Bàn chân bẹt là khi vòm ở mặt trong bàn chân thấp hoặc gần như chạm đất khi đứng. Ở người lớn, rất nhiều trường hợp bàn chân bẹt là đặc điểm cơ thể từ nhỏ, không đau, không ảnh hưởng đi lại và không cần điều trị. Chỉ khi bàn chân bẹt gây đau, cứng, hoặc vòm xẹp dần ở tuổi trưởng thành — nhất là chỉ một bên — thì mới cần bác sĩ đánh giá.
Bài viết giúp bạn hiểu vòm bàn chân làm gì, phân biệt bàn chân bẹt "mềm" và "cứng" ở mức nguyên lý, những dấu hiệu cho thấy vòm đang xẹp dần, giày dép nào dễ chịu hơn và khi nào nên đi khám. Bàn chân bẹt ở trẻ nhỏ là chuyện khác, hay gặp và thường thay đổi theo tuổi — bài này tập trung vào người lớn.
Vòm bàn chân làm gì
Bàn chân có hai mươi sáu xương nối với nhau bằng dây chằng, gân và cơ, tạo thành những vòm như vòm cầu. Vòm dọc ở mặt trong là vòm dễ thấy nhất — chỗ lõm khi bạn nhìn dấu chân ướt. Vòm này giúp bàn chân vừa mềm để giảm chấn khi tiếp đất, vừa cứng lại thành đòn bẩy khi đẩy người về phía trước.
Giữ vòm không phải chỉ một cấu trúc. Hình dạng xương, dây chằng ở lòng bàn chân, cân gan chân và một số gân, đặc biệt là gân chày sau chạy vòng qua mắt cá trong, cùng phối hợp. Khi một trong các phần này yếu đi hoặc tổn thương, vòm có thể hạ thấp.
Độ cao vòm khác nhau rất nhiều giữa người với người, giống như chiều cao hay dáng mũi. Không có một độ cao vòm "chuẩn" duy nhất. Vì vậy, việc vòm của bạn thấp hơn người khác tự nó không phải bệnh; điều đáng để ý là vòm có gây đau không và có thay đổi theo thời gian không.
Ở trẻ nhỏ, vòm bàn chân thường chưa rõ vì còn lớp mỡ đệm và dây chằng mềm; vòm hình thành dần trong những năm đầu đời. Nhiều người lớn bàn chân bẹt mềm là do vòm chưa bao giờ cao, chứ không phải vì vòm "bị sập". Hiểu điều này giúp tránh lo lắng khi lần đầu thấy dấu chân ướt của mình gần như phẳng.
Bàn chân bẹt mềm và bàn chân bẹt cứng: khác nhau ở đâu
Bác sĩ thường phân biệt hai kiểu theo cách vòm thay đổi khi bàn chân không chịu lực. Bảng dưới giúp bạn hiểu nguyên lý — việc phân loại cụ thể cần khám.
| Đặc điểm | Bẹt "mềm" | Bẹt "cứng" |
|---|---|---|
| Khi ngồi, chân không chạm đất | Vòm hiện ra | Vòm vẫn thấp |
| Khi kiễng gót | Vòm thường hiện ra, gót nghiêng vào trong | Vòm ít thay đổi |
| Mức độ phổ biến | Rất hay gặp | Ít gặp hơn |
| Thường gây đau không | Đa số không đau | Hay gây đau, cứng cổ chân |
| Hướng xử lý chung | Không đau thì thường không cần làm gì | Nên được bác sĩ khám tìm nguyên nhân |
Bạn có thể tự quan sát: ngồi thả chân, nhìn mặt trong bàn chân, rồi đứng lên nhìn lại; sau đó vịn tường, nhón gót và xem vòm có hiện ra không. Quan sát này chỉ giúp bạn mô tả với bác sĩ, không dùng để tự kết luận.
Bẹt cứng có thể liên quan đến cấu trúc xương dính bất thường từ nhỏ, viêm khớp hoặc chấn thương cũ. Đây là lý do bàn chân bẹt kèm đau và cứng nên được khám, thay vì chỉ mua đế lót về dùng.
Vòm xẹp dần ở tuổi trung niên: dấu hiệu cần để ý
Có một kiểu bàn chân bẹt mắc phải ở người lớn, thường gặp ở tuổi trung niên trở lên, hay liên quan đến gân chày sau — gân chạy sau mắt cá trong và bám vào mặt trong bàn chân, có nhiệm vụ lớn trong việc giữ vòm. Khi gân này yếu dần do quá tải, tuổi tác, tăng cân hoặc một số bệnh, vòm hạ thấp từ từ qua nhiều tháng.
Dấu hiệu gợi ý: đau và sưng dọc mặt trong mắt cá, nhất là sau khi đi đứng lâu; một bên bàn chân trông bẹt hơn bên kia; nhìn từ phía sau thấy gót nghiêng ra ngoài, thấy được nhiều ngón chân hơn ở phía ngoài so với bên lành; khó hoặc đau khi kiễng gót trên một chân. Giày mòn lệch nhiều ở mặt trong cũng là một manh mối.
