Dấu hiệu thường gặp của tay chân miệng ở trẻ là sốt, đau miệng khiến trẻ chảy dãi và bỏ ăn, rồi xuất hiện vết loét trong miệng và nốt đỏ hoặc bóng nước nhỏ ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, đầu gối, mông. Các nốt ngoài da thường không ngứa hoặc ít ngứa. Có trẻ đủ cả ba nơi tay, chân, miệng; có trẻ chỉ có loét miệng hoặc chỉ có ban ngoài da, và có trẻ gần như không sốt.
Nhận ra sớm giúp cha mẹ làm ba việc: đưa trẻ đi khám để bác sĩ xác định, cho trẻ nghỉ ở nhà để không lây cho trẻ khác, và bắt đầu theo dõi những dấu hiệu nặng ngay từ ngày đầu. Bài viết mô tả từng dấu hiệu theo cách người chăm trẻ quan sát được, kèm một mẫu ghi chép để mang theo khi đi khám. Bài không giúp chẩn đoán; chỉ bác sĩ khám trực tiếp mới kết luận được.
Những thay đổi đầu tiên: trước khi thấy nốt
Sốt. Nhiều trẻ khởi đầu bằng sốt nhẹ hoặc vừa, có trẻ sốt cao. Sốt ở giai đoạn này chưa nói lên bệnh gì, vì rất nhiều bệnh nhiễm virus ở trẻ đều bắt đầu như vậy. Điều cần làm là đo nhiệt độ bằng nhiệt kế, ghi lại giờ đo và con số, thay vì sờ trán đoán chừng.
Đau họng, đau miệng. Trẻ lớn biết nói thì kêu “đau miệng”, “rát lưỡi”. Trẻ nhỏ chưa nói được thì thể hiện bằng cách khóc khi bú, nhả vú, gạt thìa, chỉ chịu ăn đồ nguội, hoặc ngậm thức ăn lâu không nuốt.
Chảy dãi nhiều hơn thường lệ. Vì nuốt đau, trẻ để nước bọt chảy ra. Cha mẹ hay nhầm là trẻ mọc răng. Nếu chảy dãi đi kèm sốt và bỏ ăn đột ngột, nên nhìn kỹ trong miệng trẻ.
Mệt, quấy, ngủ không yên. Trẻ có thể kém chơi, đòi bế, khó ngủ. Những thay đổi này thường gặp khi trẻ ốm; điều phải để ý là mức độ: quấy khóc liên tục không dỗ được, giật mình nhiều khi ngủ hay li bì là chuyện khác hẳn, cần đi viện.
Vết loét trong miệng: nhìn ở đâu, trông thế nào
Vết loét do tay chân miệng thường là những chấm đỏ nhỏ rồi thành vết loét nông, có viền đỏ, nằm ở lưỡi, lợi, mặt trong má, vòm họng, có khi ở môi. Chúng làm trẻ đau khi ăn uống, nên dấu hiệu đầu tiên cha mẹ thấy thường là trẻ bỏ bú, bỏ ăn chứ không phải chính vết loét.
Để nhìn, chọn chỗ đủ sáng, rửa tay sạch trước, nhẹ nhàng nhờ trẻ há miệng hoặc kéo nhẹ môi dưới. Không dùng que, đũa ấn vào họng trẻ, không cố cạy miệng khi trẻ đang khóc thét, vì dễ làm trẻ sặc và đau thêm. Nếu không nhìn được, cứ mô tả cho bác sĩ việc trẻ bỏ ăn, chảy dãi; bác sĩ sẽ khám họng đúng cách.
Cha mẹ hay nhầm vết loét này với nhiệt miệng. Nhiệt miệng thường là một vài vết loét đơn lẻ, ít khi kèm sốt và không có nốt ở tay chân. Ngược lại, vết loét kèm sốt và nốt ở lòng bàn tay, bàn chân thì nên nghĩ đến khả năng tay chân miệng và đưa trẻ đi khám. Không tự bôi các loại thuốc, mật ong, chanh, muối vào vết loét: vừa làm trẻ đau, vừa có thể che mất biểu hiện khi bác sĩ khám.
