Tay chân bủn rủn, run, vã mồ hôi, tim đập nhanh khi để bụng đói lâu là phản ứng của cơ thể khi đường trong máu giảm xuống, hoặc khi cơ thể tiết hormone để kéo đường huyết lên lại. Ở người khoẻ mạnh, ăn một bữa nhỏ có tinh bột thường làm triệu chứng dịu đi trong vòng mười lăm, hai mươi phút.
Người không bị đái tháo đường hiếm khi tụt đường huyết đến mức nguy hiểm chỉ vì bỏ một bữa; nhưng nếu cơn bủn rủn lặp lại, xảy ra cả khi đã ăn, kèm ngất hay lú lẫn, thì cần khám. Với người đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc insulin, hạ đường huyết là tình huống phải xử lý ngay theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị.
Bài này giải thích vì sao đói làm tay chân run, những nguyên nhân khác dễ nhầm, cách xử lý một cơn, cách sắp xếp bữa ăn để ít bị lại và dấu hiệu cấp cứu.
Vì sao đói lại làm tay chân run
Não dùng đường glucose làm nhiên liệu chính và rất nhạy với sự thiếu hụt. Khi lâu không ăn, gan giải phóng glucose dự trữ để giữ mức đường máu ổn định. Nếu dự trữ ít (ví dụ sau một đêm dài rồi bỏ bữa sáng, sau khi lao động nặng, sau khi uống rượu), hoặc đường huyết giảm nhanh, cơ thể kích hoạt hệ giao cảm và tiết adrenaline.
Adrenaline giúp kéo đường huyết lên nhưng đồng thời gây ra chính những cảm giác khó chịu: tay run, tim đập nhanh, vã mồ hôi lạnh, bồn chồn, đói cồn cào. Nếu đường huyết tiếp tục giảm, não thiếu nhiên liệu sẽ gây khó tập trung, nhìn mờ, nói lắp, lú lẫn, buồn ngủ bất thường, và nặng hơn nữa là co giật, mất ý thức.
Vì vậy cơn bủn rủn có hai lớp: lớp “báo động” do adrenaline, xuất hiện trước và thường thấy ở người khoẻ khi đói; lớp “não thiếu đường”, đến sau và là lớp nguy hiểm. Biết lớp báo động để xử lý sớm là cách tránh lớp thứ hai.
Vì sao có người đói mà không run
Mức nhạy với đói khác nhau rất nhiều. Người quen ăn đúng giờ, người gầy ít dự trữ, người đang căng thẳng hay vừa uống cà phê thường thấy cơn báo động sớm và rõ hơn. Người quen nhịn ăn có thể không thấy gì dù đã lâu không ăn. Điều này không có nghĩa ai “yếu” hơn ai; chỉ là cảm giác báo động có ngưỡng khác nhau ở mỗi người.
Những tình huống hay gặp
Phần lớn cơn bủn rủn ở người khoẻ có lý do dễ thấy. Bảng giúp nhận ra tình huống của mình; với người có bệnh hay đang dùng thuốc, cần hỏi bác sĩ điều trị.
| Tình huống | Vì sao dễ bủn rủn | Gợi ý điều chỉnh |
|---|---|---|
| Bỏ bữa sáng rồi làm việc nặng hoặc đi xa | Dự trữ đường sau một đêm đã thấp, cơ thể phải gắng sức | Ăn sáng dù ít; mang theo đồ ăn nhẹ |
| Nhịn ăn để giảm cân, ăn kiêng quá khắt khe | Năng lượng vào quá ít so với nhu cầu | Giảm cân từ từ, có hướng dẫn nếu ăn kiêng nhiều |
| Uống rượu khi đói | Rượu cản gan giải phóng đường, nguy cơ tụt đường kéo dài đến đêm | Không uống rượu khi bụng đói; ăn kèm |
| Lao động, tập luyện kéo dài không ăn | Cơ tiêu thụ nhiều glucose | Ăn trước và trong buổi làm dài |
| Vài giờ sau bữa nhiều đường, nhiều tinh bột tinh chế | Ở một số người, đường huyết tăng nhanh rồi giảm nhanh | Bữa có thêm đạm, rau, tinh bột ít tinh chế |
| Người đái tháo đường dùng thuốc hoặc insulin mà ăn muộn, ăn ít | Thuốc tiếp tục hạ đường dù không ăn | Theo đúng hướng dẫn bác sĩ, luôn mang theo đồ ngọt |
Cảm giác run do đói khác run do cà phê ở chỗ thường kèm đói cồn cào, vã mồ hôi và dịu nhanh khi ăn. Tuy vậy, nhiều lúc hai thứ chồng lên nhau: một ly cà phê đậm thay bữa sáng là công thức quen thuộc của cơn bủn rủn giữa buổi.
Xử lý một cơn bủn rủn khi còn tỉnh táo
Áp dụng cho người còn tỉnh, nuốt được bình thường. Người đái tháo đường đã được bác sĩ hướng dẫn cách xử trí riêng thì làm theo hướng dẫn đó.
