Khi trẻ nhỏ bị kéo, nhấc bổng hay đu bằng tay rồi đột ngột khóc, không chịu dùng tay đó, tay buông thõng hoặc ôm sát người với khuỷu hơi gập, có thể trẻ đã bị bán trật khớp khuỷu (bác sĩ thường gọi là bán trật chỏm xương quay). Đây là chấn thương khá thường gặp ở trẻ nhỏ, nhất là dưới 5 tuổi, vì dây chằng quanh khớp còn lỏng.
Tình trạng này thường được nhân viên y tế xử trí nhanh, nhưng gia đình không nên tự nắn, vì cùng biểu hiện đó cũng có thể là gãy xương hay chấn thương khác. Bài viết giúp cha mẹ nhận biết, biết việc làm ngay, khi nào đưa trẻ đi khám và cách bế, dắt trẻ để phòng tái diễn. Bài không hướng dẫn kỹ thuật nắn khớp; đó là việc của người có chuyên môn.
Chuyện gì xảy ra ở khuỷu tay trẻ
Khớp khuỷu được tạo bởi xương cánh tay và hai xương cẳng tay là xương quay, xương trụ. Đầu trên xương quay được giữ trong một vòng dây chằng. Ở trẻ nhỏ, vòng dây chằng này còn lỏng, đầu xương quay chưa phát triển hoàn chỉnh. Khi tay trẻ bị kéo mạnh theo chiều dọc, như khi người lớn giật tay trẻ lên bậc thềm, nhấc trẻ lên bằng hai bàn tay, hay đu trẻ quay vòng, dây chằng có thể trượt lệch khỏi chỗ, kẹt lại trong khớp.
Kết quả là trẻ đau và giữ tay ở tư thế ít đau nhất: khuỷu hơi gập, cẳng tay úp xuống, áp sát người. Đặc biệt, nhiều trẻ không sưng, không bầm, nên người lớn dễ nghĩ trẻ “làm nũng” hoặc đau ở vai, cổ tay. Trẻ có thể vẫn chơi bằng tay kia bình thường, chỉ tránh dùng tay bị đau.
Các tài liệu nhi khoa và chỉnh hình mô tả tình trạng này hay gặp nhất ở trẻ khoảng một đến bốn tuổi, giảm dần khi trẻ lớn và dây chằng chắc hơn. Trẻ đã bị một lần có thể dễ bị lại trong thời gian sau đó, vì vậy cách bế, dắt trẻ rất quan trọng.
Chấn thương này không có nghĩa người lớn đã làm điều gì tệ. Phần lớn xảy ra trong những tình huống rất đời thường, với ý định bảo vệ trẻ, như giữ trẻ khỏi ngã. Cảm giác có lỗi là tự nhiên, nhưng điều có ích hơn là đưa trẻ đi khám đúng chỗ và thay đổi thói quen bế, dắt từ nay về sau. Không trách móc người trông trẻ trước mặt trẻ, vì trẻ cần cảm thấy an toàn với người chăm mình.
Nhận biết: những gì cha mẹ thường thấy
Không phải trẻ nào cũng có đủ các dấu hiệu, và trẻ nhỏ chưa nói được chỗ đau. Những điều thường được mô tả:
- Ngay sau khi bị kéo, nhấc, đu, hoặc sau khi ngã, lăn, trẻ khóc thét hoặc kêu đau.
- Trẻ không chịu dùng một tay: không với đồ chơi, không cầm bánh, không giơ tay lên khi được bảo.
- Tay buông thõng hoặc giữ sát người, khuỷu hơi gập, lòng bàn tay úp xuống.
- Trẻ khóc khi ai đó cố duỗi thẳng hoặc xoay cẳng tay.
- Thường không sưng, không bầm rõ, không biến dạng nhìn thấy được.
- Trẻ vẫn tỉnh táo, chơi bằng tay còn lại.
Trẻ nhỏ chưa nói được thường không chỉ đúng chỗ đau; có trẻ chỉ vào cổ tay hay vai dù vấn đề ở khuỷu. Vì vậy điều đáng tin nhất là quan sát trẻ có dùng tay đó hay không, chứ không phải trẻ chỉ vào đâu.
