Ngón tay cò súng là tình trạng một ngón bị kẹt ở tư thế gập, khi cố duỗi thì bật “tách” ra như bóp cò súng, đôi khi phải dùng tay kia gỡ mới duỗi được. Vấn đề nằm ở gân gập ngón và vòng bao giữ gân ở gốc ngón: khi chỗ này dày lên, gân trượt qua không còn êm. Hay gặp ở ngón nhẫn và ngón cái, rõ nhất vào buổi sáng.
Ngón tay cò súng không nguy hiểm tới tính mạng, nhưng gây đau, vướng việc cầm nắm và có thể nặng dần. Bài này giải thích cơ chế, cách nhận biết, những người hay gặp, việc nên tránh trong lúc chờ khám và khi nào cần đi khám sớm. Chẩn đoán và chọn cách xử lý là việc của bác sĩ; ở đây không nêu phác đồ hay thuốc.
Gân gập ngón và “ròng rọc” ở gốc ngón tay
Mỗi ngón tay được gập lại nhờ gân gập chạy từ cẳng tay xuống, dọc mặt lòng bàn tay và ngón. Để gân không bật lên khỏi xương khi ngón gập, có một loạt vòng xơ chắc giữ gân sát xương, giống những ròng rọc nhỏ trên một cần câu. Vòng đầu tiên nằm ở gốc ngón, ngay chỗ nếp gấp lòng bàn tay. Gân trượt qua vòng này hàng nghìn lần mỗi ngày, được bọc trong một bao gân có dịch trơn.
Khi vòng xơ ở gốc ngón dày lên, hoặc chính đoạn gân đi qua nó sưng thành một cục nhỏ, gân phải “chen” qua một lối đi chật hơn. Lúc gập ngón, cục sưng trượt qua vòng xơ được, nhưng khi duỗi ra, nó bị vướng lại phía bên kia; phải dùng lực mạnh hơn, cục mới bật qua, tạo cảm giác và đôi khi cả tiếng “tách”. Nếu cục to hơn nữa, ngón có thể kẹt hẳn ở tư thế gập hoặc duỗi.
Vì vậy, chỗ đau và cục cứng mà người bệnh sờ thấy thường nằm ở gốc ngón phía lòng bàn tay, không phải ở khớp giữa ngón như nhiều người tưởng. Nhiều người kể rằng ngón giữa “bị kẹt ở khớp giữa” nhưng khi bác sĩ ấn vào gốc ngón ở lòng bàn tay mới thấy điểm đau thật sự.
Buổi sáng triệu chứng thường rõ hơn, có lẽ vì sau một đêm ít cử động, mô quanh gân hơi phù nề; sau khi cử động một lúc, ngón trơn hơn. Đây cũng là lý do nhiều người chủ quan, nghĩ rằng “trưa là hết”.
Dấu hiệu theo mức độ
Ngón tay cò súng thường tiến triển dần. Bảng dưới mô tả các mức hay gặp để bạn biết mình đang ở đâu khi kể với bác sĩ, không dùng thay cho khám:
| Mức | Bạn nhận thấy | Gợi ý |
|---|---|---|
| Nhẹ | Đau hoặc tức ở gốc ngón phía lòng bàn tay, sờ thấy cục nhỏ, chưa kẹt | Bớt nắm chặt, theo dõi; đau kéo dài thì khám |
| Vướng | Ngón có lúc vướng khi duỗi rồi tự bật ra, nhất là buổi sáng | Nên đi khám |
| Phải gỡ | Phải dùng tay kia kéo mới duỗi được | Nên đi khám sớm |
| Kẹt hẳn | Ngón kẹt cứng ở tư thế gập hoặc duỗi, không gỡ được | Khám sớm; không cố bẻ |
Một ngón kẹt lâu ngày ở tư thế gập có thể làm khớp giữa ngón cứng lại, khó duỗi thẳng hoàn toàn về sau. Đó là lý do không nên đợi tới mức kẹt hẳn mới đi khám, dù giai đoạn đầu có vẻ chỉ là phiền.
Tự kiểm ngón tay vào buổi sáng
Một cách đơn giản để theo dõi: mỗi sáng trước khi làm việc gì, đặt hai bàn tay ngửa trên bàn, nắm lại chậm rồi mở ra hết cỡ vài lần. Để ý ngón nào vướng, vướng ở đâu, có phải dùng tay kia gỡ không, có tiếng “tách” không. Sau đó, dùng đầu ngón tay kia ấn nhẹ dọc gốc từng ngón ở lòng bàn tay, xem chỗ nào đau hoặc có cục nhỏ trượt theo khi ngón gập duỗi.
Ghi kết quả vài ngày liên tiếp kèm việc bạn đã làm hôm trước. Nhiều người nhận ra ngón vướng nhiều hơn sau những ngày cắt tỉa cây, vắt quần áo, xách đồ nặng. Thông tin này vừa giúp bạn điều chỉnh việc làm, vừa giúp bác sĩ đánh giá mức độ.
