Phần lớn thay đổi ở móng tay — đốm trắng nhỏ, sọc dọc mờ, móng hơi giòn — là thường gặp và vô hại, hay do va chạm nhẹ, tuổi tác, tay ngâm nước nhiều. Một số thay đổi khác như vệt đen dọc móng mới xuất hiện, móng bong khỏi nền kèm sưng đỏ, móng đổi màu lan rộng, đầu ngón phình to thì nên đi khám, vì có thể liên quan đến nhiễm nấm, nhiễm trùng, bệnh da hoặc bệnh toàn thân.
Móng có thể gợi ý, nhưng không thể dùng để tự chẩn đoán bệnh gan, thận, tim hay thiếu chất. Cùng một hình ảnh ở móng có nhiều nguyên nhân khác nhau, và chỉ bác sĩ, với khám và đôi khi xét nghiệm, mới phân biệt được. Bài viết giúp bạn biết móng được tạo ra thế nào, thay đổi nào không cần lo, thay đổi nào nên mang đến bác sĩ.
Móng được tạo ra thế nào và vì sao nó "ghi lại" quá khứ
Móng là những lớp chất sừng xếp chặt, được tạo ra ở mầm móng — vùng nằm dưới lớp da ở gốc móng, một phần nhìn thấy được là vầng trắng hình bán nguyệt. Mầm móng sinh tế bào liên tục, đẩy tấm móng trượt dần về phía đầu ngón trên nền móng. Lớp da mỏng ở gốc móng, thường gọi là da biểu bì hay "khoé", bịt kín khe giữa da và móng, ngăn vi khuẩn, nấm chui vào mầm móng.
Móng tay mọc khá chậm: tấm móng tay thay mới hoàn toàn thường mất vài tháng, móng chân còn chậm hơn nhiều, có thể cả năm hoặc lâu hơn. Vì vậy, một sự kiện xảy ra ở mầm móng hôm nay — một cú va chạm, một trận ốm sốt cao, một đợt dùng thuốc — sẽ chỉ hiện ra ở phần móng mọc ra vài tuần sau, rồi trôi dần lên đầu ngón.
Đặc điểm này vừa hữu ích vừa dễ gây hiểu lầm. Hữu ích vì bác sĩ có thể ước tính thời điểm một biến cố đã xảy ra dựa vào vị trí vết trên móng. Dễ hiểu lầm vì người xem móng hôm nay thường tìm nguyên nhân ở hiện tại, trong khi vết đó có thể đã hình thành từ vài tháng trước.
Những thay đổi thường gặp và thường vô hại
Bảng dưới liệt kê những thay đổi hay gặp, thường không đáng lo. "Thường" không có nghĩa là "luôn luôn" — nếu thay đổi lan rộng, kèm triệu chứng khác hoặc làm bạn lo, hãy hỏi bác sĩ.
| Thay đổi | Thường do | Khi nào nên hỏi bác sĩ |
|---|---|---|
| Vài đốm trắng nhỏ rải rác | Va chạm nhẹ ở gốc móng, làm móng, đẩy da biểu bì mạnh | Cả móng trắng đục, nhiều vạch trắng ngang ở nhiều móng cùng lúc |
| Sọc dọc mờ, đều trên nhiều móng | Tuổi tác, da khô; rất phổ biến ở người lớn tuổi | Một sọc dọc đơn lẻ, sâu, hoặc móng bị tách đôi |
| Móng giòn, tách lớp ở đầu | Ngâm nước, chất tẩy rửa nhiều, thời tiết khô | Giòn kèm móng biến dạng, đổi màu, rụng tóc, mệt |
| Vết bầm đỏ tím sau khi kẹp, va đập | Máu tụ dưới móng do chấn thương | Đau nhiều, vết bầm lớn, hoặc không nhớ có va chạm |
| Móng chân dày nhẹ ở người lớn tuổi | Mọc chậm, va chạm với giày nhiều năm | Dày nhanh, vàng, bở, có mùi, đau |
Đốm trắng trên móng thường bị gán cho "thiếu canxi" hay "thiếu kẽm". Ở đa số người, đó là dấu vết va chạm nhẹ ở mầm móng và sẽ trôi dần ra ngoài khi móng mọc. Tự uống bổ sung vì đốm trắng thường không cần thiết.
Những thay đổi nên đi khám sớm
Vệt đen hoặc nâu chạy dọc móng mới xuất hiện. Ở người da sẫm màu, vệt nâu dọc nhiều móng có thể là bình thường. Nhưng một vệt mới ở một móng, nhất là ở người lớn, vệt rộng dần, màu không đều, hoặc sắc tố lan ra da quanh móng — cần bác sĩ da liễu khám sớm để loại trừ ung thư hắc tố dưới móng.
Móng bong khỏi nền móng. Phần móng tách ra chuyển màu trắng đục hoặc vàng. Có thể do nấm, do chấn thương, do bệnh da như vảy nến, do tiếp xúc hoá chất, hiếm hơn do bệnh tuyến giáp.
