách” kèm cảm giác vướng ở gốc ngón, hay tiếng kêu kèm đau nhói, có thể có nguồn gốc khác và cần được nhìn nhận riêng.
Bằng chứng nói gì về chuyện bẻ tay gây hại khớp
Câu chuyện được nhắc nhiều nhất là của bác sĩ Donald Unger ở Mỹ: ông tự bẻ khớp các ngón tay trái nhiều lần mỗi ngày, gần như không bẻ tay phải, trong khoảng sáu mươi năm, rồi so hai bàn tay và không thấy bên nào bị viêm khớp. Trải nghiệm này được trao giải Ig Nobel năm 2009. Đó là một quan sát thú vị, nhưng chỉ trên một người, nên không đủ để kết luận cho tất cả mọi người.
Ngoài ra có một số khảo sát so sánh nhóm người hay bẻ khớp với nhóm không bẻ. Nhìn chung, các khảo sát này không thấy người hay bẻ tay bị thoái hoá khớp tay nhiều hơn. Vài nghiên cứu cũ hơn từng gợi ý người bẻ thường xuyên có thể hay bị sưng tay hoặc lực cầm nắm kém hơn, nhưng kết quả không lặp lại rõ ràng ở các nghiên cứu sau và cỡ mẫu đều nhỏ.
Vì vậy, cách nói trung thực nhất hiện nay là: chưa có bằng chứng tốt cho thấy bẻ khớp ngón tay theo kiểu thông thường làm hỏng khớp, nhưng cũng chưa có nghiên cứu lớn, theo dõi lâu dài để khẳng định là hoàn toàn vô hại với mọi người. Thói quen này cũng có cái giá ngoài khớp: làm người xung quanh khó chịu, và có thể khiến bạn bỏ qua một cảm giác đau thật sự vì đã quen “bẻ cho đỡ”.
Tiếng kêu nào thường vô hại, tiếng kêu nào nên để ý
Bảng dưới không dùng để tự chẩn đoán, chỉ giúp bạn biết khi nào nên theo dõi thêm và khi nào nên đi khám. Chỉ bác sĩ khám trực tiếp mới biết nguyên nhân của một tiếng kêu cụ thể.
| Bạn nhận thấy | Thường gặp trong trường hợp | Nên làm gì |
|---|---|---|
| Kêu một tiếng khi chủ động kéo, gập ngón; không đau, không sưng | Khoang khí trong dịch khớp, gặp ở rất nhiều người | Không cần lo; nếu muốn bớt thì bớt dần |
| Ngón kêu “tách” khi gập duỗi, có lúc bị kẹt rồi bật ra | Vướng ở gân gập ngón, cần bác sĩ xem | Đi khám, không cố bẻ cho bật ra |
| Kêu kèm đau nhói hoặc đau âm ỉ kéo dài | Có thể có vấn đề ở khớp, gân hoặc dây chằng | Ngừng bẻ, theo dõi vài ngày, đau không bớt thì khám |
| Khớp kêu, sưng hoặc lệch sau khi va đập, kẹt cửa, ngã chống tay | Có thể tổn thương dây chằng, trật khớp hoặc gãy xương nhỏ | Không tự nắn, chườm lạnh và đi khám sớm |
| Lạo xạo khi cử động, khớp cứng, to dần ở người lớn tuổi | Có thể liên quan thay đổi của sụn khớp theo tuổi | Hỏi bác sĩ khi có đau hoặc vướng sinh hoạt |
Điểm chung của các dòng cần đi khám là tiếng kêu không còn đứng một mình: nó đi kèm đau, sưng, kẹt, biến dạng hoặc giảm sức. Tiếng kêu đơn thuần, không có gì đi kèm, hiếm khi là lý do để lo.
Những lúc không nên bẻ khớp tay
Kể cả khi bẻ tay nói chung không hại, có những lúc nên dừng hẳn để tránh làm nặng thêm một vấn đề đang có:
- Sau va chạm hoặc chấn thương ở ngón, cổ tay, nhất là khi khớp sưng, bầm hoặc nhìn hơi lệch. Kéo, vặn lúc này có thể làm tổn thương dây chằng nặng hơn.
- Khi khớp đang sưng, nóng, đỏ, dù không nhớ có va chạm. Đây là lúc cần nghỉ khớp và hỏi bác sĩ, không phải lúc “bẻ cho thông”.