Nốt ở tay chân, mông: đặc điểm thường được mô tả
Thường một hai ngày sau khi sốt, trẻ có các nốt đỏ phẳng hoặc hơi gồ, có khi thành bóng nước nhỏ hình bầu dục, chứa dịch trong, nằm ở lòng bàn tay, lòng bàn chân, mặt bên các ngón, đầu gối, khuỷu tay và vùng mông, quanh hậu môn. Các nốt thường không ngứa hoặc ngứa ít, có trẻ thấy đau khi giẫm chân xuống đất hoặc cầm nắm.
Ở trẻ đang mặc tã, nốt ở mông và bẹn dễ bị nhầm với hăm tã. Điểm gợi ý là nốt đi kèm nốt ở lòng bàn tay, bàn chân và vết loét miệng, còn hăm tã thường đỏ thành mảng ở vùng da tiếp xúc với tã, không có nốt ở tay. Dù vậy, việc phân biệt vẫn là của bác sĩ.
Một số chủng virus, theo các tài liệu y tế, có thể gây ban lan rộng hơn, ra cả cánh tay, cẳng chân, quanh miệng. Số lượng nốt không nói lên mức độ nặng. Có trẻ rất nhiều nốt nhưng chơi, ăn được; có trẻ ít nốt mà lại có dấu hiệu thần kinh. Đừng yên tâm vì con ít nốt, và đừng hoảng vì con nhiều nốt; hãy nhìn vào cách con ăn, ngủ, thở, phản ứng.
Không chọc vỡ bóng nước, không bôi các thứ tự pha lên nốt. Dịch trong bóng nước có virus, chọc vỡ làm tăng nguy cơ lây và nhiễm khuẩn da. Giữ da sạch, cắt ngắn móng tay trẻ để trẻ không gãi, mặc đồ cotton rộng; nếu nốt có mủ, sưng đỏ lan rộng, báo bác sĩ.
Những biểu hiện không điển hình dễ bị bỏ qua
Không phải trẻ nào cũng có đủ “bộ ba” tay, chân, miệng. Các trường hợp sau vẫn có thể là tay chân miệng, và vẫn cần được khám, nhất là khi ở nhà, ở lớp hoặc khu phố đang có trẻ mắc:
- Trẻ chỉ có loét miệng, bỏ ăn, sốt, mà không thấy nốt ở tay chân, hoặc nốt mọc muộn hơn vài ngày.
- Trẻ chỉ có nốt ở tay chân, mông, không sốt hoặc sốt rất nhẹ, vẫn chơi bình thường.
- Nốt chủ yếu ở mông, đầu gối, khuỷu ở trẻ nhỏ, dễ bị nhầm với muỗi đốt, côn trùng cắn hoặc hăm.
- Trẻ lớn hoặc người lớn chỉ thấy đau họng, mệt, vài nốt đau ở ngón tay, gan bàn chân.
- Vài tuần sau một đợt ốm có sốt và loét miệng, trẻ bị bong da đầu ngón hoặc bong móng tay, móng chân; đây có thể là hậu quả muộn của đợt bệnh trước, nên kể lại với bác sĩ.
Với các trường hợp không điển hình, cha mẹ càng không nên tự kết luận “không phải tay chân miệng” để cho trẻ đi học. Khi nghi ngờ, cho trẻ ở nhà và đưa đi khám là cách an toàn cho cả con và các trẻ khác.
Theo dõi mỗi ngày trong tuần đầu: nhìn vào đâu
Khi trẻ đã được bác sĩ khám và cho theo dõi ở nhà, việc của người chăm trẻ là quan sát đều đặn chứ không phải đếm nốt. Có bốn thứ nên nhìn mỗi ngày, nhiều lần trong ngày: nhiệt độ, ăn uống và đi tiểu, giấc ngủ, và cách trẻ cử động, phản ứng. Bốn thứ này cho biết bệnh đang đi theo hướng lui dần hay có gì bất thường.
