Chai chân và mắt cá chân là chỗ da dày lên để tự bảo vệ trước áp lực và cọ xát lặp đi lặp lại, thường do giày chật, đế mỏng, đứng đi nhiều hoặc cấu trúc bàn chân làm một điểm chịu lực nhiều hơn. Chai là mảng da dày rộng, thường ít đau. Mắt cá (người ta còn gọi là cục chai có nhân) nhỏ hơn, có lõi cứng hình nón ép xuống lớp dưới, nên ấn vào thì đau nhói.
Cách xử lý cốt lõi là giảm áp lực ở chỗ mọc chai, chăm da nhẹ nhàng, và không tự cắt gọt sâu. Bài này giải thích vì sao chai mọc ở đúng những chỗ đó, chăm tại nhà thế nào cho an toàn, những rủi ro của việc tự cắt hay dùng miếng dán bừa bãi, và dấu hiệu cần đi khám, đặc biệt với người có đái tháo đường.
Vì sao da lại dày lên thành chai
Da có khả năng thích nghi: khi một vùng bị đè ép, cọ xát nhiều lần, lớp sừng ở đó sinh nhanh hơn và dày lên để che chắn lớp da sống bên dưới. Ở lòng bàn tay người cầm cuốc, đó là vết chai có ích. Ở bàn chân, nếu áp lực tập trung quá mức vào một điểm nhỏ, lớp sừng dày lên tới mức chính nó trở thành vật cứng đè xuống, gây đau. Đó là lúc chai trở thành vấn đề.
Chai thường mọc ở những chỗ chịu lực khi bước: dưới đầu các xương bàn chân phía trước, mép ngoài ngón chân cái, gót. Mắt cá hay mọc trên mặt các ngón chân bị giày đè, ở mép ngón út, hoặc giữa các ngón khi hai ngón ép vào nhau, khi đó mắt cá thường mềm và trắng ẩm.
Như vậy chai là triệu chứng, còn nguyên nhân là áp lực. Gọt chai đi mà không đổi áp lực thì chai sẽ mọc lại, có khi nhanh hơn. Ngược lại, giảm được áp lực thì chai thường mỏng dần dù không gọt.
Một điểm hay bị bỏ qua: chai đôi khi là dấu hiệu sớm cho thấy cách bàn chân chịu lực đang thay đổi, ví dụ ngón cái bắt đầu vẹo, các ngón bắt đầu co lại, hay lớp đệm dưới bàn chân mỏng đi theo tuổi. Một cục chai mới xuất hiện ở người trước giờ không có là lý do để nhìn kỹ lại bàn chân và đôi giày.
Những yếu tố làm áp lực dồn vào một điểm
Khi tìm nguyên nhân chai, nên nhìn cả giày dép, cách đi đứng và hình dạng bàn chân:
- Giày chật, mũi nhọn, mũi thấp: ép ngón chân, đè mặt trên các ngón, gây mắt cá.
- Giày cao gót: dồn trọng lượng ra phía trước bàn chân, hay gây chai dưới đầu các xương bàn chân.
- Giày quá rộng: chân trượt trong giày, cọ xát lặp lại.
- Đế mỏng, đứng lâu trên nền cứng: phần mỡ đệm bàn chân không đủ đỡ.
- Không mang tất hoặc tất có đường may dày: chỗ đường may cọ vào da.
- Hình dạng bàn chân: ngón chân cái vẹo, ngón chân co quắp, vòm chân cao hay thấp làm thay đổi điểm chịu lực.
- Tuổi cao: lớp mỡ đệm dưới bàn chân mỏng đi, xương dễ đè lên da hơn.
Nhiều người có chai ở đúng một bên chân hoặc đúng một ngón. Ghi nhận điều đó và mang đôi giày hay đi nhất khi đi khám giúp bác sĩ tìm điểm áp lực nhanh hơn.
Một cách tự quan sát đơn giản là nhìn đế và lót của đôi giày cũ: chỗ mòn nhiều, chỗ lót bị lún sâu thường trùng với chỗ chai mọc. Nếu đế mòn lệch hẳn một bên, cách đặt chân khi bước có thể đang dồn lực vào một mép bàn chân, điều đáng nói với bác sĩ khi khám.
Chăm chai chân tại nhà an toàn
Với người khoẻ mạnh, chai và mắt cá không đau nhiều thường có thể chăm tại nhà theo các bước nhẹ nhàng sau:
- Đổi sang giày có mũi rộng, đủ cao cho ngón chân cử động, đế có độ êm; tránh giày cao gót trong giai đoạn đang đau.