- Người đã được bác sĩ chẩn đoán bệnh khớp như viêm khớp dạng thấp, hoặc vừa mổ ở bàn tay: hỏi người điều trị trước khi tự kéo vặn khớp.
- Bẻ bằng cách vặn xoắn mạnh, dùng tay kia ép ngón ra phía sau quá mức: kiểu này tạo lực lên dây chằng bên của khớp nhiều hơn kiểu kéo thẳng nhẹ.
- Bẻ khớp cho người khác, đặc biệt là trẻ nhỏ, người già hay người đang đau: bạn không cảm nhận được giới hạn đau của họ.
- Bẻ liên tục vì thấy khớp “mỏi, cứng” trong nhiều tuần: cảm giác cứng kéo dài là một triệu chứng nên được khám, bẻ tay chỉ che nó đi.
Nếu bạn bẻ tay chủ yếu vì thói quen, lúc căng thẳng hay lúc rảnh tay, phần cách bỏ dần thói quen này được bàn riêng ở bài về thói quen bẻ tay, vặn cổ tay trên trang.
Tiếng kêu ở cổ tay, đầu gối, cổ chân có giống ngón tay không
Không phải khớp nào cũng kêu theo cùng một cơ chế. Ở cổ tay, tiếng “tách” khi xoay đôi khi do gân trượt qua một gờ xương; nếu không đau thì thường không đáng ngại. Nhưng cổ tay kêu kèm đau ở phía ngón út, hoặc yếu khi vặn nắm cửa, vặn khăn, là kiểu nên được khám, nhất là sau một lần ngã chống tay.
Ở đầu gối, tiếng lạo xạo khi ngồi xổm hay lên cầu thang gặp ở rất nhiều người và nếu không kèm đau, không sưng, thường chỉ cần theo dõi. Gối kêu kèm đau, sưng, hoặc có lúc “khựng” lại không duỗi thẳng được, hay có cảm giác lỏng muốn khuỵu, là những dấu hiệu nên đi khám. Cổ chân kêu khi xoay vòng thường do gân trượt; cổ chân kêu kèm đau sau một lần lật là chuyện khác, cần được xem xét như một chấn thương.
Nguyên tắc chung giữ nguyên ở mọi khớp: âm thanh một mình thường không nói lên nhiều; âm thanh cùng với đau, sưng, kẹt, lỏng hay sau chấn thương mới là điều cần bác sĩ đánh giá. Đừng tự so mình với người khác, vì mỗi người có độ lỏng khớp và thói quen vận động khác nhau.
Khi nào cần đi khám, khi nào phải đi ngay
Nên đặt lịch khám cơ xương khớp hoặc hỏi bác sĩ gia đình khi có một trong các dấu hiệu sau, kéo dài hơn vài ngày hoặc ngày càng rõ:
- Tiếng kêu ở ngón tay kèm đau, đau tăng khi cầm nắm, mở nắp chai, vặn khăn.
- Ngón tay bị kẹt ở tư thế gập, phải dùng tay kia kéo mới duỗi ra, thường rõ nhất buổi sáng.
- Khớp ngón tay sưng, cứng buổi sáng kéo dài, nhiều khớp hai bên cùng bị.
- Tay yếu đi, hay đánh rơi đồ, hoặc tê bì kéo dài ở các ngón.
- Khớp to dần, lệch trục, kèm đau hoặc vướng việc hằng ngày.
Đi khám ngay hoặc đến cơ sở cấp cứu khi: ngón tay biến dạng rõ, không cử động được sau va đập; khớp sưng nóng đỏ kèm sốt; vết thương hở gần khớp. Gọi 115 nếu tay hoặc chân đột ngột tê yếu một bên, kèm méo miệng, nói khó hay chóng mặt nặng — đó có thể là dấu hiệu đột quỵ, không liên quan gì tới chuyện bẻ khớp và không được chờ xem có tự hết không.
Tự theo dõi trước khi đi khám
Nếu bạn đang phân vân có nên đi khám hay chưa, vài ngày ghi chép đơn giản giúp ích rất nhiều cho buổi khám. Ghi lại khớp nào kêu hoặc đau, bên tay nào, lúc nào trong ngày rõ nhất, có sưng không, có kẹt không, việc gì làm nặng hơn và việc gì làm đỡ hơn. Nếu có sưng, chụp một tấm ảnh hai bàn tay đặt cạnh nhau dưới cùng một nguồn sáng.
