Nhiều hiểu lầm về bệnh tay chân miệng làm trẻ khó chịu thêm hoặc làm chậm việc đưa trẻ đi viện: kiêng gió, kiêng tắm, ủ kín; bôi lá, bôi thuốc tự chế lên nốt; tự dùng kháng sinh; tin rằng đã mắc thì không mắc lại, ít nốt là nhẹ, người lớn không bị, hay gel rửa tay là đủ. Những niềm tin này phổ biến vì nghe hợp lý, nhưng không khớp với hiểu biết y khoa hiện nay.
Bài viết đi qua từng hiểu lầm, giải thích vì sao sai theo các thông tin của tổ chức y tế, và đưa ra việc nên làm thay thế. Mục đích không phải để chê ai, vì nhiều điều được truyền từ ông bà với ý tốt; mục đích là để cả nhà có chung một cách hiểu khi trẻ ốm, và không bỏ lỡ dấu hiệu cần đi viện.
Hiểu lầm về chăm sóc: kiêng gió, kiêng nước, ủ kín
“Bị tay chân miệng phải kiêng gió, đóng kín cửa.” Bệnh do virus lây qua tay, đồ dùng, dịch tiết, không phải do “trúng gió”. Phòng kín, nóng làm trẻ khó chịu, ra nhiều mồ hôi, dễ mất nước. Phòng nên thông thoáng, tránh gió lùa trực tiếp vào trẻ là đủ.
“Kiêng tắm cho nốt khỏi lan.” Tắm không làm nốt lan. Kiêng tắm làm da bẩn, nốt dễ nhiễm khuẩn thêm. Tắm hoặc lau người bằng nước ấm hằng ngày, lau khô nhẹ, là chăm sóc da bình thường được khuyên.
“Ủ chăn, mặc nhiều áo cho ra hết nốt.” Không có cơ chế nào “đẩy nốt ra” bằng cách ủ ấm. Ủ kín khi sốt làm nhiệt độ cơ thể khó giảm. Mặc quần áo cotton rộng, thoáng.
“Kiêng tôm cua, kiêng tanh, kiêng sữa.” Không có bằng chứng các kiêng khem này giúp bệnh mau khỏi. Trẻ đau miệng cần đồ mềm, nguội, đủ nước; kiêng quá nhiều làm trẻ ăn càng ít. Trẻ có dị ứng thức ăn thì theo lời dặn riêng của bác sĩ.
“Cho trẻ ăn thật nhiều cho lại sức.” Ép ăn khi miệng đang đau làm trẻ nôn, sợ bữa ăn. Vài ngày ăn ít hơn thường không sao nếu trẻ uống đủ; điều cần theo dõi là lượng nước và số lần đi tiểu.
Hiểu lầm về thuốc và mẹo dân gian
“Dùng kháng sinh cho nhanh khỏi.” Tay chân miệng do virus, kháng sinh không có tác dụng với virus. Dùng kháng sinh không cần thiết có thể gây tác dụng phụ và góp phần làm vi khuẩn kháng thuốc. Chỉ dùng khi bác sĩ chỉ định vì một lý do khác, như nhiễm khuẩn kèm theo.
“Bôi lá, bôi nghệ, bôi kem đánh răng cho nốt mau khô.” Những thứ này có thể gây kích ứng, dị ứng, nhiễm khuẩn, và làm bác sĩ khó nhìn tổn thương khi khám. Giữ da sạch, khô, không chọc nốt là đủ.
“Bôi thuốc màu lên vết loét, nốt.” Không tự bôi bất kỳ thuốc gì lên vết loét miệng hay nốt da của trẻ khi chưa được nhân viên y tế hướng dẫn. Trẻ nhỏ có thể nuốt phải, sặc, hoặc kích ứng niêm mạc.
“Có thuốc đặc trị, mua về uống là khỏi.” Hiện chưa có thuốc diệt virus dùng rộng rãi cho tay chân miệng. Lời quảng cáo “đặc trị”, “dứt điểm” trên mạng hay ở đâu đó đều đáng nghi. Bác sĩ hướng dẫn chăm sóc và xử trí tùy mức độ từng trẻ.
“Cạo gió, chích lể cho hạ sốt.” Làm trẻ đau, có thể gây trầy xước, nhiễm khuẩn, và làm mất thời gian quý báu nếu trẻ đang có dấu hiệu nặng.
Hiểu lầm về mức độ bệnh
“Con ít nốt nên chắc nhẹ.” Số nốt không phản ánh mức độ bệnh. Biến chứng thần kinh có thể xuất hiện khi nốt ngoài da còn ít. Điều cần nhìn là trẻ ăn uống, ngủ, thở, cử động, phản ứng thế nào.
“Nhiều nốt là nặng, phải đi viện ngay.” Nhiều nốt khiến cha mẹ lo, nhưng tự nó không phải dấu hiệu nặng. Vẫn nên cho trẻ đi khám khi nghi bệnh, và đi viện ngay khi có dấu hiệu nặng thật sự như giật mình, li bì, run chi, nôn nhiều, thở bất thường.