Đây là tình trạng nên khám sớm, vì giai đoạn đầu thường xử lý được bằng các biện pháp không mổ, còn để lâu bàn chân có thể biến dạng cứng hơn. Nếu bạn nhận thấy một bàn chân đang "thay đổi hình dạng" so với vài năm trước, hãy coi đó là lý do để đặt lịch khám.
Bàn chân bẹt có gây đau ở nơi khác không
Với nhiều người, không. Phần lớn người bàn chân bẹt mềm đi lại, lao động bình thường suốt đời. Một số nghiên cứu không tìm thấy liên hệ rõ giữa bàn chân bẹt không triệu chứng và chấn thương về sau.
Với một số người, có thể góp phần. Khi bàn chân đổ vào trong nhiều, cẳng chân và gối xoay theo, một số người thấy mỏi chân, đau mặt trong cổ chân, đau lòng bàn chân, đôi khi mỏi gối sau khi đứng lâu.
Đau khu trú, mới xuất hiện cần nghĩ thêm nguyên nhân khác. Nếu bạn sống với bàn chân bẹt nhiều năm không đau, rồi đột nhiên đau một điểm rõ ràng, nguyên nhân có thể là một vấn đề mới — gân, xương, khớp — chứ không phải "do chân bẹt". Hãy kể rõ thời điểm bắt đầu khi đi khám.
Mệt chân khi đứng lâu không có nghĩa là bàn chân hỏng. Người bàn chân bẹt có thể thấy mỏi sớm hơn khi đứng cả ngày; giày phù hợp và nghỉ ngắn thường giúp được nhiều.
Chăm sóc hằng ngày cho người bàn chân bẹt có mỏi, đau nhẹ
Các việc dưới đây là chăm sóc thông thường, hợp với bàn chân bẹt mềm có mỏi, đau nhẹ sau khi đứng lâu. Đau rõ, sưng, vòm thay đổi thì nên khám trước.
- Chọn giày có đế giữa chắc, không vặn xoắn dễ dàng khi cầm hai đầu giày vặn ngược chiều; phần gót ôm chắc để gót không đổ vào trong.
- Tránh dép tông mỏng, giày bệt mềm như vải khi phải đi lại nhiều.
- Giữ cân nặng ổn định; tăng cân làm vòm và gân giữ vòm chịu tải nhiều hơn.
- Chia nhỏ thời gian đứng; ngồi nghỉ khi có thể, nhất là khi mặt trong cổ chân bắt đầu mỏi.
- Vận động nhẹ cho bàn chân: co các ngón như muốn nắm khăn trên sàn, nhón gót chậm có vịn, xoay cổ chân — dừng khi đau.
- Đế lót bán sẵn có đỡ vòm có thể làm một số người dễ chịu; nếu dùng mà đau hơn thì bỏ. Đế lót đặt làm riêng là việc nên bàn với bác sĩ.
Không cần "chữa" bàn chân bẹt không đau. Đế lót, bài tập không làm vòm cao lên vĩnh viễn ở người lớn; mục tiêu là đi lại dễ chịu, không phải đổi hình dạng bàn chân.
Bàn chân bẹt và những công việc phải đứng, đi nhiều
Người bàn chân bẹt làm nghề đứng cả ngày — bán hàng, phục vụ, công nhân dây chuyền, bảo vệ, đầu bếp — hay kể về cảm giác mỏi lan từ lòng bàn chân lên mặt trong cổ chân vào cuối ca. Điều này không có nghĩa là họ không làm được nghề đó, mà là bàn chân cần được hỗ trợ tốt hơn trong lúc làm.
Ba điều thường giúp nhiều nhất: một đôi giày đế chắc, ôm gót, đủ rộng ở mũi, được thay khi đế đã mòn lệch; những lần ngồi nghỉ ngắn rải đều trong ca thay vì một lần nghỉ dài; và mặt sàn bớt cứng nếu nơi làm việc có thể trang bị. Bạn có thể đề xuất với quản lý những điều chỉnh nhỏ này, nhất là khi đã có ý kiến của bác sĩ.
Nếu mỏi chân đã chuyển thành đau rõ ở mặt trong mắt cá, sưng sau ca làm, hay một bên chân thay đổi hình dạng, đừng cố chịu đến kỳ nghỉ. Gân giữ vòm bị quá tải lâu ngày sẽ khó hồi phục hơn, và khám sớm giúp bạn có nhiều lựa chọn hơn.
Những hiểu lầm hay gặp về bàn chân bẹt
"Bàn chân bẹt thì không đi bộ đường dài được." Nhiều người bàn chân bẹt vẫn đi bộ, leo núi, lao động nặng bình thường. Giày phù hợp và tăng quãng đi từ từ quan trọng hơn.