Móng dày, vàng, bở dần, lan sang móng khác. Hay gặp trong nhiễm nấm móng, nhưng vảy nến và chấn thương cũng có thể gây hình ảnh tương tự — cần xét nghiệm trước khi điều trị.
Móng lõm hình thìa. Có thể gặp ở người bình thường, nhất là trẻ nhỏ, nhưng ở người lớn đôi khi liên quan thiếu sắt — bác sĩ sẽ quyết định có cần xét nghiệm máu không.
Đầu ngón tay phình to, móng cong khum như mặt kính đồng hồ. Thay đổi này phát triển từ từ và có thể liên quan đến bệnh phổi, tim, tiêu hoá. Nên khám, nhất là khi mới xuất hiện.
Rãnh ngang sâu trên nhiều móng cùng lúc. Thường là dấu vết của một đợt ốm nặng, sốt cao hoặc căng thẳng lớn vài tháng trước. Nếu không có lý do rõ, hãy kể với bác sĩ.
Rỗ li ti như đầu kim châm. Có thể gặp trong vảy nến và một số bệnh da khác, đặc biệt khi kèm mảng da bong vảy ở khuỷu tay, đầu gối, da đầu.
Vì sao không thể "đoán bệnh qua móng"
Mạng xã hội có rất nhiều hình ảnh kiểu "móng thế này là bệnh gan, móng thế kia là bệnh thận". Vấn đề là mỗi kiểu thay đổi ở móng có thể do hàng chục nguyên nhân, trong đó phần lớn là nguyên nhân tại chỗ như va chạm, nấm, hoá chất, tuổi tác. Những bệnh toàn thân được nhắc tới thường đã có nhiều biểu hiện khác rõ rệt hơn nhiều so với cái móng.
Cách nghĩ hữu ích hơn: móng là một trong nhiều dữ kiện. Bác sĩ nhìn móng cùng với da, tóc, niêm mạc, tiền sử bệnh, thuốc đang dùng, rồi mới quyết định có cần xét nghiệm gì không. Một thay đổi ở móng chỉ là lý do để đặt câu hỏi, không phải câu trả lời.
Tự chẩn đoán qua móng có hai rủi ro ngược nhau. Một là lo lắng không cần thiết, tốn tiền vào thuốc bổ, xét nghiệm không chỉ định. Hai là trấn an sai, bỏ qua những dấu hiệu đáng khám như vệt đen dọc móng vì nghĩ "chắc thiếu chất". Cả hai đều tránh được bằng cách đi khám khi thay đổi mới, lan rộng hoặc kèm triệu chứng khác.
Theo dõi một thay đổi ở móng như thế nào
Khi thấy một thay đổi mà chưa chắc có cần đi khám ngay, bạn có thể theo dõi có hệ thống thay vì chỉ nhìn rồi quên:
- Chụp ảnh móng dưới ánh sáng tự nhiên, cùng một góc, ghi ngày.
- Đánh dấu nhẹ vị trí vết so với gốc móng, ví dụ cách gốc bao nhiêu phần móng.
- Chụp lại sau vài tuần: vết trôi ra ngoài theo móng mọc thường gợi ý một biến cố đã qua; vết vẫn bắt đầu từ gốc hoặc lan rộng thì nên khám.
- Ghi lại các sự kiện liên quan: va chạm, làm móng, đổi chất tẩy rửa, ốm sốt, thuốc mới dùng.
- Để ý các móng khác và da quanh móng: có sưng, đỏ, đau, bong vảy không.
- Mang ảnh và ghi chú khi đi khám; không tự sơn phủ móng trước buổi khám để bác sĩ nhìn được móng thật.
Với vệt đen dọc móng mới, móng đau sưng chảy mủ, hay móng thay đổi kèm triệu chứng toàn thân, đừng theo dõi kéo dài mà hãy đi khám sớm.
Thói quen giữ móng khoẻ hằng ngày
Giữ móng sạch, khô. Lau khô kỹ tay chân và kẽ ngón sau khi rửa, tắm; móng ẩm lâu là môi trường thuận lợi cho nấm và vi khuẩn.
Đeo găng khi làm việc ướt. Rửa bát, giặt tay, dùng chất tẩy rửa — găng cao su có lót vải hoặc mang găng vải mỏng bên trong giúp móng bớt giòn và da quanh móng bớt viêm.
Cắt móng đúng. Móng tay cắt theo đường cong nhẹ, móng chân cắt thẳng ngang, không cắt quá sát, không khoét sâu khoé; giũa mép sắc.
Không cắt, đẩy mạnh da biểu bì. Lớp da này là hàng rào bảo vệ mầm móng. Cắt bỏ hay đẩy mạnh tạo đường cho vi khuẩn, nấm xâm nhập.
Dưỡng ẩm cả móng và da quanh móng. Bôi kem dưỡng ẩm thông thường sau khi rửa tay, xoa nhẹ cả vào móng và gốc móng.