“Hết sốt là hết nguy hiểm.” Hết sốt là tín hiệu tốt, nhưng trong mấy ngày đầu trẻ vẫn có thể có dấu hiệu thần kinh dù không sốt. Tiếp tục theo dõi cho đến khi bác sĩ xác nhận trẻ ổn.
“Giật mình là do yếu bóng vía, do mơ.” Ở trẻ đang mắc tay chân miệng, giật mình chới với nhiều lần có thể là dấu hiệu thần kinh. Không giải thích bằng niềm tin dân gian; đưa trẻ đi viện.
Hiểu lầm về lây nhiễm và miễn dịch
“Mắc rồi thì miễn dịch suốt đời.” Bệnh do nhiều chủng virus khác nhau. Mắc một chủng tạo miễn dịch với chủng đó, không bảo vệ trọn vẹn trước chủng khác, nên trẻ có thể mắc lại.
“Người lớn không bị tay chân miệng.” Người lớn vẫn có thể nhiễm, thường nhẹ hoặc không triệu chứng, nhưng vẫn mang virus và lây cho trẻ.
“Khỏi là hết lây ngay.” Virus có thể còn trong phân nhiều tuần sau khi hết triệu chứng. Rửa tay sau khi thay tã, đi vệ sinh cần giữ lâu dài.
“Bệnh lây từ chó mèo, gia súc.” Tay chân miệng ở người khác bệnh lở mồm long móng ở gia súc; các tổ chức y tế cho biết người không mắc tay chân miệng từ vật nuôi.
“Chỉ trẻ ở nhà trẻ mới bị.” Trẻ ở nhà cũng có thể mắc qua anh chị em, người lớn mang virus, khu vui chơi, nơi công cộng.
“Trẻ hết nốt là đi học lại được ngay, không cần hỏi ai.” Thời điểm đi học lại nên theo hướng dẫn của cơ sở y tế và quy định của nhà trường. Báo cho cô giáo biết trẻ vừa khỏi bệnh để lớp để ý thêm, và nhắc trẻ rửa tay trước khi ăn, sau khi đi vệ sinh ở trường.
Hiểu lầm về phòng bệnh
“Gel rửa tay khô là đủ.” Theo CDC, với nhóm virus này, dung dịch có cồn không hiệu quả bằng rửa tay bằng xà phòng và nước. Gel chỉ là cách tạm khi không có vòi nước.
“Phun thuốc khử trùng khắp nhà là an toàn.” Phun tràn lan có thể gây kích ứng đường thở của trẻ mà vẫn bỏ sót chỗ quan trọng. Làm sạch trực tiếp đồ chơi, bề mặt hay chạm tay, đồ vệ sinh hiệu quả hơn. Không trộn các chất tẩy với nhau.
“Uống thuốc, uống nước mát gan để phòng.” Không có thuốc uống hay đồ uống nào được chứng minh phòng được tay chân miệng. Phòng bệnh dựa vào rửa tay, làm sạch, không dùng chung đồ, cho trẻ bệnh nghỉ ở nhà.
“Đã tiêm phòng thì không cần giữ vệ sinh.” Vắc xin, nếu có, thường nhắm vào một số chủng nhất định. Nên hỏi cơ sở tiêm chủng về vắc xin hiện có, và vẫn giữ các biện pháp vệ sinh vì bệnh do nhiều chủng gây ra.
Nói chuyện với ông bà và người thân khi quan niệm khác nhau
Nhiều hiểu lầm đến từ kinh nghiệm truyền đời và từ tình thương: ông bà muốn ủ ấm cháu, muốn bôi thứ gì đó cho cháu đỡ đau. Tranh cãi gay gắt thường không thay đổi được gì, còn làm cả nhà căng thẳng khi trẻ đang ốm. Một vài cách giúp cuộc nói chuyện dễ hơn: dựa vào lời dặn của bác sĩ đã khám cho trẻ thay vì nói “trên mạng bảo”; giải thích lý do ngắn gọn (“tắm cho sạch để nốt không nhiễm trùng”); và giao cho ông bà một việc có ích, như ghi số lần giật mình, đếm số tã ướt.
Ví dụ giả định: bà muốn đắp lá lên nốt cho cháu. Thay vì nói “không được”, thử nói “bác sĩ dặn giữ khô, không bôi gì để hôm tái khám bác sĩ nhìn cho rõ; bà giúp con để ý xem tối nay cháu ngủ có giật mình không nhé”. Cách nói này giữ được thể diện, vẫn chuyển được thông tin đúng, và biến người thân thành người cùng theo dõi.
Thống nhất trước trong gia đình về những dấu hiệu phải đi viện ngay cũng rất quan trọng, để khi trẻ có biểu hiện lúc nửa đêm, không ai phải tranh luận có nên đi hay không. Có thể viết danh sách dấu hiệu ra giấy, dán cạnh giường trẻ để ai trông cũng nhìn thấy.
