Gai gót chân là một mỏm xương nhỏ nhô ra ở mặt dưới hoặc mặt sau xương gót, thường thấy trên phim X-quang ở người trung niên và cao tuổi. Điều nhiều người không biết: một tỉ lệ đáng kể người có gai gót hoàn toàn không đau, và ở người đau gót, cơn đau thường đến từ dải cân gan chân hoặc gân gót xung quanh chứ không phải từ chính cái gai.
Vì vậy, đọc kết quả "có gai xương gót" không có nghĩa là đã tìm ra thủ phạm, càng không có nghĩa là phải mổ hay "làm tan gai". Bài viết giải thích gai hình thành ra sao, phim chụp nói được gì và không nói được gì, cách chăm sóc thông thường và những dấu hiệu khiến bạn cần quay lại bác sĩ.
Gai gót hình thành như thế nào
Xương là mô sống, liên tục được tái tạo theo lực tác động lên nó. Ở chỗ cân gan chân hoặc gân gót bám vào xương gót, lực kéo lặp đi lặp lại nhiều năm khiến cơ thể đắp thêm mô xương tại điểm bám, giống như gia cố chân móng ở nơi chịu tải. Theo thời gian, phần đắp thêm đó hiện trên phim thành một mỏm nhọn hoặc tù — cái mà người ta gọi là gai.
Có hai vị trí hay gặp. Gai ở mặt dưới gót nằm nơi cân gan chân bám, thường gặp ở người đứng nhiều, thừa cân, bàn chân bẹt. Gai ở mặt sau gót nằm nơi gân gót bám, hay đi kèm tình trạng gân gót bị kích thích lâu ngày và đôi khi kèm một chỗ gồ lên sờ thấy được ở sau gót, dễ bị giày cọ.
Gai hình thành chậm, qua nhiều tháng nhiều năm. Điều này giải thích một nghịch lý: cơn đau gót thường đến khá nhanh, trong vài tuần, còn cái gai thì có từ lâu. Thứ thay đổi gần đây thường là tải trọng — công việc, cân nặng, đôi giày — chứ không phải cái gai đột nhiên mọc ra.
Có gai mà không đau, đau mà không có gai: vì sao
Gai là dấu vết, không phải vết thương. Mỏm xương nằm trong lớp mô, hướng theo chiều của cân hoặc gân, nên thường không "đâm" vào đâu khi bước. Nhiều người được phát hiện gai tình cờ khi chụp chân vì lý do khác, và chưa từng đau gót.
Đau thường đến từ mô mềm xung quanh. Ở người có gai và đang đau, chỗ đau thường trùng với điểm bám của cân gan chân hoặc gân gót đang bị quá tải. Khi tải giảm, mô mềm dịu đi thì đau giảm — dù cái gai trên phim vẫn y nguyên.
Nhiều người đau gót không hề có gai. Viêm cân gan chân, mỏng đệm mỡ gót, chèn ép thần kinh đều có thể gây đau mà phim hoàn toàn bình thường. Phim không thấy gai cũng không loại trừ được những nguyên nhân này.
Kích thước gai không tỉ lệ với mức đau. Gai to chưa chắc đau hơn gai nhỏ. Đây là lý do bác sĩ xử lý dựa trên triệu chứng và khám lâm sàng, không dựa trên việc đo cái gai dài bao nhiêu mi-li-mét.
Phim X-quang nói được gì và không nói được gì
Không phải ai đau gót cũng cần chụp. Với đau gót điển hình kiểu buổi sáng, nhiều bác sĩ chỉ hỏi bệnh và khám là đủ để bắt đầu chăm sóc. Phim X-quang thường được chỉ định khi đau kéo dài, khi nghi rạn hoặc gãy xương, khi có sưng biến dạng, hoặc khi bác sĩ cần loại trừ những tổn thương xương khác.
Trên phim, bác sĩ nhìn được hình dạng xương gót, gai xương nếu có, dấu hiệu rạn xương ở giai đoạn đã lành dần, một số dấu hiệu của bệnh khớp. Phim X-quang thông thường lại không cho thấy rõ cân gan chân, gân gót hay lớp đệm mỡ — chính những nơi hay gây đau nhất. Khi cần nhìn mô mềm, bác sĩ có thể chỉ định siêu âm hoặc phương tiện khác tuỳ trường hợp.
Khi cầm kết quả "gai xương gót", câu nên hỏi bác sĩ không phải "gai này to không" mà là "chỗ đau của mình đến từ đâu, và mình nên làm gì trước". Nếu bạn ngại hỏi, có thể ghi sẵn ra giấy: đau ở vị trí nào, lúc nào, đã thử những gì — để buổi khám tập trung vào cơn đau chứ không chỉ vào tấm phim.
