Hôi chân xảy ra khi mồ hôi bàn chân bị giữ lại trong tất và giày kín, và vi khuẩn sống bình thường trên da phân huỷ mồ hôi cùng lớp sừng ẩm tạo ra các chất có mùi. Bản thân mồ hôi gần như không mùi; mùi đến từ việc vi khuẩn có đủ ẩm, đủ ấm và đủ thời gian để làm việc. Vì vậy cách giảm hôi chân hiệu quả là cắt bớt ba thứ đó: giữ chân và giày khô hơn, thay tất thường xuyên, và cho giày thời gian thoáng khí.
Phần lớn trường hợp hôi chân không phải bệnh, chỉ cần đổi thói quen là đỡ rõ sau một hai tuần. Bài này đi qua cơ chế, các việc làm hằng ngày với bàn chân, tất và giày, những mẹo nên tránh, và các trường hợp hôi chân kèm dấu hiệu khác cần đi khám.
Vì sao bàn chân lại có mùi
Mỗi lòng bàn chân có rất nhiều tuyến mồ hôi, và chúng tiết mồ hôi cả ngày, kể cả khi ta không thấy chân ướt. Trong giày kín, mồ hôi không bay hơi được nên lớp da và lớp sừng dày ở lòng bàn chân, kẽ ngón luôn ẩm. Trên da luôn có sẵn vi khuẩn, phần lớn vô hại. Khi được ăn mồ hôi và tế bào sừng ẩm trong môi trường ấm, chúng sinh ra một số axit và hợp chất có mùi chua, mùi giống phô mai hay mùi giấm mà ai cũng quen.
Tất và giày giữ lại cả mồ hôi lẫn vi khuẩn. Một đôi giày mang liên tục ngày này qua ngày khác không bao giờ kịp khô hẳn bên trong, trở thành kho chứa mùi. Đó là lý do nhiều người rửa chân sạch rồi mà vừa xỏ vào đôi giày cũ là mùi quay lại ngay.
Mùi chân tăng khi chân ra mồ hôi nhiều hơn: trời nóng, vận động, căng thẳng, tuổi dậy thì, hoặc ở người có tình trạng tăng tiết mồ hôi. Nó cũng tăng khi đi giày nhựa, giày cao su kín, mang một đôi tất suốt nhiều ngày.
Chăm bàn chân mỗi ngày để giảm mùi
Những bước sau đơn giản, nhưng hiệu quả nằm ở chỗ làm đều mỗi ngày:
- Rửa chân bằng xà phòng thông thường ít nhất một lần mỗi ngày, chà nhẹ lòng bàn chân và kẽ ngón bằng tay hoặc khăn mềm.
- Lau khô kỹ, nhất là kẽ ngón; để chân thoáng vài phút trước khi mang tất.
- Chà nhẹ lớp sừng dày ở gót và lòng bàn chân bằng đá bọt một hai lần mỗi tuần, vì lớp sừng ẩm là thức ăn của vi khuẩn.
- Cắt móng chân gọn gàng, làm sạch dưới móng nhẹ nhàng.
- Ở nhà đi chân trần trên sàn khô sạch hoặc dép hở để chân thoáng.
- Nếu chân ra mồ hôi nhiều, hỏi dược sĩ về sản phẩm giúp chân khô hơn phù hợp với da mình.
Ngâm chân lâu mỗi tối không giúp gì thêm, thậm chí làm lớp sừng ẩm mềm hơn. Rửa nhanh, lau khô kỹ là đủ.
Với người làm việc ngoài trời, đi ủng, đi giày bảo hộ cả ca, có thể mang theo một chiếc khăn nhỏ và một đôi tất khô: giữa ca tháo giày, lau khô chân, thay tất. Việc này chỉ mất vài phút nhưng giảm đáng kể thời gian bàn chân ngâm trong mồ hôi.
Tất: thứ quyết định nhiều nhất mà hay bị coi nhẹ
Thay tất mỗi ngày, có khi hai lần. Tất đã mang một ngày chứa đầy mồ hôi và vi khuẩn. Người ra mồ hôi chân nhiều nên mang theo một đôi dự phòng để thay giữa ngày.
Chọn tất thấm hút. Tất cotton hoặc sợi pha thấm mồ hôi tốt hơn tất nylon mỏng. Một số loại sợi kỹ thuật giúp đẩy ẩm ra khỏi da cũng phù hợp.
Giặt và phơi khô hẳn. Giặt tất sau mỗi lần mang, lộn trái nếu được, phơi nơi có nắng và gió cho khô hẳn. Tất phơi chưa khô trong mùa nồm thường vẫn còn mùi.