Ai hay gặp ngón tay cò súng
Người trung niên, phụ nữ gặp nhiều hơn. Các tài liệu chỉnh hình thường mô tả ngón tay cò súng hay gặp ở người khoảng bốn mươi đến sáu mươi tuổi và ở nữ nhiều hơn nam.
Người đái tháo đường. Đái tháo đường là yếu tố nguy cơ được ghi nhận rõ; người bệnh có thể bị nhiều ngón, ở cả hai tay. Nếu bạn có đái tháo đường và thấy ngón tay kẹt, hãy kể với bác sĩ đang theo dõi đường huyết.
Người có một số bệnh khớp và bệnh nền khác. Viêm khớp dạng thấp, suy giáp và một số bệnh khác đi kèm với nguy cơ cao hơn.
Người có công việc cầm nắm mạnh, lặp đi lặp lại. Cầm kéo cắt tóc, kéo cắt vải, dao, dụng cụ cầm tay, bấm ghim, xách túi nặng bằng ngón tay, vắt khăn… Mối liên quan với nghề nghiệp vẫn đang được bàn, nhưng nhiều người thấy triệu chứng nặng lên khi làm nhiều các động tác này.
Ngón tay cò súng ở trẻ nhỏ là chuyện khác. Ở trẻ nhỏ, hay gặp nhất là ngón cái gập không duỗi thẳng được, cơ chế và cách xử lý khác người lớn. Nếu thấy con có ngón cái luôn gập ở khớp đầu ngón, hãy đưa trẻ đi khám nhi hoặc chỉnh hình nhi, không tự kéo duỗi cho con.
Những điều nên tránh trong lúc chờ khám
Trong khi chờ gặp bác sĩ, vài điều chỉnh nhỏ giúp bớt kích thích đoạn gân đang sưng. Đây là chăm sóc thông thường, không phải điều trị:
- Không cố bẻ, giật ngón cho bật ra khi đang kẹt. Nếu phải gỡ, dùng tay kia duỗi từ từ, nhẹ nhàng, dừng nếu đau nhói.
- Bớt nắm chặt kéo dài: chọn dụng cụ có tay cầm to, có đệm; đeo găng có đệm khi làm vườn, khi cầm tay lái lâu.
- Không xách túi nặng bằng móc ngón tay; đeo vai, dùng xe đẩy hoặc chia nhỏ đồ.
- Bớt các động tác vắt, vặn mạnh như vắt khăn, vặn nắp lọ chặt; dùng dụng cụ hỗ trợ mở nắp.
- Không tự xoa bóp mạnh, day ấn sâu vào cục ở gốc ngón; không đắp lá, không ngâm rượu thuốc.
- Không tự mua thuốc uống hay thuốc bôi dùng kéo dài; nếu cần thuốc, hãy dùng theo chỉ định của bác sĩ hoặc dược sĩ.
- Cử động ngón nhẹ nhàng trong tầm không đau vài lần trong ngày để ngón không cứng, nhưng không tập ép qua chỗ kẹt.
Nếu các điều chỉnh này làm ngón đỡ vướng, đó là thông tin tốt để kể với bác sĩ. Nhưng đỡ tạm thời không có nghĩa là có thể bỏ qua việc khám, nhất là khi ngón đã có lúc phải gỡ bằng tay kia.
Bác sĩ thường đánh giá và bàn những gì
Ngón tay cò súng thường được chẩn đoán qua hỏi bệnh và khám: bác sĩ sờ gốc ngón tìm cục và điểm đau, cho bạn nắm mở bàn tay để xem ngón vướng ở đâu, kiểm tra các ngón khác và tay kia. Trong phần lớn trường hợp không cần chụp phim; siêu âm có thể được dùng khi cần làm rõ.
Bác sĩ cũng xem có lý do gì khác khiến ngón không duỗi được, ví dụ cứng khớp do bệnh khớp, co rút dải xơ ở lòng bàn tay, hay tổn thương gân sau chấn thương cũ. Những tình trạng này trông có thể giống nhau ở mắt người không chuyên nhưng hướng xử lý khác hẳn.
Về điều trị, bác sĩ có nhiều lựa chọn tuỳ mức độ, thời gian bị, số ngón bị và bệnh nền của bạn, từ điều chỉnh cách dùng tay, các biện pháp bảo tồn, đến thủ thuật hay phẫu thuật nhỏ khi cần. Không có cách nào hợp với mọi người. Hãy hỏi rõ ưu nhược, khả năng tái phát, thời gian nghỉ làm của từng hướng để cùng bác sĩ chọn.
Nếu bạn đã từng tự xử lý, như tiêm, chích, đắp thuốc ở đâu đó, hãy kể với bác sĩ, vì điều đó ảnh hưởng tới cách đánh giá tiếp theo.
Những hiểu lầm về ngón tay cò súng
“Ngón kêu tách là xương có vấn đề.” Tiếng tách ở ngón tay cò súng đến từ gân trượt qua vòng bao chật, không phải từ xương hay khớp. Vì vậy chụp X-quang thường bình thường, và điều đó không có nghĩa là bạn không có vấn đề.