Nếu tay sưng, bầm, biến dạng, đau dữ dội khi chạm, hoặc chấn thương do ngã từ cao, va đập mạnh, khả năng gãy xương cao hơn và cần đưa trẻ đi khám ngay.
Vì sao không nên tự nắn tay cho trẻ
Không phân biệt được với gãy xương. Gãy xương quanh khuỷu, cẳng tay, xương đòn có thể làm trẻ không dùng tay giống hệt bán trật khớp. Nắn một chỗ gãy làm tổn thương nặng thêm, ảnh hưởng mạch máu, thần kinh.
Kỹ thuật cần được đào tạo. Nhân viên y tế được đào tạo khám để loại trừ gãy xương, quyết định có cần chụp phim, và thực hiện thao tác đúng cách. Xem video trên mạng không thay được đào tạo và khám.
Thầy lang, người “bó thuốc”. Việc kéo, nắn, bó lá, bó thuốc ở nơi không có chuyên môn có thể làm sai lệch xương, gây nhiễm trùng da, làm chậm việc phát hiện tổn thương thật. Nhiều ca biến chứng xuất phát từ đây.
Thời gian không phải yếu tố gấp gáp nhất. Bán trật khớp làm trẻ đau nhưng hiếm khi gây hại nếu đi khám trong vài giờ. Điều quan trọng là đến đúng nơi, không phải nắn thật nhanh.
Việc làm ngay khi nghi trẻ bị trật khớp khuỷu
Khi trẻ không chịu dùng một tay sau khi bị kéo, ngã hoặc va chạm:
- Dỗ trẻ bình tĩnh, không kéo, không lắc, không cố duỗi thẳng hay xoay tay trẻ để “thử”.
- Để tay trẻ ở tư thế trẻ thấy dễ chịu nhất. Có thể dùng khăn mềm đỡ nhẹ cẳng tay sát người, không buộc chặt.
- Nếu thấy sưng, có thể chườm lạnh nhẹ qua khăn trong ít phút, không chườm đá trực tiếp lên da.
- Không bôi dầu nóng, không xoa bóp mạnh, không bó thuốc, đắp lá.
- Đưa trẻ đến cơ sở y tế có khám nhi hoặc chấn thương chỉnh hình; kể rõ trẻ bị kéo, ngã thế nào, lúc mấy giờ.
- Không tự cho trẻ uống thuốc giảm đau khi chưa hỏi nhân viên y tế; nếu đã cho, ghi lại tên, giờ và lượng để báo.
Sau khi được xử trí, nhiều trẻ dùng lại tay khá nhanh. Nếu trẻ vẫn không dùng tay sau khi về nhà, hoặc tay sưng đau tăng, đưa trẻ đi khám lại.
Trên đường đến cơ sở y tế: giữ tay trẻ và giữ trẻ yên tâm
Quãng đường đến cơ sở y tế, nhất là đi xe máy, là lúc trẻ dễ đau thêm nếu tay bị lắc. Nếu đi xe máy, nên có hai người lớn: một người lái, một người ngồi sau ôm trẻ, để tay đau của trẻ áp vào thân người lớn, cẳng tay trẻ đặt trên đùi hoặc trên một chiếc gối nhỏ. Không để trẻ tự bám bằng tay đau. Đi taxi hoặc ô tô thì cho trẻ ngồi lòng người lớn ở ghế sau, đỡ tay trẻ bằng khăn mềm.
Trẻ đau và sợ thường khóc nhiều hơn khi người lớn hoảng hốt. Nói với trẻ bằng giọng bình thường, giải thích đơn giản “mình đi nhờ bác sĩ xem tay”, cho trẻ cầm một món đồ chơi quen bằng tay còn lại. Không cho trẻ ăn uống nhiều trước khi khám nếu chưa biết có cần làm thủ thuật hay không; chỉ cho uống vài ngụm nước khi trẻ khát. Mang theo sổ khám, và nếu người chứng kiến lúc trẻ bị đau không đi cùng, gọi điện hỏi lại họ trẻ bị kéo, ngã thế nào trước khi vào phòng khám.
