Viêm quanh móng, dân gian thường gọi là chín mé, là tình trạng vùng da bao quanh móng bị viêm — sưng, đỏ, nóng, đau nhức theo nhịp, đôi khi tụ một bọng mủ vàng ở khoé hoặc gốc móng. Thể cấp thường xuất hiện trong vài giờ đến vài ngày sau một vết xước nhỏ: giật xước măng rô, cắn móng, cắt da biểu bì quá sát, bị dằm đâm. Thể mạn tính kéo dài hàng tuần, hay gặp ở người làm việc tay ướt nhiều.
Phần lớn ca nhẹ đỡ khi được giữ sạch, khô và chăm sóc đúng; ca có mủ, sưng lan rộng hoặc ở người có bệnh nền cần nhân viên y tế xử lý. Tự chích, nặn mủ ở nhà là sai lầm hay gặp nhất. Bài viết giúp bạn nhận biết, làm đúng những việc đầu tiên và biết khi nào phải đi khám ngay.
Chuyện gì xảy ra ở vùng da quanh móng
Quanh mỗi móng có một nếp da ôm lấy gốc và hai bên móng. Ở gốc móng, lớp da biểu bì bám vào mặt móng như một miếng đệm kín, ngăn nước, vi khuẩn và nấm lọt vào khe giữa da và móng. Khi lớp đệm này bị phá — do cắt, đẩy, giật, cắn, hay do ngâm nước lâu làm da mềm nhũn — khe hở mở ra, vi khuẩn sẵn có trên da hoặc trong miệng dễ dàng xâm nhập.
Ở thể cấp, vi khuẩn sinh sôi trong khoang chật quanh móng, cơ thể phản ứng bằng viêm: máu dồn về, sưng, đỏ, nóng, đau. Vì khoang này chật, mủ tích tụ gây căng, đau nhức theo nhịp mạch, nhất là về đêm. Thể cấp thường chỉ ở một ngón. Nếu được xử lý sớm và đúng, phần lớn ca cấp đỡ nhanh và không để lại hậu quả gì cho móng.
Ở thể mạn tính, vùng da quanh móng sưng nề, đỏ nhạt, mất lớp da biểu bì, kéo dài hàng tuần hoặc hàng tháng, hay ở nhiều ngón. Nguyên nhân thường là tay tiếp xúc nước, chất tẩy rửa liên tục, kèm kích ứng, đôi khi có nấm men tham gia. Móng ở các ngón này có thể gợn sóng ngang, đổi màu do mầm móng bị ảnh hưởng.
Ai dễ bị viêm quanh móng
Người làm việc tay ướt. Nội trợ, người rửa bát thuê, đầu bếp, người bán hàng tươi sống, thợ giặt, nhân viên vệ sinh — tay ngâm nước và chất tẩy rửa nhiều giờ mỗi ngày.
Người hay cắn móng, gặm da, mút ngón tay. Miệng chứa nhiều vi khuẩn, và vết gặm tạo đường vào ngay quanh móng. Trẻ em mút tay là nhóm hay gặp.
Người hay giật xước măng rô. Những mẩu da xước nhỏ ở khoé móng, giật ra là để lại vết rách vào lớp da sống.
Người hay làm móng cắt da biểu bì. Cắt, đẩy mạnh da biểu bì, dụng cụ không vô khuẩn — tạo cả cửa vào lẫn nguồn vi khuẩn.
Người có bệnh nền. Đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, tuần hoàn kém khiến nhiễm trùng dễ xảy ra hơn và dễ lan hơn.
Người có móng quặp. Ở chân, viêm quanh móng hay đi kèm móng chân quặp ở ngón cái.
Chăm sóc ban đầu khi mới chớm
Nếu chỉ hơi đỏ, hơi sưng, đau nhẹ, chưa có mủ, chưa lan, không sốt và bạn không có bệnh nền như đái tháo đường, có thể chăm sóc thông thường và theo dõi sát trong vài ngày:
- Rửa tay bằng nước sạch và xà phòng dịu, lau khô kỹ, đặc biệt quanh móng.
- Ngâm ngón tay trong nước ấm sạch một lúc, vài lần trong ngày, rồi lau thật khô — nhiều hướng dẫn y tế coi đây là chăm sóc ban đầu hợp lý cho thể nhẹ.
- Giữ ngón tay khô trong thời gian còn lại: đeo găng khi làm việc ướt, tạm tránh rửa bát, giặt tay.
- Không cắn, gặm, giật da quanh móng; không cắt da biểu bì.
- Có thể che nhẹ bằng băng gạc sạch nếu dễ va chạm, thay khi ẩm.
- Không tự bôi thuốc kháng sinh, thuốc mỡ không rõ, lá cây giã; không uống kháng sinh tự mua.