Những lời mời "làm tan gai" và điều nên biết
Gai gót là đề tài quảng cáo rất phổ biến. Bảng dưới không nhắm vào sản phẩm hay cơ sở nào, chỉ giúp bạn đặt câu hỏi đúng trước khi bỏ tiền.
| Lời mời thường gặp | Điều nên biết |
|---|---|
| Uống thuốc, đắp thuốc để "tan gai" | Gai là mô xương; chưa có bằng chứng thuốc uống hay thuốc đắp làm tiêu gai. Đau có thể giảm vì mô mềm dịu đi, không phải vì gai biến mất |
| Ngâm giấm, dẫm gạch nóng, đắp lá | Có nguy cơ bỏng, kích ứng, nhiễm trùng da gót, nhất là ở người lớn tuổi và người đái tháo đường |
| Tiêm "một mũi là khỏi" | Tiêm vào gót là thủ thuật y khoa, chỉ bác sĩ cân nhắc khi có chỉ định; tiêm sai có thể làm teo đệm mỡ gót, tổn thương cân |
| Mổ cắt gai cho dứt | Phẫu thuật chỉ được cân nhắc ở số ít trường hợp sau thời gian dài điều trị không mổ không đỡ; cắt gai đơn thuần không phải lời giải cho đa số |
| Đế lót "hút gai", miếng dán "tiêu gai" | Đế lót có thể làm gót êm hơn, nhưng không làm thay đổi xương; chọn đế lót khi cần nên hỏi người khám |
Một nguyên tắc đơn giản: bất cứ lời hứa nào nói về "tan gai", "dứt điểm", "hết hẳn sau vài ngày" đều đáng ngờ, vì nó nói về cái gai — thứ thường không phải nguyên nhân gây đau.
Chăm sóc thông thường khi có gai gót và đang đau
Vì cơn đau thường đến từ mô mềm quanh gai, cách chăm sóc cũng giống như với đau cân gan chân hay đau gân gót do quá tải.
- Giảm thời gian đứng lâu trên nền cứng, chia nhỏ việc đi lại trong ngày.
- Đi giày đế dày, đệm gót tốt, ôm gót chắc; trong nhà dùng dép có đế thay vì đi chân đất.
- Nếu có chỗ gồ sau gót bị giày cọ, chọn giày có viền gót mềm hoặc hạ thấp, tránh viền cứng tì đúng chỗ đó.
- Giãn bắp chân nhẹ nhàng mỗi ngày, không nhún, không ép đến đau.
- Chườm lạnh bằng khăn bọc đá khoảng mười đến mười lăm phút sau ngày dài nếu thấy dễ chịu.
- Theo dõi cân nặng; nếu thừa cân, giảm từ từ theo tư vấn của nhân viên y tế.
- Thuốc giảm đau chỉ dùng theo hướng dẫn của bác sĩ hoặc dược sĩ.
Đa số người đau gót cải thiện với những biện pháp không xâm lấn như vậy trong vòng vài tháng, dù tốc độ mỗi người mỗi khác.
Gai gót ở người cao tuổi: lưu ý riêng
Ở người cao tuổi, gai gót hay đi cùng tình trạng lớp đệm mỡ dưới gót mỏng đi, da gót khô dễ nứt, cảm giác ở bàn chân kém hơn và thị lực giảm khiến việc tự nhìn gót chân khó khăn. Vì vậy, chăm gót cho ông bà, cha mẹ không chỉ là chuyện giảm đau mà còn là chuyện phòng ngã và phòng vết thương.
Một đôi dép trong nhà có đế chống trơn, có quai hậu giữ gót giúp vừa êm gót vừa giảm nguy cơ trượt. Nếu người lớn tuổi đi lại khó vì đau gót, đừng để họ ngồi một chỗ quá lâu — ít vận động làm cơ yếu đi và tăng nguy cơ ngã về sau. Đi lại nhẹ trong nhà, đứng lên ngồi xuống ghế có tay vịn, kết hợp với giày dép phù hợp thường tốt hơn nằm nghỉ hoàn toàn.
Người lớn tuổi đang dùng thuốc chống đông, có đái tháo đường hoặc bệnh mạch máu chân cần đặc biệt tránh các mẹo dẫm gạch nóng, chích lể, đắp thuốc lạ. Một vết bỏng nhỏ hay vết xước ở gót có thể lâu lành và nhiễm trùng mà người bệnh không nhận ra.
Khi nào cần đi khám
Có gai gót không phải là lý do để lo. Nhưng hãy đi khám, hoặc quay lại bác sĩ, khi:
- Đau gót không đỡ sau vài tuần chăm sóc đúng cách, hoặc ngày càng tăng.
- Đau cả lúc nghỉ, đau về đêm, hoặc đau ở nhiều khớp khác cùng lúc.
- Gót sưng, nóng, đỏ; có sốt; có vết thương hoặc vết nứt ở gót chảy dịch.