"Phải mua đế lót đắt tiền mới được." Đế lót không bắt buộc với người không đau. Với người có triệu chứng, loại phù hợp tuỳ từng bàn chân, đắt không đồng nghĩa với hợp.
"Bàn chân bẹt là di truyền, không làm gì được." Cấu trúc bàn chân có yếu tố di truyền, nhưng triệu chứng phụ thuộc nhiều vào giày, cân nặng, công việc — những thứ thay đổi được.
"Tập nhiều thì vòm sẽ cao lên." Vận động giúp cơ bàn chân khoẻ và có thể giảm mỏi, nhưng ở người lớn khó làm thay đổi hình dạng xương và dây chằng.
"Bàn chân bẹt là nguyên nhân của mọi cơn đau gối, đau lưng." Đau gối, đau lưng có rất nhiều nguyên nhân. Bàn chân có thể là một yếu tố góp phần ở một số người, nhưng cần bác sĩ khám tổng thể thay vì chỉ đổi đế lót rồi chờ.
Khi nào cần đi khám
Bàn chân bẹt không đau thường không cần đi khám vì nó. Nên đi khám khi:
- Đau, sưng dọc mặt trong mắt cá hoặc lòng bàn chân kéo dài.
- Một bàn chân bẹt dần đi so với trước đây, hoặc khác hẳn bên kia.
- Khó hoặc đau khi kiễng gót trên một chân.
- Bàn chân cứng, khó cử động, đau khi đi trên mặt đường không bằng phẳng.
- Bàn chân bẹt kèm tê, rát, hoặc người có đái tháo đường thấy bàn chân đổi hình dạng, đỏ, nóng.
- Đau sau một chấn thương cổ chân, nhất là khi vòm thay đổi sau chấn thương.
Khi khám, bác sĩ thường quan sát bạn đứng, đi, nhón gót, kiểm tra độ linh hoạt cổ chân và có thể chỉ định chụp phim đứng chịu lực. Kỹ thuật viên phục hồi chức năng có thể hướng dẫn thêm bài tập khi cần — việc này nên làm theo chỉ định.
Gọi 115 khi có dấu hiệu toàn thân nguy hiểm: một bên chân sưng đau kèm khó thở, đau ngực; bàn chân đột ngột lạnh, tái, tím; tê yếu đột ngột một bên tay chân kèm méo miệng, nói khó.
Bàn chân bẹt ở trẻ nhỏ thường là sinh lý; nếu trẻ đau, đi khập khiễng hoặc cha mẹ lo, hãy hỏi bác sĩ nhi — không cần tự mua giày hay đế chỉnh hình cho trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Tự kiểm tra bàn chân bẹt ở nhà thế nào?
Một cách đơn giản là nhúng ướt bàn chân rồi đứng lên nền khô hoặc tờ giấy màu sẫm: dấu chân gần như đầy cả phần giữa gợi ý vòm thấp. Cách này chỉ để tham khảo, không thay được khám; quan trọng hơn là bàn chân có đau, cứng hay thay đổi không.
Bàn chân bẹt có được đi nghĩa vụ quân sự không?
Tiêu chuẩn sức khoẻ cho từng trường hợp do cơ quan có thẩm quyền quy định và có thể thay đổi. Hãy hỏi trực tiếp nơi khám tuyển hoặc tra văn bản hiện hành, không nên dựa vào thông tin truyền miệng.
Đi chân đất có tốt cho bàn chân bẹt không?
Đi chân đất trên nền mềm như cát, cỏ trong thời gian ngắn có thể giúp cơ bàn chân hoạt động. Nhưng đi chân đất trên nền cứng cả ngày thường làm người bàn chân bẹt mỏi và đau hơn, lại có nguy cơ giẫm vật nhọn.
Bàn chân bẹt có cần mổ không?
Rất ít. Phẫu thuật chỉ được cân nhắc với một số trường hợp đau nhiều, biến dạng tiến triển, không đỡ sau thời gian dài điều trị không mổ. Quyết định thuộc về bác sĩ chuyên khoa sau khi khám kỹ.
Mang thai có làm bàn chân bẹt hơn không?
Trong thai kỳ, tăng cân và nội tiết làm dây chằng lỏng hơn, một số phụ nữ thấy bàn chân rộng và bẹt hơn, có khi không trở lại như cũ. Giày vững, vừa chân và nghỉ ngơi giúp dễ chịu; đau nhiều nên hỏi bác sĩ.
Giày chạy bộ chống lật có hợp cho người bàn chân bẹt đi làm không?
Một số người thấy dễ chịu với giày có đế giữa chắc, hỗ trợ mặt trong. Tuy vậy, cảm giác thoải mái khi thử là tiêu chí quan trọng hơn tên gọi của giày. Nếu đang đau, hỏi bác sĩ trước khi đổi.