- Thuốc giảm đau, nếu cần, dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Nếu sau khoảng hai ba ngày không đỡ, hoặc xấu đi bất cứ lúc nào — sưng to hơn, có mủ, đỏ lan rộng — hãy đi khám, đừng tiếp tục chờ. Người đái tháo đường, người đang hoá trị hoặc dùng thuốc ức chế miễn dịch không nên tự chăm sóc chờ đợi, mà nên khám ngay từ đầu.
Vì sao không nên tự chích, nặn mủ ở nhà
Khi thấy bọng mủ vàng ở khoé móng, phản xạ của nhiều người là dùng kim khâu, ghim, dao lam chích cho mủ chảy ra. Việc này nghe có vẻ hợp lý — mủ ra thì bớt căng, bớt đau — nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro. Dụng cụ ở nhà không vô khuẩn, có thể đưa thêm vi khuẩn vào. Chích không đúng chỗ, không đủ sâu thì mủ không thoát hết; chích quá sâu có thể tổn thương gân, mầm móng.
Nặn mạnh bằng tay đẩy vi khuẩn lan vào mô sâu hơn. Ngón tay có cấu trúc đặc biệt: các khoang nhỏ, bao gân chạy dọc ngón. Nhiễm trùng lan vào bao gân hay vào khoang mỡ đầu ngón là tình trạng nặng, có thể ảnh hưởng chức năng ngón tay lâu dài nếu không được xử lý kịp.
Trong khi đó, khi cần, nhân viên y tế rạch tháo mủ với dụng cụ vô khuẩn, có gây tê, đúng vị trí, và quyết định có cần thêm thuốc hay không. Đây là thủ thuật nhỏ, nhanh, và an toàn hơn nhiều so với tự làm ở nhà.
Phân biệt vài tình trạng hay bị gọi chung là "chín mé"
Người ta hay gọi mọi kiểu sưng đau đầu ngón là chín mé, nhưng có những tình trạng khác nhau, xử lý khác nhau. Bảng dưới giúp bạn biết vì sao bác sĩ cần khám, không dùng để tự phân loại.
| Tình trạng | Biểu hiện thường được mô tả | Vì sao cần lưu ý |
|---|---|---|
| Viêm quanh móng cấp | Sưng đỏ đau ở nếp da quanh móng, có thể tụ mủ | Thường đáp ứng tốt khi xử lý đúng |
| Viêm quanh móng mạn | Sưng nề nhiều ngón, kéo dài, mất da biểu bì | Cần đổi thói quen làm việc ướt, có khi cần điều trị kéo dài |
| Nhiễm trùng khoang đầu ngón | Đầu ngón căng cứng, đau dữ dội, sưng ở phần thịt đầu ngón | Cần khám sớm, không tự chích |
| Mụn nước do virus quanh móng | Cụm mụn nước nhỏ, đau rát | Không chích được; chích có thể làm lan, cần bác sĩ đánh giá |
| Nhiễm trùng bao gân | Cả ngón sưng đều, gập nhẹ, đau khi duỗi | Cấp cứu ngoại khoa, khám ngay |
Những tình trạng nặng ở cuối bảng hiếm hơn viêm quanh móng thông thường, nhưng là lý do chính khiến bác sĩ khuyên không tự chích mủ và không chủ quan với ngón tay sưng to.
Viêm quanh móng mạn tính ở người làm việc tay ướt
Với thể mạn tính, thuốc chỉ là một phần; phần quan trọng hơn là thay đổi cách tay tiếp xúc với nước. Da quanh móng cần thời gian khô ráo để lớp da biểu bì mọc lại và bịt kín khe hở. Nếu tay vẫn ngâm nước nhiều giờ mỗi ngày, viêm sẽ kéo dài dù dùng thuốc gì.
Đeo găng cao su có lót vải bên trong, hoặc mang găng vải mỏng bên trong găng cao su, khi rửa bát, giặt, lau dọn. Găng bị lọt nước vào thì thay ngay, vì găng ướt bên trong còn tệ hơn không đeo. Lau khô tay kỹ sau mỗi lần rửa, kể cả kẽ ngón và quanh móng. Dưỡng ẩm bằng kem thông thường sau khi tay khô.
Với người làm nghề, hãy trao đổi với chủ cơ sở về găng phù hợp và quãng nghỉ để tay khô. Hạn chế tiếp xúc chất tẩy rửa mạnh trực tiếp bằng tay. Nếu sau nhiều tuần giữ tay khô mà không đỡ, bác sĩ da liễu sẽ đánh giá thêm, vì có thể có chàm tay, nấm men hay bệnh da khác đi kèm.
Hãy kiên nhẫn: lớp da biểu bì cần vài tuần để mọc lại và bịt kín khe móng. Trong thời gian đó, chỉ một lần ngâm tay lâu không găng cũng có thể làm viêm bùng lại. Coi việc giữ tay khô như một phần của điều trị chứ không phải lời khuyên phụ.
