Làm vườn và dùng dao kéo, cuốc xẻng là những việc có nhiều rủi ro cho đôi tay: phồng rộp do cọ xát, đứt tay do dao kéo, gai và dằm đâm, vết xước dính đất, và đau cổ tay, khuỷu tay do cắt tỉa, cuốc xới lặp lại. Phần lớn có thể phòng bằng ba việc: dụng cụ sắc, vừa tay và còn tốt; găng tay phù hợp với từng việc; và nhịp làm có nghỉ, tăng dần chứ không dồn cả ngày vào một buổi.
Bài này dành cho người làm vườn tại nhà, người trồng rau trên sân thượng, nông dân làm vườn nhỏ, và cả người nội trợ dùng dao kéo nhiều. Bài nêu cách chọn và dùng dụng cụ, cách bảo vệ da tay, xử lý ban đầu các vết thương nhỏ thường gặp, và những trường hợp không được tự xử lý mà phải đi viện.
Những rủi ro thường gặp với đôi tay khi làm vườn
Phồng rộp và chai tay: cầm cán cuốc, xẻng, kéo cắt cành lâu, nhất là khi lâu ngày không làm, da lòng bàn tay bị cọ xát lặp lại, lớp ngoài tách khỏi lớp dưới, dịch đọng lại thành bóng nước. Phồng rộp vỡ ra trong khi tay đang dính đất là cửa vào cho vi khuẩn.
Đứt tay, đâm tay: dao, kéo, lưỡi xẻng, mảnh kính, kim loại gỉ trong đất, gai hoa hồng, gai xương rồng, dằm tre. Vết thương ở tay dính đất có nguy cơ nhiễm trùng cao hơn vết thương sạch, và đất là môi trường có thể chứa vi khuẩn gây uốn ván.
Đau do lặp lại: bóp kéo cắt cành hàng trăm lần, cuốc xới với cổ tay gập, nhổ cỏ bằng các ngón tay véo, xách bình tưới nặng. Đau ở gốc ngón cái, mặt ngoài khuỷu tay, cổ tay hay xuất hiện sau những buổi làm vườn kéo dài, nhất là đầu mùa trồng trọt.
Tiếp xúc hoá chất và cây gây kích ứng: phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, nhựa của một số loại cây có thể gây kích ứng, dị ứng da tay. Hoá chất nông nghiệp phải được dùng theo hướng dẫn trên nhãn và quy định hiện hành, có đồ bảo hộ phù hợp.
Dụng cụ: sắc, vừa tay, đúng việc
Dao kéo sắc an toàn hơn dao kéo cùn. Nghe có vẻ ngược, nhưng lưỡi cùn bắt tay ấn mạnh hơn, dễ trượt khỏi vật cắt và đâm vào tay. Lưỡi sắc cắt gọn với lực nhỏ, kiểm soát tốt hơn. Mài định kỳ và cất dao kéo có bao che lưỡi.
Kéo cắt cành vừa với tay và với cành. Kéo quá lớn bắt bàn tay mở rộng hết cỡ, ngón tay yếu đi; cành quá to so với kéo bắt tay bóp hết sức. Cành to nên dùng kéo cán dài hai tay hoặc cưa. Kéo có lò xo tự mở giúp ngón tay đỡ phải mở kéo mỗi lần.
Cán cuốc, xẻng đủ dài và vừa tay nắm. Cán quá ngắn bắt người cúi lưng và gập cổ tay; cán quá mảnh bắt tay nắm chặt. Cán có bọc hoặc đường kính vừa giúp nắm lỏng hơn.
Dụng cụ nhổ cỏ, xới đất cầm tay. Thay vì dùng ngón tay véo nhổ từng cây cỏ, dụng cụ nhổ cỏ có tay cầm giúp dùng cả bàn tay và cẳng tay.
Dụng cụ còn tốt. Cán lỏng, nứt, lưỡi lung lay là nguyên nhân gây tai nạn. Kiểm tra trước mỗi mùa, sửa hoặc thay ngay.
Dụng cụ cho tay yếu. Người cao tuổi, người có khớp ngón tay đau có thể chọn kéo có cơ cấu bánh cóc chia lực cắt thành nhiều lần bóp nhỏ, dụng cụ có tay cầm to bọc mềm. Những dụng cụ này giúp tiếp tục làm vườn mà không phải bóp hết sức.
Cầm và dùng dụng cụ cho cổ tay đỡ tải
Cách cầm và tư thế quyết định phần lớn tải lên cổ tay. Một số nguyên tắc áp dụng cho hầu hết dụng cụ làm vườn:
- Cầm cuốc, xẻng bằng hai tay cách nhau một khoảng vừa phải, dùng sức chân và thân người, không chỉ dùng cổ tay và cánh tay.
- Giữ cổ tay thẳng khi cắt tỉa, đổi vị trí đứng để tiếp cận cành thay vì vặn cổ tay với tới.