Đi khám: những gì thường diễn ra
Nhân viên y tế sẽ hỏi trẻ bị gì, lúc nào, cơ chế ra sao: bị kéo lên, bị đu, hay ngã. Thông tin này rất quan trọng, vì bán trật khớp điển hình xảy ra khi tay bị kéo dọc, còn ngã chống tay hay ngã từ cao thì hay gây gãy xương. Bác sĩ khám tay, vai, cổ tay để tìm chỗ đau, sưng, biến dạng.
Tùy tình huống, bác sĩ có thể quyết định nắn ngay khi nghĩ đến bán trật khớp điển hình, hoặc cho chụp phim trước để loại trừ gãy xương. Mỗi quyết định có lý do chuyên môn riêng; cha mẹ có thể hỏi để hiểu rõ. Sau khi xử trí, bác sĩ thường quan sát xem trẻ có dùng lại tay không trước khi cho về.
Trước khi ra về, hỏi rõ: cần theo dõi gì ở nhà, khi nào khám lại, và làm sao phòng bị lại. Nếu đây không phải lần đầu trẻ bị, cũng nên nói với bác sĩ.
Người đưa trẻ đi khám nên là người chứng kiến lúc trẻ bị đau, hoặc ít nhất đã hỏi kỹ người chứng kiến. Ví dụ giả định: bà dắt cháu đi chợ, cháu ngã, bà giật tay cháu lên; bố mẹ đưa đi khám nhưng không hỏi bà, nên chỉ kể “cháu tự nhiên đau tay”. Chi tiết “bị giật tay lên” giúp bác sĩ định hướng nhanh hơn rất nhiều.
Những tình huống hay gặp trong đời thường
Dắt trẻ qua đường, lên bậc thềm. Trẻ bước hụt hoặc dừng lại đột ngột, người lớn theo phản xạ giật mạnh tay trẻ lên. Đây là tình huống được mô tả nhiều nhất.
Đu trẻ, chơi “máy bay”. Người lớn cầm hai tay trẻ quay vòng hoặc nhấc bổng lên cao cho trẻ cười. Trò chơi vui nhưng đặt lực kéo dọc lên khuỷu tay.
Kéo trẻ đang ăn vạ. Trẻ nằm lăn ra đất, người lớn kéo một tay để dựng trẻ dậy hoặc kéo đi.
Anh chị lớn kéo em. Khi chơi đùa, trẻ lớn hay kéo tay em nhỏ, nhấc em lên bằng tay, mà không biết đó là động tác có thể gây chấn thương.
Mặc, cởi áo chật. Kéo tay trẻ để luồn qua tay áo chật cũng có thể tạo lực kéo. Luồn tay áo vào tay trẻ thay vì ngược lại.
Trẻ lăn, ngã khi ngủ. Một số ít trường hợp xảy ra khi trẻ lăn đè lên tay hoặc ngã nhẹ, nên không phải lúc nào cũng có người kéo tay.
Phòng bị lại: bế, dắt và chơi với trẻ thế nào
Cách phòng tốt nhất là tránh lực kéo dọc lên cẳng tay và bàn tay trẻ. Một vài thay đổi thói quen trong gia đình:
- Bế trẻ bằng cách đỡ dưới nách, hai tay ôm thân trẻ, không nhấc trẻ lên bằng hai bàn tay hoặc cổ tay.
- Không đu trẻ quay vòng bằng tay, không “nhấc bổng qua vũng nước” bằng cách kéo hai tay trẻ.
- Khi dắt trẻ qua đường, lên xuống bậc thềm, nắm tay trẻ nhẹ nhàng; nếu trẻ sắp ngã, đỡ thân trẻ thay vì giật mạnh tay lên.
- Khi trẻ ăn vạ, nằm lăn ra đất, không kéo tay trẻ dậy; bế trẻ bằng cách ôm thân.
- Khi mặc áo, luồn tay áo vào tay trẻ thay vì kéo tay trẻ qua tay áo chật.