Vì sao các hiểu lầm này sống dai
Tay chân miệng phần lớn tự khỏi sau khoảng một tuần đến mười ngày. Chính vì vậy, gần như bất kỳ cách chăm nào, kể cả kiêng gió hay bôi lá, cũng “có vẻ hiệu quả”: trẻ khỏi, và người ta nhớ đến cái mình đã làm. Hiện tượng này các nhà nghiên cứu gọi là nhầm lẫn giữa diễn tiến tự nhiên của bệnh với tác dụng của biện pháp. Muốn biết một cách làm có tác dụng thật hay không, cần so sánh có hệ thống, không thể dựa vào vài câu chuyện.
Lý do thứ hai là các ca nặng hiếm. Một gia đình có thể nuôi ba đứa con qua tay chân miệng mà không gặp ca nặng nào, rồi tin rằng bệnh luôn nhẹ, không cần theo dõi. Nhưng ở quy mô cả cộng đồng, ca nặng vẫn xảy ra, và thường ở những trẻ được đưa đến viện muộn.
Lý do thứ ba là thông tin trên mạng xã hội lan nhanh hơn thông tin y tế. Một bài chia sẻ “mẹo nhà mình” có thể được hàng nghìn lượt xem trong khi hướng dẫn của cơ quan y tế ít người đọc. Khi gặp lời khuyên lạ, hỏi lại nhân viên y tế ở trạm y tế xã, phường hoặc nơi trẻ được khám.
Điều không phải hiểu lầm: khi nào phải đưa trẻ đi viện ngay
Sau khi gạt bỏ các hiểu lầm, có một điều cả nhà cần nhớ chắc: trẻ nghi tay chân miệng nên được khám, và phải đưa đến bệnh viện ngay, hoặc gọi 115 khi trẻ co giật, khó thở, tím tái, nếu trẻ có:
- sốt cao, sốt khó hạ, hoặc sốt kéo dài quá hai ngày;
- giật mình, chới với nhiều lần, hoảng hốt, quấy khóc không dỗ được;
- li bì, ngủ gà, khó đánh thức;
- run chi, yếu chi, đi loạng choạng, ngồi không vững;
- nôn nhiều, không uống được, tiểu ít;
- thở nhanh, thở khó, da nổi vân tím, vã mồ hôi.
Chỉ cần một dấu hiệu là đủ, không chờ đủ nhiều dấu hiệu, không chờ trời sáng. Mang theo ghi chép nhiệt độ, số lần giật mình, nôn, lượng uống và các thuốc đã dùng.
Mọi thuốc cho trẻ, kể cả thuốc hạ sốt, dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ. Khi băn khoăn, đi khám luôn an toàn hơn chờ đợi.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ bị tay chân miệng có được ra ngoài trời không?
Ra ngoài trời không làm bệnh nặng thêm, nhưng trẻ đang bệnh nên ở nhà, nghỉ ngơi và không đến nơi có trẻ khác để tránh lây. Có thể cho trẻ ra sân, ban công thoáng mát trong nhà mình khi trẻ thấy khoẻ, tránh nắng gắt và gió lạnh trực tiếp.
Có nên cho trẻ uống nước lá, nước mát để giải nhiệt khi bị tay chân miệng?
Không có bằng chứng các loại nước lá, nước mát giúp bệnh mau khỏi; một số loại có thể gây tiêu chảy, dị ứng hoặc làm trẻ bỏ bú, bỏ ăn. Nước lọc, sữa, nước canh, súp nguội là đủ để bù nước. Muốn dùng thứ gì khác, hỏi bác sĩ trước.
Bệnh tay chân miệng có để lại di chứng không?
Phần lớn trẻ khỏi hoàn toàn, không di chứng. Ở số ít trẻ có biến chứng nặng, có thể có ảnh hưởng lâu dài, đó là lý do cần phát hiện sớm dấu hiệu nặng và đưa trẻ đi viện kịp thời. Một số trẻ bong móng vài tuần sau bệnh, thường tự mọc lại.
Nghe nói tay chân miệng chỉ có ở mùa hè, có đúng không?
Không hẳn. Bệnh có thể xảy ra quanh năm; số ca ở từng địa phương thường tăng vào một số giai đoạn trong năm, có liên quan đến thời gian trẻ đi học tập trung. Nên theo dõi thông báo của cơ quan y tế địa phương thay vì dựa vào một mùa cố định.
Trẻ đã tiêm vắc xin thì có bị tay chân miệng không?
Vắc xin, nếu có, thường chỉ bảo vệ với một số chủng virus nhất định, trong khi bệnh do nhiều chủng gây ra. Vì vậy trẻ đã tiêm vẫn có thể mắc do chủng khác. Hỏi cơ sở tiêm chủng để hiểu rõ vắc xin bảo vệ trước chủng nào.
Có cần kiêng cho trẻ đi học cả tháng sau khi khỏi không?
Không cần. Thời gian nghỉ học nên theo hướng dẫn của cơ sở y tế và nhà trường. Sau khi đi học lại, việc quan trọng là giữ thói quen rửa tay, vì virus có thể còn trong phân một thời gian, chứ không phải kéo dài thời gian nghỉ.