“Tập bóp mạnh cho gân quen là hết.” Bóp mạnh, nắm chặt lặp lại chính là kiểu động tác có thể làm đoạn gân bị kích thích thêm. Vận động nhẹ cho ngón không cứng thì được, nhưng tập lực nặng để “thông gân” không có cơ sở.
“Chỉ người già mới bị.” Hay gặp ở tuổi trung niên, nhưng người trẻ dùng tay nhiều hoặc có bệnh nền vẫn có thể bị. Trẻ nhỏ cũng có dạng riêng ở ngón cái.
“Bị một ngón thì chỉ ngón đó thôi.” Không ít người bị lần lượt nhiều ngón, nhất là người đái tháo đường. Khi một ngón đã bị, để ý các ngón khác và kể cho bác sĩ.
“Chích lể, đắp thuốc lá cho tan cục.” Những cách này không làm gân trượt êm trở lại và có nguy cơ nhiễm trùng ở vùng có bao gân, nơi nhiễm trùng có thể lan dọc theo ngón. Không nên thử.
Khi nào cần đi khám, khi nào phải đi ngay
Nên đặt lịch khám chỉnh hình hoặc cơ xương khớp khi:
- Ngón có lúc kẹt rồi bật ra, hoặc phải dùng tay kia gỡ.
- Đau hoặc cục ở gốc ngón kéo dài hơn vài tuần dù đã bớt nắm chặt.
- Nhiều ngón cùng bị, hoặc bị ở cả hai tay.
- Bạn có đái tháo đường, viêm khớp dạng thấp và mới xuất hiện ngón kẹt.
- Trẻ nhỏ có ngón cái luôn gập, không duỗi thẳng được.
Đi khám trong ngày nếu ngón sưng đỏ, nóng, đau tăng nhanh, đau khi cố duỗi, đặc biệt sau một vết đâm nhỏ ở ngón: đó có thể là nhiễm trùng bao gân, khác với ngón tay cò súng thông thường và cần xử lý sớm. Ngón kẹt kèm biến dạng sau chấn thương cũng cần khám ngay. Và như mọi triệu chứng ở tay chân, tê yếu đột ngột một bên người kèm méo miệng, nói khó là lý do gọi 115.
Ngón tay cò súng khác ngón bị kẹt sau chấn thương thế nào
Ngón tay cò súng thường xuất hiện từ từ, không có cú va chạm rõ, kèm cục nhỏ ở gốc ngón và cảm giác bật. Ngón bị kẹt sau khi bóng đập vào đầu ngón, sau khi kẹt cửa hay ngã chống tay lại thường sưng đau ở khớp giữa hoặc khớp đầu ngón, đôi khi đầu ngón gục xuống không tự duỗi được. Trường hợp sau có thể là tổn thương gân duỗi hoặc dây chằng, cần khám sớm, thậm chí cần nẹp trong một thời gian theo chỉ định để gân lành đúng.
Vì hai tình huống trông giống nhau ở chỗ “ngón không duỗi được”, hãy kể rõ với bác sĩ là triệu chứng xuất hiện từ từ hay sau một sự kiện cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Ngón tay cò súng có tự khỏi không?
Một số trường hợp nhẹ có thể đỡ khi bớt các động tác cầm nắm mạnh, nhưng nhiều trường hợp kéo dài hoặc nặng dần. Không nên đợi tới khi ngón kẹt hẳn. Khi ngón đã phải gỡ bằng tay kia, hãy đi khám để bác sĩ bàn hướng xử lý phù hợp.
Bẻ ngón cho bật ra mỗi sáng có hại không?
Cố giật mạnh cho ngón bật ra có thể làm đoạn gân và vòng bao bị kích thích thêm, đau hơn. Nếu phải gỡ, hãy duỗi từ từ bằng tay kia, nhẹ nhàng. Việc phải gỡ mỗi sáng là dấu hiệu nên đi khám.
Vì sao ngón tay cò súng hay bị ở ngón nhẫn và ngón cái?
Đây là những ngón hay gặp nhất theo mô tả của nhiều tài liệu chỉnh hình, nhưng lý do chính xác chưa hoàn toàn rõ. Ngón nào cũng có thể bị, và một người có thể bị nhiều ngón cùng lúc, nhất là người đái tháo đường.
Đã xử lý rồi có bị lại không?
Có thể. Khả năng tái phát tuỳ cách xử lý và bệnh nền. Một số người bị lại ở cùng ngón hoặc ngón khác. Hãy hỏi bác sĩ về khả năng tái phát của hướng xử lý được đề nghị và các dấu hiệu nên quay lại khám.
Người đái tháo đường bị ngón tay cò súng cần lưu ý gì?
Người đái tháo đường hay bị nhiều ngón hơn và đáp ứng với một số cách xử lý có thể khác. Hãy kể triệu chứng với bác sĩ đang theo dõi đường huyết và bác sĩ chỉnh hình. Giữ đường huyết ổn định theo hướng dẫn điều trị là phần chăm sóc chung quan trọng.