- Nói với ông bà, người trông trẻ, anh chị lớn về những điều này; anh chị lớn hay kéo tay em khi chơi.
Không cần hạn chế trẻ chơi hay vận động sau khi đã khỏi; chỉ cần người lớn thay đổi cách bế, dắt. Trẻ lớn hơn, dây chằng chắc hơn thì nguy cơ giảm dần. Nhắc nhau trong nhà bằng một câu ngắn dễ nhớ như “bế nách, không bế tay”.
Khi nào cần đi khám ngay hoặc gọi 115
Mọi trường hợp trẻ không chịu dùng tay sau khi bị kéo, ngã hay va chạm đều nên được khám. Cần đi khám ngay, không chờ, khi:
- Tay sưng nhiều, bầm tím, biến dạng, hoặc đau dữ dội khi chạm nhẹ.
- Trẻ ngã từ cao (giường tầng, cầu thang, xe đạp), ngã chống tay, va đập mạnh.
- Bàn tay, ngón tay trẻ tái, lạnh, tím, hoặc trẻ không cử động được các ngón.
- Có vết thương hở, chảy máu ở tay.
- Trẻ đã được nắn nhưng về nhà vẫn không dùng tay, hoặc đau tăng dần.
Khi không chắc trẻ có cần đi khám hay không, chọn đi khám. Một lần khám “thừa” tốt hơn nhiều so với bỏ sót một chỗ gãy xương ở trẻ nhỏ, vì xương trẻ đang lớn và tổn thương gần sụn tăng trưởng cần được xử trí đúng.
Gọi 115 nếu trẻ bị chấn thương nặng kèm lơ mơ, nôn, co giật, khó thở, chảy máu không cầm được, hoặc chấn thương ở đầu, cổ. Trong lúc chờ, không di chuyển trẻ nếu nghi chấn thương cột sống, giữ trẻ ấm và ở bên cạnh trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Trật khớp khuỷu ở trẻ có tự khỏi không?
Đôi khi dây chằng có thể tự trở lại vị trí khi trẻ cử động, nhưng không thể biết chắc, và cùng biểu hiện đó có thể là gãy xương. Vì vậy trẻ không chịu dùng tay sau khi bị kéo hay ngã nên được nhân viên y tế khám, không chờ xem có tự khỏi không.
Trẻ bị trật khớp khuỷu có cần bó bột không?
Với bán trật khớp đơn thuần đã được nắn, thường không cần bó bột. Bác sĩ sẽ quyết định tùy kết quả khám và tình trạng của trẻ. Nếu có gãy xương hay tổn thương khác, cách xử trí sẽ khác và bác sĩ sẽ giải thích cụ thể.
Trẻ đã bị một lần có dễ bị lại không?
Trẻ đã bị bán trật khớp khuỷu có thể dễ bị lại trong thời gian sau, nhất là khi còn nhỏ. Thay đổi cách bế, dắt, không đu, không nhấc trẻ bằng tay là cách phòng chính. Nếu trẻ bị nhiều lần, nên nói với bác sĩ.
Có nên đưa trẻ đến thầy lang để nắn cho nhanh không?
Không nên. Người không có chuyên môn không phân biệt được bán trật khớp với gãy xương, và việc kéo nắn, bó thuốc có thể gây tổn thương thêm hoặc nhiễm trùng. Hãy đưa trẻ đến cơ sở y tế có khám nhi hoặc chấn thương chỉnh hình.
Trẻ không khóc nhưng không dùng tay thì có sao không?
Có. Một số trẻ chỉ lặng lẽ không dùng một tay, giữ tay sát người, dùng tay kia chơi. Không khóc không có nghĩa là không có chấn thương. Nếu trẻ không dùng tay như bình thường, nên cho trẻ đi khám.
Trẻ lớn như học sinh tiểu học có bị kiểu trật khớp này không?
Ít gặp hơn vì dây chằng chắc hơn khi trẻ lớn. Trẻ lớn bị đau khuỷu tay sau chấn thương, ngã, chơi thể thao thì khả năng gãy xương hay chấn thương khác cần được nghĩ đến nhiều hơn. Vẫn cần đi khám để được đánh giá.