Đừng mang giày không tất nếu chân ra nhiều mồ hôi. Không có tất, mồ hôi thấm thẳng vào lót giày, giày nhanh có mùi hơn và khó làm sạch hơn.
Thay tất đã mỏng, đã xù. Tất cũ thấm hút kém hơn và dễ giữ mùi kể cả sau khi giặt.
Tất riêng cho từng người. Trong gia đình, tất của các thành viên dễ lẫn vào nhau khi phơi và cất. Mỗi người một ngăn, một kiểu tất riêng giúp tránh dùng nhầm, nhất là khi có người đang bị nấm da chân hay mụn cóc lòng bàn chân.
Giày: cho giày thời gian để khô
Giày là nơi mùi tích tụ lâu nhất. Những việc sau giúp giày đỡ thành kho chứa mùi:
- Luân phiên ít nhất hai đôi giày đi làm, đi học, để mỗi đôi có hai mươi bốn giờ khô hẳn trước khi mang lại.
- Về nhà là nới dây, rút lót giày ra, để giày ở nơi thoáng, không nhét vào tủ kín ngay.
- Phơi giày nơi có nắng nhẹ và gió, nhưng không hơ sát bếp hay máy sưởi vì dễ làm hỏng keo, biến dạng giày.
- Giày ướt mưa thì nhét giấy hoặc khăn khô vào để hút nước, thay vài lần cho tới khi khô.
- Giặt lót giày hoặc thay lót mới khi lót đã xẹp, thâm, có mùi không hết.
- Giày vải, giày thể thao giặt được thì giặt theo hướng dẫn của nhà sản xuất định kỳ.
- Ưu tiên chất liệu thoáng khí khi chọn giày cho người ra nhiều mồ hôi chân, hạn chế giày nhựa kín đi cả ngày.
Đôi giày đã có mùi nặng lâu ngày, lót mục, bên trong ẩm mốc thường khó làm sạch hoàn toàn; thay đôi khác có khi tiết kiệm công sức hơn.
Mẹo hay được truyền miệng: nên và không nên
Có rất nhiều mẹo trị hôi chân trên mạng. Một số vô hại, một số gây kích ứng da. Bảng dưới giúp người đọc lọc lại:
| Mẹo | Nhận xét |
|---|---|
| Ngâm chân nước muối, nước chè mỗi tối | Không hại nhiều nếu ngâm ngắn và lau khô kỹ, nhưng không thay được việc thay tất và làm khô giày |
| Ngâm chân giấm đậm đặc, nước phèn chua | Dễ làm da khô rát, kích ứng, nhất là khi kẽ chân đang nứt |
| Rắc bột khử mùi vào giày | Có thể giúp giày đỡ mùi; tránh để bột vón cục trong giày ẩm, hỏi dược sĩ nếu da đang có tổn thương |
| Xịt nước hoa, nước xịt thơm vào giày | Chỉ che mùi tạm thời, hương liệu có thể kích ứng da |
| Bỏ giày vào ngăn đá tủ lạnh | Không làm giày khô, không có bằng chứng giải quyết được mùi lâu dài |
| Bôi cồn, dầu gió vào kẽ chân | Dễ rát, bỏng kích ứng da, không nên |
Nguyên tắc chung: những gì làm chân và giày khô hơn thì giúp; những gì chỉ che mùi thì không giải quyết được gốc, và những gì gây rát thì nên tránh.
Hôi chân ở học sinh và người đi làm
Tuổi dậy thì là lúc mồ hôi tăng lên rõ, và nhiều em bắt đầu bị hôi chân đúng khi bắt đầu tự ý thức về bản thân. Mang giày thể thao kín cả ngày ở trường, đá bóng giờ ra chơi, rồi mang lại đôi giày đó hôm sau là những lý do thường gặp. Cha mẹ có thể giúp bằng cách chuẩn bị đủ tất để con thay mỗi ngày, mua hai đôi giày đi học để luân phiên, và hướng dẫn con tự rửa, lau khô chân, phơi giày. Nói chuyện nhẹ nhàng, không chê bai hay trêu con trước người khác.
Với người đi làm phải mang giày da, giày bảo hộ cả ngày, việc tháo giày cho chân thoáng trong giờ nghỉ, thay tất giữa ca, để một đôi dép ở chỗ làm, và luân phiên hai đôi giày công sở giúp giảm mùi đáng kể. Những nơi làm việc có tủ đồ kín nên để giày ở chỗ thoáng hơn nếu được.
Với người lớn tuổi ít vận động, hôi chân thường đi kèm da chân khô dày, móng dày khó cắt và khó tự rửa kẽ ngón. Người nhà có thể giúp rửa, lau khô kẽ ngón, thay tất mỗi ngày, đồng thời nhìn xem bàn chân có vết loét, chỗ đỏ hay móng quặp không. Mùi lạ bất thường ở chân người già, nhất là người đái tháo đường, là lý do để xem kỹ bàn chân chứ không chỉ khử mùi.