- Ngâm chân nước ấm vài phút cho lớp sừng mềm, không dùng nước nóng.
- Chà nhẹ bằng đá bọt hoặc dũa chân theo một chiều vài lượt, dừng khi còn một lớp mỏng, không chà tới da hồng hay rát.
- Lau khô và thoa kem dưỡng ẩm lên vùng chai, tránh thoa vào kẽ ngón để kẽ ngón không bị ẩm.
- Dùng miếng đệm mềm không có thuốc, hình vòng hoặc đệm ngón, để giảm cọ xát ở chỗ hay bị đè.
- Lặp lại đều đặn vài lần mỗi tuần, chai thường mỏng dần sau vài tuần nếu áp lực đã giảm.
Người có đái tháo đường, bệnh mạch máu ở chân, mất cảm giác bàn chân hoặc thị lực kém không nên tự chà, tự gọt chai; việc chăm chai ở nhóm này nên do nhân viên y tế hướng dẫn.
Vì sao không nên tự cắt gọt sâu hay dùng miếng dán bừa bãi
Dao lam và kéo khó dừng đúng lớp. Lõi mắt cá nằm sâu, người tự cắt thường gọt tới da sống, chảy máu, và vết cắt ở bàn chân là cửa vào của vi khuẩn. Nhiều trường hợp nhiễm trùng bàn chân bắt đầu từ một lần tự gọt chai.
Miếng dán làm mềm chai có hoạt chất bào mòn. Một số miếng dán và dung dịch bán sẵn chứa chất làm bong lớp sừng. Chúng không phân biệt da chai với da lành xung quanh, nên có thể gây loét, nhất là ở người da mỏng, tuần hoàn kém hay đái tháo đường. Muốn dùng, nên hỏi dược sĩ và đọc kỹ chỗ ghi đối tượng không nên dùng.
Đốt, chích, đắp lá là mẹo rủi ro. Các cách như hơ nóng, đốt bằng hương, chích lấy nhân, đắp tỏi, đắp lá có thể gây bỏng, nhiễm trùng và để lại sẹo đau hơn cả cục chai ban đầu.
Cắt đi mà không đổi giày là làm lại từ đầu. Chai do áp lực sẽ quay lại nếu điểm áp lực còn đó, nên nỗ lực gọt chai thường lặp lại mãi mà không giải quyết được gì.
Mắt cá, chai chân và mụn cóc lòng bàn chân: vì sao dễ nhầm
Mụn cóc lòng bàn chân do một loại virus gây ra, cũng có lớp da dày phủ ngoài nên rất dễ bị nhầm với mắt cá. Người ta thường mô tả vài điểm khác: mụn cóc hay có những chấm đen li ti bên trong là các mạch máu nhỏ, làm mất các đường vân da, và có thể đau hơn khi bóp hai bên; còn mắt cá thường nằm đúng điểm chịu lực, vẫn giữ đường vân da chạy qua, và đau khi ấn thẳng xuống. Tuy vậy những điểm này chỉ là gợi ý, không đủ để tự phân biệt chắc chắn.
Việc phân biệt quan trọng vì cách xử lý khác nhau: mụn cóc lây và có thể lan khi bị cắt gọt, còn mắt cá cần giảm áp lực. Nếu cục cứng ở bàn chân mọc ở chỗ không chịu lực, lan ra thành nhiều nốt, hay chảy máu khi chà, nên để bác sĩ xem.
Hiếm hơn, một nốt sần hay vết loét ở lòng bàn chân, dưới móng chân không lành, đổi màu sậm hoặc lớn dần cũng có thể là tổn thương cần sinh thiết để loại trừ bệnh khác. Đây là lý do không nên tự gọt bất kỳ nốt nào ở bàn chân mà mình không chắc là gì.
Chai chân ở người đái tháo đường: một dấu hiệu cần được xem sớm
Ở người đái tháo đường, chai bàn chân không chỉ là chuyện khó chịu. Bệnh có thể làm giảm cảm giác ở bàn chân nên người bệnh không thấy đau khi chai dày lên, và làm giảm lưu thông máu nên vết thương lâu lành. Dưới một cục chai dày có thể đang có vết loét hay ổ chảy máu nhỏ mà bên ngoài không thấy.
Vì vậy người đái tháo đường nên được nhân viên y tế kiểm tra bàn chân định kỳ theo lịch bác sĩ hẹn, tự nhìn bàn chân mỗi ngày, và báo ngay khi thấy chai mới, chai đổi màu sậm, có máu hay dịch thấm ra. Không tự gọt, không dùng miếng dán làm mềm chai, không ngâm chân nước nóng.