- Khi cắt, đưa lưỡi dao, lưỡi kéo ra xa người và xa tay đang giữ cành, không cắt về phía mình.
- Đổi tay hoặc đổi việc sau một khoảng thời gian: cắt tỉa một lúc rồi chuyển sang tưới, nhặt rác.
- Đất cứng thì tưới ẩm trước khi xới cho đỡ lực.
- Xách bình tưới, bao đất chia làm nhiều lần nhẹ, dùng xe đẩy cho quãng đường dài.
- Đặt chậu cây, bồn rau ở độ cao vừa để không phải cúi gập lâu.
Nếu cuối buổi thấy tay đau nhức nhiều hơn mỏi thông thường, buổi sau giảm thời gian làm và xem lại cách cầm, độ sắc của dụng cụ.
Găng tay làm vườn: chọn theo việc
Không có một đôi găng cho mọi việc. Chọn găng theo rủi ro chính của việc đang làm:
- Găng vải phủ cao su hoặc nitrile ở lòng bàn tay: cho việc làm vườn thông thường, cầm dụng cụ, trồng cây; bám tốt, thoáng.
- Găng da hoặc găng dày chống gai: cho tỉa hoa hồng, cây có gai, dọn cành khô.
- Găng cao su, nitrile kín: khi tiếp xúc nước bùn lâu, phân bón ướt; khi dùng hoá chất thì theo đúng loại găng hướng dẫn trên nhãn sản phẩm.
- Găng có cổ dài: khi thò tay vào bụi rậm, tán cây dày, để che cả cổ tay và cẳng tay.
- Đúng cỡ: găng quá rộng làm tay vụng, phải nắm chặt hơn; quá chật làm mỏi và bí mồ hôi.
Ngay cả khi đeo găng, vẫn nên rửa tay bằng xà phòng sau khi làm vườn, trước khi ăn uống. Găng ướt, bẩn nên giặt, phơi khô; găng rách thì thay.
Người hay bị dị ứng găng cao su nên chọn găng chất liệu khác, và tháo găng ngay nếu tay ngứa, đỏ khi đeo. Găng không thay được sự cẩn thận: đeo găng dày vẫn có thể bị dao kéo sắc cắt qua.
Dao kéo trong bếp: cắt thái an toàn cho tay
Phần lớn vết đứt tay ở nhà không xảy ra ngoài vườn mà trong bếp. Những tình huống hay gặp là cắt rau củ tròn lăn trên thớt, bổ quả cứng như bí, dừa, cắt đồ đông lạnh, rửa dao để chìm trong chậu nước xà phòng, với tay bắt con dao đang rơi. Vài thói quen nhỏ giúp giảm hẳn số lần đứt tay.
Đặt thớt trên khăn ẩm hoặc tấm chống trượt để thớt không xê dịch. Củ quả tròn thì cắt một lát tạo mặt phẳng trước, úp mặt phẳng xuống thớt rồi mới thái tiếp. Tay giữ thực phẩm co các đầu ngón vào trong, đốt ngón làm điểm tựa cho lưỡi dao, kiểu tay gấu mà người học nấu ăn thường được dạy. Không cắt đồ đông lạnh cứng bằng dao thường; rã đông bớt trước.
Rửa dao riêng, không thả dao vào chậu nước có bọt xà phòng mà mình không nhìn thấy đáy. Dao rơi thì lùi lại, để dao rơi xuống, không với tay bắt. Cất dao trong khối cắm dao, thanh nam châm hoặc có bao lưỡi, không để lẫn trong ngăn kéo với các đồ khác. Trong nhà có trẻ nhỏ, dao kéo để nơi trẻ không với tới.
Xử lý ban đầu các vết thương nhỏ ở tay
Với vết xước, vết cắt nông, bước quan trọng nhất là làm sạch: rửa dưới vòi nước sạch chảy với xà phòng xung quanh vết thương cho trôi hết đất cát, ấn nhẹ bằng gạc sạch cho cầm máu, rồi che bằng băng sạch. Không đắp lá, đất, thuốc lá, kem đánh răng, mạng nhện lên vết thương như một số mẹo truyền miệng, vì chúng làm bẩn vết thương.
Phồng rộp chưa vỡ thì để nguyên, che bằng băng đệm để không bị cọ thêm; da phồng là lớp che tự nhiên. Đã vỡ thì rửa sạch, giữ lại lớp da trên nếu còn, che băng sạch. Không cắt bỏ da hay chọc phồng bằng kim không sạch.
Gai, dằm nông có thể lấy ra bằng nhíp sạch khi nhìn rõ đầu dằm, rồi rửa sạch. Dằm sâu, gãy trong da, dằm dưới móng, hay dằm ở trẻ nhỏ không chịu nằm yên nên để nhân viên y tế lấy. Vết thương do dao, kéo, vật gỉ dính đất, nhất là vết đâm sâu, cần hỏi nhân viên y tế về việc tiêm phòng uốn ván, đặc biệt khi không nhớ rõ lần tiêm gần nhất.