Với nhiệt độ, đo bằng nhiệt kế vào những giờ cố định và khi trẻ có vẻ nóng hơn, ghi lại con số. Với ăn uống, so với ngày thường: trẻ bú được mấy cữ, uống được bao nhiêu, bao nhiêu tã ướt. Trẻ bỏ ăn vài bữa vì đau miệng là thường gặp, nhưng không uống được và tiểu ít đi là dấu hiệu phải đi khám ngay. Với giấc ngủ, để ý trẻ có giật mình, chới với, khóc thét khi ngủ không; nếu có, đếm số lần và ghi giờ. Với cử động, quan sát trẻ cầm đồ chơi có run không, đi lại có loạng choạng không, mắt nhìn có bình thường không.
Nên có một người lớn chịu trách nhiệm chính trong việc theo dõi, nhất là ban đêm, thay vì mỗi người nhìn một lúc rồi không ai nắm toàn bộ. Ví dụ giả định: mẹ trông ban ngày, bố trực ban đêm, cả hai cùng ghi vào một tờ giấy dán ở tủ lạnh. Cách làm đơn giản này giúp phát hiện sớm một thay đổi nhỏ như số lần giật mình tăng dần qua từng đêm.
Vài tình trạng hay bị nhầm với tay chân miệng
Mọc răng. Mọc răng có thể làm trẻ chảy dãi, quấy, gặm đồ, nhưng các tổ chức nhi khoa thường lưu ý mọc răng không gây sốt cao hay loét khắp miệng. Đổ hết cho mọc răng là cách dễ bỏ sót bệnh.
Muỗi đốt, côn trùng cắn. Nốt muỗi đốt thường ngứa, nằm ở vùng da hở, không có ở lòng bàn tay, lòng bàn chân và không kèm loét miệng.
Hăm tã, rôm sảy. Thường khu trú ở vùng da bí, ẩm, nóng, không đi kèm nốt ở lòng bàn tay, bàn chân. Nếu vùng mông có nốt mà tay chân cũng có, nên đi khám.
Thuỷ đậu và các bệnh sốt phát ban khác. Có thể có sốt và nốt, nhưng vị trí, hình dạng, mức ngứa khác nhau; bác sĩ sẽ khám để phân biệt. Gia đình chỉ cần mô tả đúng điều mình thấy.
Nhiệt miệng đơn thuần. Thường là một vài vết loét riêng lẻ, trẻ vẫn chơi bình thường, không sốt, không có nốt ở tay chân. Nếu vết loét nhiều, kèm sốt và bỏ ăn hẳn, nên đi khám thay vì tự coi là nhiệt miệng.
Ghi chép gì để kể với bác sĩ
Một tờ ghi chép đơn giản giúp buổi khám nhanh và chính xác hơn nhiều so với trí nhớ của người đang lo lắng. Nên ghi theo thứ tự sau, trên giấy hoặc điện thoại:
- Ngày giờ bắt đầu sốt, các lần đo nhiệt độ bằng nhiệt kế (giờ đo, con số, đo ở đâu).
- Ngày thấy vết loét miệng, ngày thấy nốt ở tay, chân, mông; nốt mọc ở đâu trước. Có thể chụp ảnh nốt dưới ánh sáng tự nhiên, tránh chụp mặt trẻ.
- Trẻ ăn, bú, uống được bao nhiêu so với bình thường; số lần đi tiểu, số tã ướt trong ngày.
- Giấc ngủ: có giật mình không, bao nhiêu lần, vào lúc nào; có khó đánh thức không.
- Mọi thuốc trẻ đã dùng từ khi ốm, ai hướng dẫn, dùng lúc nào.
- Ai trong nhà, ở lớp, ở nơi trẻ chơi đang có triệu chứng tương tự.
Mang theo sổ khám hoặc sổ tiêm chủng của trẻ. Nếu một người khác đưa trẻ đi khám, đưa họ tờ ghi chép này, vì người trông trẻ ban ngày thường biết rõ nhất trẻ ăn uống, ngủ nghỉ thế nào.