Phòng viêm quanh móng: những thói quen nhỏ có ích
Để yên lớp da biểu bì. Không cắt, không đẩy mạnh da ở gốc móng — dù ở nhà hay khi làm móng. Đó là "cánh cửa" giữ cho khe móng kín.
Xử lý xước măng rô đúng cách. Dùng kềm sạch cắt sát gốc mẩu da xước thay vì giật; sau đó rửa sạch, dưỡng ẩm. Da tay đủ ẩm cũng ít bị xước măng rô hơn.
Bớt cắn móng, gặm da. Khi có thói quen này, giữ móng ngắn gọn, tìm vật thay thế cho tay bận rộn, và nếu khó bỏ thì hỏi nhân viên y tế về cách đổi thói quen.
Găng tay đúng việc. Găng có lót cho việc ướt kéo dài; găng làm vườn khi xới đất, nhổ cỏ — đất chứa nhiều vi khuẩn và dễ có gai, dằm.
Dụng cụ cắt móng riêng, sạch. Mỗi người một bộ; rửa sạch, để khô sau khi dùng. Không dùng chung trong nhà khi có người đang viêm quanh móng.
Chăm vết xước nhỏ ngay. Vết xước, dằm ở quanh móng nên được rửa sạch bằng nước và xà phòng ngay, giữ khô, theo dõi vài ngày.
Khi nào cần đi khám
Đi khám, không tiếp tục tự chăm sóc, khi:
- Có bọng mủ ở khoé hoặc gốc móng.
- Sưng đỏ lan rộng ra cả đốt ngón, đau tăng dần, đau nhức làm mất ngủ.
- Chăm sóc ban đầu hai ba ngày không đỡ.
- Viêm kéo dài hàng tuần, ở nhiều ngón, móng biến dạng.
- Bạn mắc đái tháo đường, suy giảm miễn dịch, đang hoá trị, dùng thuốc ức chế miễn dịch — nên khám ngay từ đầu.
- Trẻ nhỏ có ngón tay sưng đỏ, quấy khóc khi chạm, hoặc không chịu cầm nắm bằng tay đó.
- Có cụm mụn nước đau rát quanh móng.
Khám ngay trong ngày hoặc đến cấp cứu khi: cả ngón tay sưng đều, ngón hơi gập và đau dữ dội khi duỗi; đầu ngón căng cứng đau nhói; có vệt đỏ chạy dọc lên bàn tay, cẳng tay; có sốt, ớn lạnh. Đây có thể là nhiễm trùng lan sâu, cần xử lý sớm để giữ chức năng ngón tay.
Gọi 115 khi có dấu hiệu nhiễm trùng nặng toàn thân như sốt cao kèm lơ mơ, thở nhanh, tụt huyết áp, hoặc khi ngón tay, bàn tay đột ngột tái lạnh, tím.
Câu hỏi thường gặp
Chín mé có tự vỡ mủ rồi khỏi không?
Một số ca nhỏ có thể tự vỡ và đỡ, nhưng không nên trông chờ vào điều đó. Mủ thoát không hết có thể kéo dài nhiễm trùng hoặc lan sâu. Khi đã thấy mủ, đi khám để được tháo mủ đúng cách là an toàn hơn.
Chín mé có lây không?
Viêm quanh móng do vi khuẩn thường không lây theo kiểu bệnh truyền nhiễm, nhưng mủ chứa vi khuẩn có thể gây nhiễm trùng ở vết thương khác. Rửa tay sau khi chạm vào, không dùng chung khăn, dụng cụ cắt móng.
Có nên bôi cồn, oxy già lên chỗ chín mé không?
Bôi chất sát khuẩn mạnh nhiều lần có thể làm khô, kích ứng da đang viêm. Rửa nước sạch, xà phòng dịu và giữ khô thường đủ cho chăm sóc ban đầu; nếu cần thêm, hãy hỏi nhân viên y tế.
Sau khi khỏi, móng có mọc lại bình thường không?
Thường móng mọc lại bình thường. Nếu viêm kéo dài ảnh hưởng mầm móng, móng có thể gợn sóng, đổi màu một thời gian rồi trở lại dần khi móng mới mọc ra.
Trẻ mút tay hay bị chín mé thì làm sao?
Giữ tay trẻ sạch, cắt móng gọn, nhẹ nhàng hướng trẻ bớt mút tay, không la mắng hay phạt. Khi ngón tay trẻ sưng đỏ, có mủ hoặc trẻ sốt, đưa trẻ đi khám.
Làm móng có gây chín mé không?
Có thể, khi da biểu bì bị cắt quá sát hoặc dụng cụ không được làm sạch, khử khuẩn đúng cách. Nên để nguyên da biểu bì, chỉ đẩy nhẹ nếu cần, và chọn nơi xử lý dụng cụ cẩn thận.