- Dừng việc đang làm, ngồi xuống chỗ an toàn. Nếu đang lái xe, tấp vào lề và tắt máy; không cố chạy tiếp.
- Ăn hoặc uống ngay một thứ có đường hấp thu nhanh với lượng vừa phải: vài viên kẹo, một ít nước trái cây, nước đường, sữa có đường.
- Ngồi nghỉ khoảng mười lăm phút. Phần lớn người khoẻ thấy run và vã mồ hôi dịu dần.
- Khi đã đỡ, ăn tiếp một bữa nhỏ có tinh bột và đạm (bánh mì, cơm, xôi, sữa, trứng) để đường huyết không tụt lại.
- Không lái xe, không trèo cao, không vận hành máy cho đến khi hoàn toàn tỉnh táo.
- Ghi lại thời điểm, đã làm gì trước đó, đã ăn gì để đỡ — dùng cho lần đi khám nếu cơn lặp lại.
Không đổ nước đường hay nhét thức ăn vào miệng người đang lơ mơ, mê man hay co giật, vì có thể sặc vào phổi. Trường hợp đó phải gọi 115.
Những nguyên nhân khác dễ nhầm với đói
Cơn lo âu, hoảng sợ. Run, tim nhanh, vã mồ hôi, khó thở xuất hiện đột ngột, có thể không liên quan bữa ăn và không đỡ khi ăn.
Tuyến giáp hoạt động quá mức. Run tay, đói nhiều, ăn nhiều mà sụt cân, sợ nóng, tim nhanh cả lúc nghỉ.
Mất nước, nóng, say nắng. Bủn rủn, chóng mặt, khát, sau làm việc ngoài trời nắng; cần nghỉ mát, uống nước, theo dõi.
Tụt huyết áp khi đứng dậy. Choáng váng, tối sầm mắt khi đứng lên nhanh, hay gặp ở người lớn tuổi, người dùng thuốc huyết áp, người mất nước.
Thiếu máu. Mệt, hoa mắt khi gắng sức, da xanh, tim đập nhanh; cần xét nghiệm để biết.
Vấn đề tim mạch. Bủn rủn, vã mồ hôi kèm đau tức ngực, khó thở, buồn nôn có thể là dấu hiệu của cơn đau tim — không được tự cho là đói.
Sắp xếp bữa ăn để ít bị bủn rủn
Mục tiêu là giữ đường huyết đi lên xuống nhẹ nhàng, không để những khoảng trống quá dài. Những gợi ý dưới đây áp dụng cho người khoẻ; người có bệnh nên theo chế độ bác sĩ hướng dẫn:
- Ăn sáng, kể cả khi chỉ là bữa nhỏ, nhất là trước những buổi làm việc nặng hay đi đường xa.
- Mỗi bữa có cả tinh bột, chất đạm và rau; tinh bột ít tinh chế như gạo lứt, khoai, bánh mì nguyên cám giúp no lâu hơn.
- Với người hay bị giữa buổi, mang theo đồ ăn nhẹ như sữa, bánh, hoa quả, hạt.
- Không dùng cà phê, nước tăng lực thay bữa.
- Không uống rượu bia khi bụng đói; uống thì ăn kèm và không uống nhiều.
- Người đang giảm cân: giảm từ từ, đừng bỏ hẳn bữa; nếu ăn kiêng chặt, nên có tư vấn của bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng.
Với ví dụ giả định một người bán hàng sáng chỉ uống cà phê, đến mười giờ thì run tay: chỉ cần thêm một ổ bánh mì nhỏ hoặc hộp sữa trước khi mở hàng, cơn run giữa buổi thường giảm rõ chỉ sau vài ngày.
Người lớn tuổi và trẻ nhỏ: dấu hiệu dễ bị bỏ sót
Người cao tuổi có thể không thấy run hay vã mồ hôi rõ khi đường huyết thấp. Dấu hiệu đôi khi chỉ là lơ mơ, nói chậm, đi lảo đảo, cáu bẳn, ngủ li bì giữa buổi. Người nhà dễ cho là “cụ mệt” hay “lẫn”, trong khi cụ đã bỏ bữa, ăn rất ít, hoặc đang dùng thuốc hạ đường huyết. Hỏi xem cụ đã ăn gì, uống thuốc gì là câu đầu tiên nên hỏi.
Trẻ nhỏ khi đói lâu, nhất là khi đang ốm, nôn, ăn kém, có thể quấy khóc, xanh xao, vã mồ hôi, lừ đừ. Trẻ còn tỉnh thì cho bú, ăn uống nhẹ; trẻ li bì, khó đánh thức, co giật cần đưa đi cấp cứu ngay.
Ở cả hai nhóm, đừng chờ đến khi có triệu chứng mới cho ăn. Giữ nhịp bữa đều, chia nhỏ bữa khi ăn kém, và báo bác sĩ khi người bệnh ăn uống giảm nhiều trong lúc đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính.