Khi nào phải đưa trẻ đi viện ngay
Nhận biết bệnh chỉ là bước đầu; điều quyết định an toàn của trẻ là phát hiện sớm dấu hiệu chuyển nặng. Đưa trẻ đến bệnh viện ngay, hoặc gọi 115 nếu trẻ tím tái, co giật, khó thở, khi có một trong các biểu hiện ngành y tế hay cảnh báo:
- Sốt cao hoặc sốt không hạ dù đã chăm sóc theo hướng dẫn, sốt kéo dài quá hai ngày.
- Giật mình chới với, hoảng hốt, khóc thét, quấy liên tục.
- Ngủ li bì, lơ mơ, khó đánh thức.
- Run tay chân, yếu tay chân, đi đứng loạng choạng, ngồi không vững, mắt nhìn ngược hoặc lác.
- Nôn nhiều, không uống được, tiểu ít, môi khô.
- Thở nhanh, thở rít, thở không đều; da tái, nổi vân tím, vã mồ hôi lạnh.
Ngay cả khi trẻ chưa có các dấu hiệu trên, nên đi khám lại nếu trẻ dưới 3 tuổi, trẻ ngày càng mệt hơn chứ không đỡ dần, hoặc người chăm trẻ cảm thấy không yên tâm. Cảm giác “con khác mọi khi” của người chăm trẻ là thông tin đáng giá với bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Tay chân miệng có ngứa không?
Nốt tay chân miệng thường không ngứa hoặc chỉ ngứa ít, đôi khi gây đau khi trẻ cầm nắm hoặc đi lại. Nếu trẻ ngứa nhiều, nốt mọc khắp người, lên cả da đầu, thì có thể là bệnh khác như thuỷ đậu hay dị ứng; vẫn cần bác sĩ khám để phân biệt.
Trẻ không sốt có thể bị tay chân miệng không?
Có. Một số trẻ chỉ sốt rất nhẹ hoặc không sốt, chỉ có nốt ở tay chân hoặc loét miệng. Không sốt không có nghĩa là không lây. Nếu nghi ngờ, nhất là khi nơi trẻ học đang có ca bệnh, nên cho trẻ đi khám và tạm nghỉ ở nhà.
Nốt tay chân miệng bao lâu thì hết?
Với phần lớn trẻ, nốt nhạt dần và vết loét miệng lành sau khoảng một tuần đến mười ngày. Bóng nước tự khô, thường không để sẹo nếu không bị gãi hay chọc vỡ. Nếu nốt có mủ, sưng đỏ lan rộng hoặc trẻ sốt lại, nên đi khám.
Nhìn ảnh chụp nốt có biết được là tay chân miệng không?
Ảnh chụp chỉ giúp mô tả, không đủ để chẩn đoán. Nhiều bệnh có ban trông giống nhau, và điều quan trọng hơn là tình trạng chung của trẻ: ăn uống, ngủ, thở, phản ứng. Không nên đăng ảnh con lên mạng để hỏi; hãy đưa trẻ đi khám.
Trẻ bị loét miệng, bỏ ăn thì cho ăn gì?
Thường người ta khuyên cho trẻ ăn đồ mềm, lỏng, nguội hoặc mát, chia nhiều bữa nhỏ, tránh đồ chua, mặn, cay, nóng làm rát miệng, và chú ý cho uống đủ nước. Nếu trẻ không ăn uống được, tiểu ít đi, cần đưa trẻ đi khám ngay vì nguy cơ mất nước.
Bong móng sau tay chân miệng có đáng lo không?
Các tài liệu y tế ghi nhận một số trẻ bị bong móng tay, móng chân vài tuần sau đợt bệnh, thường móng mới tự mọc lại. Tuy vậy vẫn nên cho bác sĩ xem để loại trừ nguyên nhân khác, và giữ móng sạch, cắt gọn để trẻ không giật, cắn phần móng đang bong.