Người nhà chăm cha mẹ già có đái tháo đường có thể giúp bằng cách nhìn lòng bàn chân, gót và kẽ ngón khi rửa chân buổi tối, chọn giày dép vừa chân và kiểm tra bên trong giày xem có vật lạ trước khi mang.
Chọn giày để chai không quay lại
Vì chai sinh ra từ áp lực, đôi giày là chỗ cần sửa đầu tiên và quan trọng nhất. Giày phù hợp nên có mũi đủ rộng và đủ cao để các ngón chân nằm duỗi thẳng, cử động được bên trong; khoảng trống từ đầu ngón dài nhất tới mũi giày cỡ bề ngang một ngón tay; gót ôm vừa để chân không trượt tới lui; đế có độ dày và độ êm vừa phải, không mỏng như tờ giấy.
Thử giày vào cuối buổi chiều, khi bàn chân đã nở ra sau một ngày đi lại, và thử với loại tất mình thường mang. Đi thử vài bước trong tiệm, chú ý xem có chỗ nào cấn, đè, cọ vào đúng vị trí đang có chai không. Hai bàn chân thường không bằng nhau hoàn toàn, nên chọn cỡ theo bàn chân lớn hơn.
Người phải mang giày theo quy định công việc, như giày bảo hộ, giày đồng phục, có thể trao đổi với nơi làm việc về cỡ và kiểu phù hợp, dùng tất dày vừa phải, và đổi sang giày thoải mái ngay khi hết ca. Với người có bàn chân biến dạng hoặc cần đế lót đặc biệt, việc chọn đế lót nên làm cùng bác sĩ hoặc chuyên gia phục hồi chức năng, không tự mua theo quảng cáo.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám khi chai hay mắt cá đau làm bạn phải đi lệch, đổi dáng đi; khi đã đổi giày, chăm nhẹ vài tuần mà không đỡ; khi chai mọc lại liên tục ở cùng một chỗ dù đã chăm; khi không chắc đó là chai, mắt cá hay mụn cóc; hoặc khi bàn chân có biến dạng như ngón cái vẹo, ngón co quắp gây đè. Bác sĩ có thể gọt chai an toàn bằng dụng cụ vô khuẩn và giúp tìm nguyên nhân áp lực.
Người đái tháo đường, bệnh mạch máu ở chân, mất cảm giác bàn chân nên đi khám sớm với bất kỳ chai mới nào, chai có máu bầm bên dưới, hay vết nứt quanh chai.
Cần đến cơ sở y tế ngay trong ngày khi quanh chỗ chai sưng, nóng, đỏ lan, chảy mủ, có mùi hôi, hoặc kèm sốt; khi có vết loét ở bàn chân người đái tháo đường; hoặc khi bàn chân lạnh, tái, đau dữ dội. Nếu kèm sốt cao, lơ mơ, hãy gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Mắt cá chân có nhân có tự rụng không?
Mắt cá thường không tự rụng nếu áp lực vẫn còn. Khi đổi được giày, dùng đệm giảm cọ xát, lớp sừng có thể mỏng dần và bớt đau. Nếu vẫn đau, bác sĩ có thể gọt lấy lõi an toàn bằng dụng cụ vô khuẩn.
Chai chân có lây không?
Chai và mắt cá không lây vì chúng là da dày lên do áp lực. Mụn cóc lòng bàn chân thì lây, và vì hai thứ dễ nhầm với nhau nên khi không chắc, nên để bác sĩ xem trước khi gọt hay dùng chung dụng cụ chà chân.
Đi tiệm làm chân có nên nhờ gọt chai không?
Nếu muốn, hãy chọn nơi có dụng cụ sạch, tiệt khuẩn và không gọt sâu. Người đái tháo đường, người tuần hoàn chân kém không nên gọt chai ở nơi không phải cơ sở y tế. Chảy máu sau khi gọt là dấu hiệu đã gọt quá tay.
Miếng đệm silicon cho ngón chân có dùng được không?
Đệm mềm không có thuốc thường an toàn để giảm cọ xát, nhưng cần đúng cỡ để không làm giày chật thêm. Nếu dùng đệm mà chỗ đó đỏ, đau hơn, nên bỏ và hỏi nhân viên y tế. Chọn đế lót chỉnh hình là việc nên làm cùng chuyên gia.
Vì sao gọt chai rồi mà chỉ vài tuần lại dày như cũ?
Vì nguyên nhân là áp lực vẫn còn. Da tiếp tục dày lên để bảo vệ chỗ bị đè. Cần tìm điểm áp lực từ giày, cách đi đứng hoặc hình dạng bàn chân thì chai mới giảm lâu dài.