Không dùng móng làm dụng cụ. Cạy nắp, bóc nhãn, cào băng dính bằng móng làm móng nứt, tách lớp, tổn thương mầm móng.
Móng ở trẻ nhỏ và người cao tuổi: khác gì người trẻ
Móng trẻ nhỏ mỏng, mềm, mọc nhanh hơn người lớn. Trẻ dưới vài tuổi có thể có móng hơi lõm, móng bong nhẹ ở đầu sau một đợt ốm, hoặc những vạch ngang mờ sau khi sốt — phần lớn tự trôi ra khi móng mọc. Trẻ hay mút tay, cắn móng dễ bị viêm quanh móng. Cha mẹ nên cắt móng cho trẻ gọn gàng, giữ tay trẻ sạch, và hỏi bác sĩ nhi khi móng đổi màu lan rộng, da quanh móng sưng mủ hoặc trẻ đau.
Ở người cao tuổi, móng mọc chậm hơn, dày hơn, sọc dọc rõ hơn, màu có thể ngả vàng nhẹ hoặc đục. Móng chân dễ dày cứng, khó cắt, đôi khi cong vẹo. Những thay đổi này phần lớn do tuổi, nhưng người già cũng dễ nhiễm nấm, dễ bị móng quặp, và vì mắt kém, khó cúi nên ít khi tự phát hiện vấn đề.
Với cha mẹ già, việc cắt móng, rửa chân hằng tuần là dịp tốt để nhìn kỹ móng và da: vệt sẫm màu mới, khoé móng sưng đỏ, móng dày đến mức tì vào giày gây đau — đều nên đưa đi khám. Người cao tuổi có đái tháo đường hoặc dùng thuốc chống đông nên được nhân viên y tế cắt móng chân khi móng quá dày.
Khi nào cần đi khám
Đặt lịch khám bác sĩ da liễu hoặc bác sĩ đa khoa khi:
- Vệt đen, nâu dọc móng mới xuất hiện, rộng dần, hoặc lan ra da quanh móng — nên khám sớm.
- Móng dày, đổi màu, bở, lan sang móng khác.
- Móng bong khỏi nền không rõ lý do.
- Đầu ngón phình to, móng cong khum dần.
- Thay đổi ở móng kèm mệt mỏi, sụt cân, khó thở, rụng tóc, da nổi mảng bong vảy.
- Da quanh móng sưng, đỏ, đau, chảy mủ — nhất là ở người đái tháo đường, người suy giảm miễn dịch.
Đi khám ngay trong ngày khi ngón tay sưng căng, đỏ lan rộng, có vệt đỏ chạy lên cẳng tay hoặc kèm sốt — đó là dấu hiệu nhiễm trùng có thể lan. Gọi 115 khi ngón tay hoặc bàn tay đột ngột tái nhợt, lạnh, tím, đau dữ dội; hoặc khi tê yếu đột ngột một bên tay chân kèm méo miệng, nói khó.
Câu hỏi thường gặp
Móng tay có đốm trắng có phải thiếu canxi không?
Thường là không. Đa số đốm trắng nhỏ là dấu vết va chạm nhẹ ở gốc móng và sẽ trôi ra ngoài khi móng mọc. Nếu cả móng trắng đục, nhiều vạch trắng ngang trên nhiều móng hoặc kèm triệu chứng khác, nên hỏi bác sĩ thay vì tự uống bổ sung.
Sọc dọc trên móng tay có đáng lo không?
Sọc dọc mờ, đều trên nhiều móng rất phổ biến khi có tuổi và thường vô hại. Một sọc dọc đơn lẻ sâu, móng tách đôi, hay vệt màu sẫm dọc móng thì nên được bác sĩ xem.
Móng tay mọc bao lâu thì thay mới hoàn toàn?
Móng tay thường cần vài tháng để thay mới hoàn toàn, móng chân lâu hơn nhiều, có khi cả năm hoặc hơn. Vì vậy mọi thay đổi ở móng, kể cả khi điều trị, đều cần thời gian dài mới thấy kết quả.
Sơn móng thường xuyên có làm hại móng không?
Sơn và tẩy sơn liên tục, đặc biệt dung dịch tẩy mạnh, có thể làm móng khô, giòn, đổi màu vàng nhẹ. Nghỉ sơn một thời gian và dưỡng ẩm thường giúp móng hồi lại. Khi đi khám móng, nên để móng trần.
Có cần xét nghiệm máu khi móng thay đổi không?
Không phải lúc nào cũng cần. Bác sĩ quyết định dựa trên kiểu thay đổi và các triệu chứng khác. Với nghi nấm móng, xét nghiệm mẫu móng thường hữu ích hơn xét nghiệm máu.
Trẻ em có móng lõm hình thìa có sao không?
Ở trẻ nhỏ, móng hơi lõm có thể là bình thường và thường tự thay đổi khi lớn. Nếu cha mẹ lo, hoặc trẻ xanh xao, mệt, hãy hỏi bác sĩ nhi để được khám và tư vấn.