Khi mùi chân là dấu hiệu của một chuyện khác
Phần lớn hôi chân chỉ là chuyện mồ hôi, giày và tất. Nhưng có vài tình trạng làm mùi nặng hơn hẳn và không đỡ với các cách thông thường. Biết trước giúp người đọc không mất nhiều tháng thử hết mẹo này đến mẹo khác.
Thứ nhất là tăng tiết mồ hôi: bàn chân ướt đẫm cả khi trời mát, ngồi yên, tất ướt chỉ sau vài giờ. Khi đó mùi là hệ quả của lượng mồ hôi quá lớn, và việc xử lý cần nhắm vào mồ hôi, có khi cần bác sĩ da liễu tư vấn. Thứ hai là nấm da chân: kẽ ngón trắng ẩm, ngứa, bong vảy, nứt, đi kèm mùi khó chịu. Nấm cần được điều trị đúng mới hết, và nếu không xử lý thì mùi sẽ quay lại dù đã thay giày.
Thứ ba là một tình trạng nhiễm khuẩn ở lớp sừng lòng bàn chân, tạo ra nhiều lỗ rỗ nhỏ nông, hay gặp ở người đi ủng, giày kín, ra nhiều mồ hôi, mùi thường rất nặng. Bác sĩ thường nhận ra tình trạng này khá dễ khi khám. Cuối cùng, mùi hôi từ một chỗ cụ thể trên bàn chân, như từ một vết loét, một ngón chân sưng, một móng chân quặp chảy dịch, là dấu hiệu nhiễm trùng tại chỗ và cần đi khám, không phải chuyện khử mùi.
Khi nào cần đi khám
Nên đi khám da liễu khi mùi chân rất nặng dù đã làm đủ các bước trên vài tuần; khi lòng bàn chân có nhiều lỗ rỗ nhỏ như bị khoét, nhất là ở vùng chịu lực, kèm mùi hôi và cảm giác trơn ướt, vì có thể là một tình trạng nhiễm khuẩn lớp sừng cần điều trị; khi kẽ chân ngứa, trắng ẩm, nứt, bong da, có thể có nấm đi kèm; hoặc khi chân ra mồ hôi nhiều đến mức ảnh hưởng sinh hoạt.
Nên khám sớm khi mùi hôi đi kèm vết loét, vết thương ở bàn chân, đặc biệt ở người đái tháo đường hay người có bệnh mạch máu, vì mùi hôi từ vết thương có thể là dấu hiệu nhiễm trùng.
Cần đến cơ sở y tế ngay trong ngày khi bàn chân sưng, nóng, đỏ lan, đau tăng, chảy mủ, có vệt đỏ chạy lên cẳng chân, hoặc kèm sốt, ớn lạnh. Nếu bàn chân tím đen, lạnh, mất cảm giác, hoặc người bệnh sốt cao lơ mơ, hãy gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Hôi chân có phải do vệ sinh kém không?
Không hẳn. Người rửa chân sạch vẫn có thể hôi chân nếu ra nhiều mồ hôi và mang giày kín, không luân phiên giày. Vệ sinh giúp giảm mùi, nhưng giữ cho tất và giày khô mới là phần quyết định.
Hôi chân có lây không?
Mùi chân không lây. Tuy nhiên nếu hôi chân đi kèm nấm da chân thì nấm có thể lây qua khăn, dép, sàn nhà tắm dùng chung. Mỗi người nên có khăn lau chân và dép riêng.
Ăn uống có làm chân hôi hơn không?
Một số người thấy đồ cay, rượu bia, cà phê làm ra mồ hôi nhiều hơn, từ đó mùi chân có thể nặng hơn. Ảnh hưởng này thường nhỏ so với tất và giày. Không cần kiêng khem nghiêm ngặt chỉ vì hôi chân.
Lót giày khử mùi có tác dụng không?
Một số lót giày giúp thấm mồ hôi và giảm mùi, nhưng chúng cũng bám mồ hôi và cần được phơi, thay định kỳ. Lót giày không thay thế được việc thay tất mỗi ngày và luân phiên giày.
Trẻ nhỏ có bị hôi chân không?
Trẻ nhỏ ít khi hôi chân như người lớn, nhưng trẻ mang giày kín cả ngày, chạy nhảy nhiều vẫn có thể có mùi. Thay tất, phơi giày và rửa chân cho trẻ thường là đủ. Nếu có mùi rất nặng kèm da chân bất thường, nên đưa trẻ đi khám.