Người đái tháo đường: hạ đường huyết là chuyện khác
Ở người đang dùng insulin hoặc một số thuốc uống hạ đường huyết, hạ đường huyết có thể xảy ra nhanh và sâu hơn nhiều so với người khoẻ bỏ bữa. Ăn muộn, ăn ít, vận động nhiều hơn thường, uống rượu, dùng sai liều đều có thể gây ra. Người cao tuổi đôi khi không có cảm giác run, vã mồ hôi báo trước mà chỉ lơ mơ, nói lẫn, dễ bị nhầm với lú lẫn tuổi già.
Cách xử trí cụ thể, lượng đường cần ăn, thời điểm đo lại đường huyết và khi nào gọi cấp cứu cần được bác sĩ điều trị hướng dẫn riêng cho từng người. Gia đình có người đái tháo đường nên biết các dấu hiệu này, biết đồ ngọt cất ở đâu, và biết rằng người lơ mơ thì không cho ăn uống mà gọi 115.
Người chưa từng được chẩn đoán đái tháo đường nhưng hay có cơn bủn rủn kèm khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân cũng nên đi khám để kiểm tra đường huyết.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám khi cơn bủn rủn lặp lại nhiều lần dù ăn uống đều; khi xảy ra cả lúc vừa ăn xong không lâu hoặc vào ban đêm; khi kèm sụt cân, khát nhiều, tiểu nhiều, run tay cả lúc no; khi từng ngất hay suýt ngất; khi bạn đang dùng thuốc có thể gây hạ đường huyết; hoặc khi cơn bủn rủn bắt đầu sau phẫu thuật dạ dày. Mang theo ghi chép các cơn, thời điểm ăn uống và thuốc đang dùng.
Gọi 115 ngay khi người bị lơ mơ, lú lẫn, nói ngọng, co giật hoặc bất tỉnh; khi bủn rủn kèm đau tức ngực, khó thở, vã mồ hôi nhiều (nghi tim mạch); khi yếu, tê đột ngột một bên người, méo miệng; hoặc khi đã ăn uống mà sau mười lăm, hai mươi phút vẫn không đỡ, nhất là ở người đái tháo đường.
Bác sĩ có thể làm gì
Bác sĩ hỏi kỹ các cơn, thời điểm so với bữa ăn, thuốc đang dùng, rượu, cân nặng; khám tổng quát và có thể chỉ định đo đường huyết, xét nghiệm tuyến giáp, công thức máu. Nếu nghi hạ đường huyết thật sự ở người không có đái tháo đường, bác sĩ sẽ cần đo đường huyết đúng lúc có triệu chứng, vì đo lúc bình thường thường không thấy gì.
Câu hỏi thường gặp
Bủn rủn tay chân khi đói có phải bị tiểu đường không?
Không nhất thiết. Ở người khoẻ, bủn rủn khi bỏ bữa thường là phản ứng bình thường. Nhưng nếu kèm khát nhiều, tiểu nhiều, sụt cân, hoặc cơn lặp lại thường xuyên, nên đi xét nghiệm đường huyết để biết rõ.
Ăn kẹo khi bủn rủn có tốt không?
Vài viên kẹo hay một ít nước ngọt giúp đường huyết lên nhanh khi còn tỉnh. Sau đó nên ăn thêm bữa nhỏ có tinh bột và đạm để đường huyết không tụt lại. Không nên dùng kẹo thay bữa ăn thường xuyên.
Vì sao uống rượu xong sáng hôm sau hay bủn rủn?
Rượu cản gan giải phóng đường dự trữ, trong khi uống thường kèm ăn ít. Đường huyết có thể giảm trong đêm và sáng hôm sau. Ăn đủ khi uống và ăn sáng hôm sau giúp tránh điều này.
Trẻ em đói bị run, mệt thì làm gì?
Cho trẻ ăn uống nhẹ khi còn tỉnh táo và theo dõi. Trẻ lơ mơ, khó đánh thức, co giật cần gọi 115 ngay. Trẻ hay bị lặp lại hoặc có bệnh nền cần được bác sĩ nhi khám.
Nhịn ăn gián đoạn có làm bủn rủn tay chân không?
Một số người thấy run, khó chịu trong thời gian đầu nhịn. Người có bệnh, đang dùng thuốc hạ đường huyết, phụ nữ mang thai hay người từng có rối loạn ăn uống không nên tự nhịn ăn kéo dài mà không hỏi bác sĩ.
Bủn rủn sau khi ăn xong vài giờ là sao?
Ở một số người, sau bữa nhiều đường hay tinh bột tinh chế, đường huyết tăng nhanh rồi giảm nhanh, gây run, đói lại. Bữa ăn cân đối hơn thường giúp. Nếu lặp lại nhiều, đặc biệt sau phẫu thuật dạ dày, nên đi khám.