Sau khi xử lý, theo dõi vết thương trong vài ngày tới. Vết thương bình thường đỡ đau dần, mép liền lại. Ngược lại, đau tăng, sưng nóng đỏ lan rộng, có mủ, có vệt đỏ chạy dọc cẳng tay là dấu hiệu nhiễm trùng, cần đi khám thay vì tiếp tục tự băng.
Đầu mùa trồng trọt và người lâu ngày không làm
Nhiều người bị phồng tay, đau cổ tay ngay trong những buổi làm vườn đầu tiên của mùa, hay khi về quê phụ giúp ông bà một ngày dài sau nhiều tháng chỉ làm việc văn phòng. Da tay chưa có lớp chai bảo vệ, cơ và gân chưa quen tải, mà khối lượng việc lại dồn dập: cuốc cả luống, tỉa cả hàng cây trong một buổi.
Cách tránh là tăng dần: buổi đầu làm ít, nghỉ nhiều, rồi tăng dần thời gian qua các buổi sau. Đeo găng từ đầu chứ không đợi phồng rồi mới đeo. Chia việc nặng tay cho nhiều người, nhiều ngày. Người cao tuổi, người có bệnh khớp, bệnh tim mạch nên làm vừa sức, tránh giờ nắng gắt, và uống đủ nước.
Trẻ em tham gia làm vườn là điều tốt cho trẻ, nhưng nên dùng dụng cụ cỡ nhỏ phù hợp, không cho trẻ dùng dao kéo sắc lớn, máy móc hay tiếp xúc hoá chất, và luôn có người lớn bên cạnh.
Khi nào cần đi khám, khi nào phải đi viện ngay
Nên đi khám khi vết thương nhỏ sau một hai ngày sưng, nóng, đỏ lan, đau tăng, chảy mủ; khi dằm, gai không lấy ra được hoặc còn sót; khi đau cổ tay, khuỷu tay, ngón tay kéo dài nhiều tuần sau mùa làm vườn; khi da tay nổi mẩn, phồng rộp sau tiếp xúc cây hoặc hoá chất. Người đái tháo đường, người suy giảm miễn dịch nên khám sớm với cả những vết thương nhỏ ở tay chân.
Đi viện ngay khi vết cắt sâu, miệng vết thương há rộng, thấy mỡ, cơ hay mô trắng bên dưới; khi ngón tay không gập duỗi được hoặc tê mất cảm giác sau khi bị cắt; khi vết đâm sâu bởi vật gỉ, bẩn; khi bị động vật cắn, rắn cắn trong vườn. Gọi 115 khi chảy máu nhiều không cầm được dù đã ấn chặt liên tục, khi ngón tay bị cắt rời, khi bị rắn cắn, hoặc khi người bị thương choáng, khó thở, sưng mặt môi sau khi bị côn trùng đốt.
Câu hỏi thường gặp
Có nên chọc vỡ vết phồng rộp ở tay sau khi cuốc đất không?
Thường không nên. Lớp da phồng che chắn cho lớp da non bên dưới. Hãy che bằng băng đệm và tránh cọ xát. Nếu phồng quá to, đau nhiều, nên hỏi nhân viên y tế; tự chọc bằng dụng cụ không sạch dễ nhiễm trùng.
Bị gai hoa hồng đâm có nguy hiểm không?
Phần lớn vết gai đâm nhỏ tự lành nếu được rửa sạch. Tuy nhiên đất và cây có thể mang vi khuẩn, nấm. Nếu chỗ bị đâm sưng đỏ lâu, nổi cục, hay lan theo đường dọc cẳng tay, nên đi khám. Đeo găng chống gai khi tỉa cây có gai.
Bao lâu thì cần tiêm nhắc uốn ván?
Lịch tiêm nhắc phụ thuộc vào tiền sử tiêm chủng và loại vết thương. Khi bị vết thương bẩn, sâu, dính đất, hãy hỏi nhân viên y tế hoặc cơ sở tiêm chủng để được tư vấn có cần tiêm hay không, nhất là khi không nhớ lần tiêm gần nhất.
Đau mặt ngoài khuỷu tay sau khi cắt tỉa cả ngày là bị gì?
Bóp kéo, nắm chặt lặp lại có thể làm quá tải các gân bám ở mặt ngoài khuỷu tay. Nghỉ ngơi, giảm việc nặng tay thường giúp. Đau kéo dài vài tuần, đau khi cầm cốc nước, nên đi khám để bác sĩ đánh giá.
Rửa tay bằng xà phòng sau khi làm vườn có đủ không?
Với làm vườn thông thường, rửa tay kỹ bằng xà phòng và nước sạch là đủ, chú ý kẽ ngón và dưới móng. Sau khi tiếp xúc hoá chất nông nghiệp, làm theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm, có thể cần thay quần áo và tắm.