Trong thời gian theo dõi, nên tạm bớt bẻ khớp ở ngón đang đau, cho khớp nghỉ ở những việc gây đau rõ, và chườm lạnh ngắn nếu khớp hơi sưng sau một ngày làm nhiều. Không tự xoa dầu nóng, không đắp lá hay ngâm rượu: những cách này không giải quyết nguyên nhân, lại có thể gây bỏng da hoặc kích ứng, và làm bạn chậm đi khám.
Khi gặp bác sĩ, hãy kể cả những thói quen tưởng như không liên quan: công việc có dùng tay lặp lại không, có hay bẻ tay không, gần đây có va chạm không, trong nhà có ai bị bệnh khớp không. Những chi tiết này giúp bác sĩ quyết định có cần xét nghiệm hay chụp phim hay không. Đừng tự mua thuốc giảm đau dùng kéo dài để “cho qua”; nếu cần thuốc, hãy dùng theo chỉ định của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Những câu bác sĩ thường hỏi về khớp kêu
Để chuẩn bị, bạn có thể tự trả lời trước vài câu hay gặp: tiếng kêu có từ bao giờ, xuất hiện sau một sự kiện nào không (ngã, va đập, đổi việc); khớp có lúc nào bị kẹt, không duỗi hay không gập được hết không; đau ở đúng chỗ khớp hay lan dọc ngón, lên cổ tay; buổi sáng tay có cứng không và cứng bao lâu thì đỡ; có tê bì hay yếu tay đi kèm không.
Trả lời được những câu này giúp bác sĩ khoanh vùng nhanh hơn: vấn đề nằm ở khớp, ở gân hay ở thần kinh, có cần làm thêm xét nghiệm hay chụp phim không. Đừng ngại kể chi tiết nhỏ; một câu như “ngón này kẹt mỗi sáng rồi tự bật ra” có giá trị hơn nhiều lời mô tả chung chung là “khớp kêu”.
Câu hỏi thường gặp
Bẻ khớp tay nhiều có làm khớp to ra không?
Chưa có bằng chứng tốt cho thấy bẻ khớp theo kiểu thông thường làm khớp to ra. Khớp ngón tay to dần ở người lớn tuổi thường liên quan tới thay đổi của khớp theo tuổi hoặc bệnh khớp, không phải do bẻ. Nếu khớp to dần kèm đau, cứng, nên đi khám để bác sĩ xem.
Vì sao bẻ xong một lúc mới bẻ lại được?
Sau khi khớp kêu, khoang khí hình thành trong dịch khớp cần thời gian để tan trở lại, thường cỡ vài chục phút. Trong khoảng đó, kéo ngón theo cách cũ thường không kêu nữa. Đây là hiện tượng bình thường, không phải dấu hiệu khớp bị hỏng.
Trẻ con hay bẻ tay có sao không?
Trẻ bẻ tay nhẹ nhàng, không đau thì thường không đáng lo, nhưng nên nhắc trẻ không bẻ tay cho bạn và không vặn mạnh. Nếu trẻ than đau, sưng một khớp, hay ngón tay bị kẹt, nên đưa trẻ đi khám nhi hoặc chỉnh hình nhi thay vì tự kéo cho trẻ.
Ngón tay kêu khi gập duỗi mà không cố bẻ thì có sao không?
Nếu chỉ kêu nhẹ, không đau, không kẹt thì thường chỉ cần theo dõi. Nếu ngón có lúc bị kẹt ở tư thế gập rồi bật ra, hoặc đau ở gốc ngón phía lòng bàn tay, nên đi khám vì đó có thể là vấn đề ở gân gập ngón, cần bác sĩ đánh giá.
Bẻ khớp có làm giảm sức cầm nắm không?
Một vài nghiên cứu cũ gợi ý điều này nhưng không được xác nhận rõ ở các nghiên cứu sau, và cỡ mẫu đều nhỏ. Nếu bạn thấy tay yếu đi, hay đánh rơi đồ, hãy coi đó là một triệu chứng cần khám, không nên tự quy hết cho chuyện bẻ tay.
Có nên nhờ người khác bẻ khớp tay, cổ, lưng cho đỡ mỏi không?
Không nên. Người khác không cảm nhận được giới hạn đau của bạn và có thể kéo vặn quá mức. Với cổ và lưng, nắn vặn mạnh bởi người không có chuyên môn có thể gây tổn thương nghiêm trọng. Mỏi kéo dài nên được bác sĩ khám tìm nguyên nhân.