- Tê, rát hoặc mất cảm giác ở gót, lòng bàn chân.
- Đau sau ngã, không chịu lực được, gót biến dạng.
- Người đái tháo đường thấy bất kỳ vết loét, phồng rộp, đổi màu nào ở gót.
- Bạn đã được hẹn tái khám nhưng triệu chứng đổi khác so với lúc khám đầu, ví dụ từ đau dưới gót chuyển thành tê lan ra ngón.
Người đang dùng thuốc chống đông, người có bệnh mạch máu chân nên khám sớm hơn thay vì chờ đợi, vì vết thương nhỏ ở gót ở nhóm này dễ trở nặng.
Gọi 115 khi bàn chân đột ngột lạnh, tái nhợt hoặc tím, đau dữ dội; khi một bên chân sưng đau kèm khó thở, đau ngực; hoặc khi tê yếu đột ngột một bên tay chân kèm méo miệng, nói khó.
Mang gì và hỏi gì khi đi khám đau gót
Buổi khám thường ngắn, nên chuẩn bị trước giúp bạn tận dụng tốt thời gian với bác sĩ. Những thứ đáng mang theo và những câu đáng hỏi:
- Kết quả phim chụp cũ, nếu có, kể cả phim chụp vì lý do khác — để bác sĩ so sánh, tránh chụp lại không cần thiết.
- Đôi giày hoặc dép bạn đi nhiều nhất; chỗ mòn ở đế cho thấy cách bạn đặt chân.
- Danh sách thuốc đang dùng, kể cả thuốc bổ, thuốc nam, thuốc mua không cần đơn.
- Ghi chú ngắn: đau ở đâu, bắt đầu từ khi nào, lúc nào nặng nhất, đã thử những gì và kết quả ra sao.
- Câu hỏi: cơn đau của mình nhiều khả năng đến từ đâu; mình nên giảm những việc gì và giữ những việc gì.
- Câu hỏi: cần tái khám khi nào, và dấu hiệu nào thì phải quay lại sớm hơn hẹn.
- Câu hỏi: có cần tập với kỹ thuật viên phục hồi chức năng không, hay tự chăm ở nhà là đủ trong giai đoạn đầu.
Nếu bác sĩ dùng thuật ngữ khó hiểu như "gai Haglund", "bệnh lý điểm bám gân", đừng ngại hỏi lại bằng lời thường. Hiểu đúng tình trạng của mình là bước đầu để chăm sóc đúng, và cũng giúp bạn không bị cuốn theo những lời mời chữa gai thiếu căn cứ.
Câu hỏi thường gặp
Gai gót chân có tự mất đi không?
Thường thì không, vì đó là mô xương đã hình thành qua nhiều năm. Tuy vậy, điều quan trọng là cơn đau, mà cơn đau có thể giảm hẳn khi mô mềm quanh gai bớt quá tải, dù trên phim gai vẫn còn. Nhiều người sống bình thường với gai gót suốt đời.
Gai gót có cần mổ không?
Phần lớn không. Phẫu thuật chỉ được bác sĩ chuyên khoa cân nhắc ở một số ít trường hợp đau kéo dài, ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt sau thời gian dài điều trị không mổ không hiệu quả. Quyết định dựa trên khám và triệu chứng, không chỉ dựa vào kích thước gai.
Có gai gót thì có nên đi bộ tập thể dục không?
Nếu gót không đau hoặc chỉ hơi mỏi, đi bộ với giày phù hợp thường vẫn tốt cho sức khoẻ chung. Khi đang đau, nên giảm quãng đi, chọn nền mềm hơn, tăng dần lại khi dịu, và hỏi bác sĩ nếu đau kéo dài.
Ăn uống có làm gai mọc nhanh hơn không?
Hiện không có bằng chứng rõ cho thấy một món ăn cụ thể làm gai gót mọc hay tan. Cân nặng thì có liên quan, vì cân nặng quyết định tải lên gót. Chế độ ăn cân bằng giúp giữ cân hợp lý là điều có ích hơn tìm món "kiêng gai".
Thiếu canxi có gây gai gót không?
Gai gót không phải do thừa hay thiếu canxi trong ăn uống mà do xương đắp thêm ở chỗ bị kéo nhiều năm. Tự uống thêm canxi không làm gai tan. Nếu lo về sức khoẻ xương, hãy hỏi bác sĩ về đánh giá loãng xương phù hợp với tuổi.
Siêu âm có thấy gai gót không?
Siêu âm có thể thấy bề mặt xương và nhất là các mô mềm như cân gan chân, gân gót. Bác sĩ chọn X-quang, siêu âm hay phương tiện khác tuỳ câu hỏi cần trả lời, nên bạn không cần tự yêu cầu một loại cụ thể.